Προβλήματα βελτιστοποίησης
Από την εκφώνηση στη συνάρτηση, και από τη συνάρτηση στο καλύτερο.
32 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2023 επαν. Γ ·2021 επαν. Γ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις ένα πρόβλημα σε συνάρτηση μίας μεταβλητής, με τον περιορισμό και το πεδίο ορισμού του προβλήματος.
- Να βρίσκεις το ολικό μέγιστο ή ελάχιστο και να απαντάς σε αυτό που ρωτήθηκε, θέση, τιμή ή διαστάσεις.
- Να λύνεις τα τυπικά προβλήματα: κουτί, φράχτης, εγγεγραμμένο ορθογώνιο, απόσταση από καμπύλη, κόστος διαδρομής, κέρδος.
- Να αναγνωρίζεις πότε το ακρότατο βρίσκεται σε άκρο του πεδίου ορισμού.
Η συνάρτηση δεν δίνεται, τη φτιάχνεις
«Ποιο είναι το μεγαλύτερο κουτί που φτιάχνεται από αυτό το χαρτόνι;» Η ερώτηση δεν έχει μέσα. Έχει ένα σχήμα, μερικούς αριθμούς και ένα «μέγιστο». Η μελέτη ακροτάτου, που την ξέρεις από την ενότητα «Μονοτονία και ακρότατα», είναι το εύκολο κομμάτι. Η δουλειά είναι να φτάσεις σε αυτήν.
Στις Πανελλήνιες τα προβλήματα αυτά βγαίνουν συνήθως ως Θέμα Γ, με υποερωτήματα που σε οδηγούν: «να δείξετε ότι το εμβαδόν δίνεται από τον τύπο…», «να βρείτε για ποια τιμή του …». Όταν η εκφώνηση δίνει τον τύπο, τον αποδεικνύεις από το σχήμα, δεν τον αντιγράφεις.
Η μέθοδος σε έξι βήματα
- Μεταβλητή. Διαλέγεις ένα μέγεθος που, αν το ξέρεις, ξέρεις όλο το σχήμα. Το ονομάζεις και γράφεις τι μετράει και σε ποια μονάδα.
- Περιορισμός. Αν το ζητούμενο εξαρτάται από δύο μεγέθη, η εκφώνηση δίνει μια σχέση ανάμεσά τους: σταθερή περίμετρος, σταθερό εμβαδόν, σημείο πάνω σε καμπύλη. Από αυτήν εκφράζεις το δεύτερο μέγεθος με το .
- Πεδίο ορισμού. Από τη γεωμετρία ή την πραγματικότητα: μήκη θετικά, κομμάτια που χωράνε, ποσότητες που δεν ξεπερνούν τη δυναμικότητα.
- Συνάρτηση. Γράφεις το μέγεθος που θέλεις μέγιστο ή ελάχιστο ως συνάρτηση μόνο του .
- Μελέτη. Πίνακας προσήμου της παραγώγου στο πεδίο του προβλήματος, και από αυτόν το ολικό ακρότατο.
- Απάντηση. Ξαναδιαβάζεις την ερώτηση. Αν ζητά διαστάσεις, δίνεις και τις δύο. Αν ζητά τη μέγιστη τιμή, δίνεις την τιμή, όχι το .
Όταν το ακρότατο είναι στο άκρο
Μερικές φορές η παράγωγος δεν μηδενίζεται μέσα στο πεδίο, ή μηδενίζεται σε σημείο που πέφτει έξω από αυτό. Τότε η συνάρτηση είναι γνησίως μονότονη σε όλο το πεδίο, και:
- αν το πεδίο είναι κλειστό , το ακρότατο είναι στο ένα άκρο, και αυτό είναι η απάντηση. Συχνά έχει και νόημα: «κολύμπα κατευθείαν», «παράγαγε όσο αντέχει το εργοστάσιο».
- αν το πεδίο είναι ανοιχτό, το ζητούμενο ακρότατο δεν υπάρχει.
Γι' αυτό σε κλειστό πεδίο συγκρίνεις πάντα και τις τιμές στα άκρα. Ένα κρίσιμο σημείο μέσα στο πεδίο δεν σημαίνει ότι το άκρο χάνει: σημαίνει μόνο ότι είναι υποψήφιο.
Δύο τεχνάσματα
Απόσταση: ελαχιστοποίησε το τετράγωνο. Η απόσταση σημείου από το έχει ρίζα, και η παράγωγός της βγαίνει άσχημη. Αφού και η είναι γνησίως αύξουσα, η και η έχουν ελάχιστο στην ίδια θέση. Μελετάς την , και στο τέλος παίρνεις ρίζα για την τιμή.
Κέρδος: έσοδα μείον κόστος. Αν είναι τα έσοδα και το κόστος για μονάδες, το κέρδος είναι . Η λέει : στο βέλτιστο, το έσοδο από μία ακόμα μονάδα ισούται με το κόστος της. Είναι ο ρυθμός μεταβολής της ενότητας «Ρυθμός μεταβολής», με οικονομικό όνομα: οριακό έσοδο και οριακό κόστος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Από ορθογώνιο χαρτόνι κόβεις ίσα τετράγωνα πλευράς στις τέσσερις γωνίες και διπλώνεις ανοιχτό κουτί. Για ποιο ο όγκος γίνεται μέγιστος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μεταβλητή και συνάρτηση. Η βάση του κουτιού έχει διαστάσεις και , το ύψος είναι . Άρα
Πεδίο. Θέλεις και , άρα .
Μελέτη. .
Η ρίζα είναι έξω από το πεδίο. Στο ο παράγοντας είναι αρνητικός, άρα το πρόσημο της είναι αντίθετο του : θετική στο , αρνητική στο .
Απάντηση. Η είναι γνησίως αύξουσα στο και γνησίως φθίνουσα στο : ολικό μέγιστο στο , με όγκο .
Παράδειγμα 2
Ορθογώνιο οικόπεδο εμβαδού m² περιφράσσεται. Η πλευρά προς τον δρόμο κοστίζει € το μέτρο, οι άλλες τρεις € το μέτρο. Βρες τις διαστάσεις με το ελάχιστο κόστος.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μεταβλητές και περιορισμός. η πλευρά προς τον δρόμο, η κάθετη, σε μέτρα. Το εμβαδόν δίνει , άρα .
Συνάρτηση. Δύο πλευρές (μία των € και μία των €) και δύο των €:
, με
Μελέτη. . Στο μηδενίζεται μόνο στο , αρνητική πριν, θετική μετά. Ολικό ελάχιστο στο .
Απάντηση. Διαστάσεις m προς τον δρόμο και m σε βάθος, με κόστος €.
Παράδειγμα 3
Ορθογώνιο έχει τη βάση του πάνω στη διάμετρο ημικυκλίου ακτίνας και τις άλλες δύο κορυφές πάνω στο τόξο. Βρες το μέγιστο εμβαδόν του.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σχήμα σε άξονες. Το ημικύκλιο είναι το με . Λόγω συμμετρίας οι πάνω κορυφές είναι , με .
Συνάρτηση. Βάση , ύψος :
Μελέτη.
Ο παρονομαστής είναι θετικός. Ο αριθμητής μηδενίζεται στο , θετικός πριν, αρνητικός μετά: ολικό μέγιστο.
Απάντηση. Το ύψος είναι , η βάση , και το μέγιστο εμβαδόν . Η βάση βγαίνει διπλάσια από το ύψος.
Παράδειγμα 4
Βρες τα σημεία της παραβολής που απέχουν τη μικρότερη απόσταση από το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τετράγωνο απόστασης. Ένα σημείο της παραβολής είναι το . Μελετάς την
, με
Μελέτη. , με ρίζες και . Το πρόσημο, από αριστερά: , , , .
Τοπικά ελάχιστα στα , τοπικό μέγιστο στο .
Ολικό. , μικρότερο από κάθε άλλη τιμή, αφού η φθίνει πριν από το και αυξάνει μετά το .
Απάντηση. Τα σημεία , με ελάχιστη απόσταση .
Η κορυφή , που μοιάζει η κοντινότερη, είναι κρίσιμο σημείο αλλά τοπικό μέγιστο της απόστασης. Γι' αυτό δεν κρατάς το πρώτο κρίσιμο σημείο που βρίσκεις.
Παράδειγμα 5
Ποτάμι πλάτους km. Το είναι στη μία όχθη, το στην άλλη, km κατάντη από το σημείο απέναντι από το . Καλώδιο πάει από το κάτω από το νερό ως ένα σημείο της απέναντι όχθης και μετά στη στεριά ως το . Το km κοστίζει χιλιάδες € στο νερό και στη στεριά. Πού πρέπει να είναι το ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μεταβλητή. σε km, με . Στο νερό το καλώδιο είναι , στη στεριά . Κόστος σε χιλιάδες ευρώ:
Κρίσιμο σημείο. . Η δίνει , άρα και , αφού .
Ο όρος αυξάνει με το , αφού η παράγωγός του είναι , οπότε πριν από το και μετά. Ολικό ελάχιστο.
Απάντηση. . Το μπαίνει km κατάντη από το , με κόστος χιλιάδες €. Έλεγχος με τα άκρα: , .
Το ακρότατο στο άκρο. Αν το ήταν μόνο km κατάντη, το πεδίο θα ήταν και το θα έπεφτε έξω. Τότε σε όλο το , η γνησίως φθίνουσα, και το ελάχιστο στο άκρο : όλο το καλώδιο κάτω από το νερό, κατευθείαν στο .
Παράδειγμα 6
Μια βιοτεχνία παράγει εκατοντάδες προϊόντα την εβδομάδα, με . Τα έσοδα είναι και το κόστος , σε χιλιάδες €. Πόσα προϊόντα πρέπει να παράγει για μέγιστο κέρδος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κέρδος. , στο .
Μελέτη. . Στο ο παράγοντας είναι θετικός, άρα στο και στο . Ολικό μέγιστο στο .
Απάντηση. προϊόντα την εβδομάδα, με κέρδος χιλιάδες €. Έλεγχος: και .
Με μικρότερη δυναμικότητα. Αν η βιοτεχνία δεν μπορεί να ξεπεράσει τις μονάδες, το πεδίο γίνεται και η είναι γνησίως αύξουσα σε όλο του. Το μέγιστο είναι στο άκρο, : παράγεις όσο αντέχει το εργοστάσιο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δύο θετικοί αριθμοί έχουν άθροισμα . Ποιο είναι το μεγαλύτερο δυνατό γινόμενό τους;
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις ένα πρόβλημα σε συνάρτηση μίας μεταβλητής, με τον περιορισμό και το πεδίο ορισμού του προβλήματος.
- Να βρίσκεις το ολικό μέγιστο ή ελάχιστο και να απαντάς σε αυτό που ρωτήθηκε, θέση, τιμή ή διαστάσεις.
- Να λύνεις τα τυπικά προβλήματα: κουτί, φράχτης, εγγεγραμμένο ορθογώνιο, απόσταση από καμπύλη, κόστος διαδρομής, κέρδος.
- Να αναγνωρίζεις πότε το ακρότατο βρίσκεται σε άκρο του πεδίου ορισμού.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.