Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ρίζες και ανισότητες με τη μονοτονία

Μοναδική ρίζα, πλήθος ριζών και ανισότητες από ένα ελάχιστο.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2026 Δ ·2025 Β ·2025 Δ ·2024 Δ ·2023 Δ ·2022 Δ ·2021 Β ·2021 Δ ·2020 επαν. Γ ·2020 επαν. Δ ·2020 Γ ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει μοναδική ρίζα, με μονοτονία μαζί με προφανή ρίζα ή Bolzano.
  2. Να βρίσκεις το πλήθος των ριζών, και με παράμετρο, από το σύνολο τιμών κάθε διαστήματος μονοτονίας.
  3. Να λύνεις εξισώσεις και ανισώσεις της μορφής f(A) = f(B) και f(A) < f(B) με τη μονοτονία.
  4. Να αποδεικνύεις ανισότητες από ολικό ελάχιστο ή μέγιστο, όπως eˣ ≥ x + 1 και ln x ≤ x − 1.

Εξισώσεις που δεν λύνονται, και λύνονται

Η ex+x=1e^x + x = 1 δεν λύνεται με άλγεβρα: ο άγνωστος είναι και στον εκθέτη και έξω από αυτόν. Κι όμως, η απάντηση βγαίνει σε τρεις γραμμές. Η f(x)=ex+x−1f(x) = e^x + x - 1 έχει f′(x)=ex+1>0f'(x) = e^x + 1 > 0, άρα είναι γνησίως αύξουσα. Το 00 είναι προφανής ρίζα, αφού f(0)=0f(0) = 0. Μια γνησίως αύξουσα συνάρτηση δεν περνά δεύτερη φορά από το 00, άρα το 00 είναι η μοναδική λύση.

Αυτή η ενότητα είναι παραλλαγές αυτής της ιδέας: η μονοτονία λέει πόσες φορές μια συνάρτηση παίρνει μια τιμή, και αυτό λύνει εξισώσεις, ανισώσεις και ανισότητες.

Μοναδική ρίζα

Μια γνησίως μονότονη συνάρτηση είναι 1-1, όπως είδες στην ενότητα «Συνάρτηση 1-1 και αντίστροφη». Άρα έχει το πολύ μία ρίζα. Η ύπαρξη θέλει χωριστό επιχείρημα. Η μέθοδος:

  1. Μεταφέρεις όλους τους όρους στο ένα μέλος και ονομάζεις τη συνάρτηση: f(x)=0f(x) = 0.
  2. Δείχνεις με την f′f' ότι η ff είναι γνησίως μονότονη σε διάστημα. Γράφεις: «άρα έχει το πολύ μία ρίζα».
  3. Δείχνεις ότι έχει τουλάχιστον μία: προφανή ρίζα, Bolzano σε ένα [α,β][\alpha, \beta], ή σύνολο τιμών που περιέχει το 00.

Τα δύο μισά είναι ανεξάρτητα, και στη βαθμολόγηση μετράνε χωριστά. Η μονοτονία χωρίς ύπαρξη δίνει «το πολύ μία». Ο Bolzano χωρίς μονοτονία δίνει «τουλάχιστον μία».

Σύνολο τιμών και πλήθος ριζών

Πόσες λύσεις έχει η f(x)=kf(x) = k; Όσες φορές η οριζόντια ευθεία y=ky = k κόβει τη γραφική παράσταση. Από την ενότητα «Ενδιάμεσες τιμές και σύνολο τιμών» ξέρεις ότι μια συνεχής, γνησίως αύξουσα ff σε ανοιχτό (α,β)(\alpha, \beta) έχει σύνολο τιμών

f((α,β))=(lim⁡x→α+f(x),lim⁡x→β−f(x))f\big((\alpha, \beta)\big) = \Big(\lim_{x \to \alpha^+} f(x), \lim_{x \to \beta^-} f(x)\Big)

και παίρνει κάθε τιμή του ακριβώς μία φορά. Για γνησίως φθίνουσα τα όρια αλλάζουν θέση. Σε κλειστό άκρο μπαίνει η τιμή της ff αντί για το όριο.

Η μέθοδος για το πλήθος των ριζών:

  1. Πίνακας προσήμου της f′f': τα διαστήματα μονοτονίας.
  2. Σύνολο τιμών σε κάθε διάστημα, με τιμές στα κλειστά άκρα και όρια στα ανοιχτά.
  3. Για κάθε διάστημα που περιέχει το kk, μία λύση. Προσοχή στις κοινές άκρες: αν το kk είναι ακριβώς η τιμή ενός ακροτάτου, η λύση στο κοινό άκρο μετράει μία φορά.

Πόσες φορές κόβει η y = k

Η f(x) = x³ − 3x έχει τοπικό μέγιστο 2 και τοπικό ελάχιστο −2. Σύρε το k: πάνω από το 2 ή κάτω από το −2 η ευθεία κόβει μία φορά, ανάμεσά τους τρεις, και ακριβώς στο 2 ή στο −2 δύο, γιατί εκεί εφάπτεται.

  • f(x) = x³ − 3x
  • y = k

Δοκίμασε

Στις Πανελλήνιες γράφεται συχνά «να βρείτε το πλήθος των ριζών της εξίσωσης για τις διάφορες τιμές του kk». Πρώτα απομονώνεις το kk στο ένα μέλος, g(x)=kg(x) = k, και μετά μελετάς τη gg. Αν το kk πολλαπλασιάζει το xx, διαιρείς, αφού ελέγξεις πρώτα αν το x=0x = 0 είναι λύση.

Εξισώσεις και ανισώσεις «μέσα» από τη συνάρτηση

Αν η ff είναι γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα, για AA, BB σε αυτό:

f(A)=f(B)  ⟺  A=Bf(A)<f(B)  ⟺  A<B\begin{gathered} f(A) = f(B) \iff A = B \\ f(A) < f(B) \iff A < B \end{gathered}

Αν είναι γνησίως φθίνουσα, η πρώτη ισοδυναμία μένει ίδια και η δεύτερη αλλάζει φορά.

Η δυσκολία δεν είναι η ισοδυναμία, είναι να δεις την ff. Η εξίσωση σπάνια δίνεται ως f(A)=f(B)f(A) = f(B). Δίνεται ανακατεμένη, και τη μαζεύεις: όροι με το ίδιο σχήμα πάνε στο ίδιο μέλος. Αν βλέπεις ex2e^{x^2} αριστερά και e3x−2e^{3x - 2} δεξιά, ψάχνεις συνάρτηση f(t)=et+…f(t) = e^t + \ldots με t=x2t = x^2 στη μία μεριά και t=3x−2t = 3x - 2 στην άλλη.

Το ίδιο ισχύει όταν η ανίσωση έχει σκέτο 00 ή άλλον αριθμό στο δεξί μέλος. Αν η ff είναι γνησίως αύξουσα και f(x0)=cf(x_0) = c, τότε

f(x)>c  ⟺  f(x)>f(x0)  ⟺  x>x0f(x) > c \iff f(x) > f(x_0) \iff x > x_0

Το x0x_0 είναι μια προφανής ρίζα της f(x)=cf(x) = c, και το βρίσκεις με δοκιμές: 00, 11, −1-1, ee.

Ανισότητες από το ολικό ελάχιστο

Για να δείξεις F(x)≥G(x)F(x) \geq G(x) για κάθε xx σε ένα διάστημα, θέτεις h(x)=F(x)−G(x)h(x) = F(x) - G(x) και βρίσκεις το ολικό ελάχιστο της hh με πίνακα προσήμου. Αν η ελάχιστη τιμή είναι 00, τότε h(x)≥0h(x) \geq 0 παντού. Για F≤GF \leq G ψάχνεις ολικό μέγιστο 00.

Δύο ανισότητες βγαίνουν έτσι και χρησιμοποιούνται συνεχώς. Η πρώτη ισχύει για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R}, η δεύτερη για κάθε x>0x > 0:

ex≥x+1ln⁡x≤x−1\begin{aligned} e^x &\geq x + 1 \\ \ln x &\leq x - 1 \end{aligned}

Για τη δεύτερη: η h(x)=ln⁡x−x+1h(x) = \ln x - x + 1 έχει h′(x)=1−xxh'(x) = \dfrac{1 - x}{x}, θετική στο (0,1)(0, 1) και αρνητική στο (1,+∞)(1, +\infty). Ολικό μέγιστο h(1)=0h(1) = 0, άρα h(x)≤0h(x) \leq 0. Και στις δύο η ισότητα ισχύει μόνο στη θέση του ακροτάτου: στο x=0x = 0 η πρώτη, στο x=1x = 1 η δεύτερη. Αυτό λύνει και τις εξισώσεις ex=x+1e^x = x + 1 και ln⁡x=x−1\ln x = x - 1.

Όταν το διάστημα είναι ημιευθεία με κλειστό άκρο, συχνά δεν χρειάζεσαι ελάχιστο στο εσωτερικό. Για να δείξεις ln⁡(1+x)<x\ln(1 + x) < x για x>0x > 0, η h(x)=x−ln⁡(1+x)h(x) = x - \ln(1 + x) έχει h′(x)=x1+x>0h'(x) = \dfrac{x}{1 + x} > 0 στο (0,+∞)(0, +\infty) και είναι συνεχής στο 00. Άρα είναι γνησίως αύξουσα στο [0,+∞)[0, +\infty), και για x>0x > 0 ισχύει h(x)>h(0)=0h(x) > h(0) = 0.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Λύσε την εξίσωση x5+x3+x=3x^5 + x^3 + x = 3

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Δείξε ότι η εξίσωση ln⁡x=2−x\ln x = 2 - x έχει ακριβώς μία ρίζα, και ότι αυτή βρίσκεται στο (1,2)(1, 2)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Λύσε την εξίσωση ex2+x2=e3x−2+3x−2e^{x^2} + x^2 = e^{3x - 2} + 3x - 2

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Λύσε την ανίσωση ex−1+ln⁡x≤1e^{x - 1} + \ln x \leq 1

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Βρες το πλήθος των λύσεων της εξίσωσης ln⁡x=kx\ln x = kx για τις διάφορες τιμές του k∈Rk \in \mathbb{R}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Δείξε ότι ex≥x+1e^x \geq x + 1 για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R}. Μετά δείξε ότι ex≥exe^x \geq ex και λύσε την ex=exe^x = ex.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Η ff είναι γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα Δ\Delta και f(x0)=0f(x_0) = 0 για κάποιο x0∈Δx_0 \in \Delta. Τι ισχύει για τις ρίζες της ff στο Δ\Delta;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Λύσε την εξίσωση x5+x=2x^5 + x = 2.

Τα κατάφερες;

  • Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει μοναδική ρίζα, με μονοτονία μαζί με προφανή ρίζα ή Bolzano.
  • Να βρίσκεις το πλήθος των ριζών, και με παράμετρο, από το σύνολο τιμών κάθε διαστήματος μονοτονίας.
  • Να λύνεις εξισώσεις και ανισώσεις της μορφής f(A) = f(B) και f(A) < f(B) με τη μονοτονία.
  • Να αποδεικνύεις ανισότητες από ολικό ελάχιστο ή μέγιστο, όπως eˣ ≥ x + 1 και ln x ≤ x − 1.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;