Κυρτότητα και σημεία καμπής
Η δεύτερη παράγωγος και το σχήμα της καμπύλης.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Γ ·2025 επαν. Δ ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2023 επαν. Β ·2023 Δ ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Α ·2021 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις τα διαστήματα κυρτότητας από το πρόσημο της δεύτερης παραγώγου.
- Να εντοπίζεις τα σημεία καμπής, και εκεί όπου η δεύτερη παράγωγος δεν ορίζεται, ελέγχοντας και τις δύο προϋποθέσεις τους.
- Να κρίνεις ένα ακρότατο με το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου και να ξέρεις πότε σιωπά.
- Να βρίσκεις παραμέτρους ώστε η γραφική παράσταση να έχει δοσμένο σημείο καμπής, με τον έλεγχο που χρειάζεται.
Πώς στρίβει η καμπύλη
Δύο συναρτήσεις μπορούν να είναι και οι δύο γνησίως αύξουσες, η μία να ανεβαίνει όλο και πιο απότομα και η άλλη να στρώνει. Η πρώτη παράγωγος δεν τις ξεχωρίζει. Τις ξεχωρίζει το πώς αλλάζει η κλίση, δηλαδή η μονοτονία της .
Ορισμός. Έστω συνεχής σε διάστημα και παραγωγίσιμη στο εσωτερικό του. Η λέγεται κυρτή στο αν η είναι γνησίως αύξουσα στο εσωτερικό του , και κοίλη αν η είναι γνησίως φθίνουσα εκεί.
Η μονοτονία της κρίνεται από το πρόσημο της δικής της παραγώγου, και ο ορισμός γίνεται εργαλείο:
- στο εσωτερικό του → η είναι κυρτή στο
- στο εσωτερικό του → η είναι κοίλη στο
Το αντίστροφο δεν ισχύει: η είναι κυρτή σε όλο το , αφού η είναι γνησίως αύξουσα, κι όμως .
Σημείο καμπής
Ορισμός. Έστω παραγωγίσιμη σε ένα διάστημα , με εξαίρεση ίσως ένα σημείο του . Το λέγεται σημείο καμπής της όταν ισχύουν και τα δύο:
- η είναι κυρτή στο και κοίλη στο , ή αντίστροφα
- η έχει εφαπτομένη στο
Στο σημείο καμπής η καμπύλη διασχίζει την εφαπτομένη της: από τη μία μεριά είναι πάνω της, από την άλλη κάτω.
Το σημείο καμπής είναι σημείο, όχι αριθμός. Όταν ζητείται «το σημείο καμπής», η απάντηση είναι ζεύγος . Όταν ζητείται «σε ποια θέση», αρκεί το .
Πού ψάχνεις
Θεώρημα. Αν το είναι σημείο καμπής της και η είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο , τότε .
Είναι το αντίστοιχο του Fermat για την κυρτότητα, και διαβάζεται με τον ίδιο τρόπο: η συνθήκη είναι αναγκαία, όχι ικανή. Οι υποψήφιες θέσεις σημείων καμπής είναι λοιπόν μόνο δύο ειδών:
- τα εσωτερικά σημεία όπου
- τα εσωτερικά σημεία όπου η δεν ορίζεται
Στα άκρα του πεδίου ορισμού σημείο καμπής δεν υπάρχει, γιατί από τη μία μεριά δεν υπάρχει καμπύλη.
Το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου
Όταν , η δεύτερη παράγωγος κρίνει το ακρότατο χωρίς πίνακα προσήμου της :
- → τοπικό ελάχιστο (οριζόντια εφαπτομένη σε κυρτό κομμάτι: κοιλάδα)
- → τοπικό μέγιστο (κορυφή)
- → το κριτήριο δεν αποφασίζει: η και η έχουν και οι δύο , η μία χωρίς ακρότατο, η άλλη με ελάχιστο
Το σχολικό βιβλίο δεν το έχει ως θεώρημα, οπότε σε γραπτό το αιτιολογείς. Αν , από τον ορισμό της παραγώγου
άρα κοντά στο το κλάσμα είναι θετικό: αριστερά και δεξιά. Αλλαγή από σε , τοπικό ελάχιστο.
Παράμετροι και σημείο καμπής
«Βρες τα ώστε η να έχει σημείο καμπής το .» Οι εξισώσεις βγαίνουν από δύο συνθήκες:
- , γιατί το είναι σημείο της
- , από το θεώρημα, αφού η είναι δύο φορές παραγωγίσιμη
Η δεύτερη είναι μόνο αναγκαία. Γι' αυτό, αφού βρεις τις τιμές, ελέγχεις ότι με αυτές η αλλάζει πράγματι πρόσημο στο . Στις Πανελλήνιες αυτός ο έλεγχος βαθμολογείται, και σε μερικές ασκήσεις κόβει μία από τις τιμές.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες την κυρτότητα και τα σημεία καμπής της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
και .
Πρόσημο. Το είναι αρνητικό για και θετικό για .
Η είναι κοίλη στο και κυρτή στο .
Σημείο καμπής. Στο αλλάζει η κυρτότητα, και η είναι παραγωγίσιμη εκεί, άρα η έχει εφαπτομένη. Με , το σημείο καμπής είναι το .
Παράδειγμα 2
Μελέτησε την ως προς τη μονοτονία, τα ακρότατα, την κυρτότητα και τα σημεία καμπής
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
. Το δεν είναι ποτέ αρνητικό, άρα το πρόσημο το δίνει το .
Η είναι γνησίως φθίνουσα στο και γνησίως αύξουσα στο , με ολικό ελάχιστο . Στο η μηδενίζεται χωρίς να αλλάζει πρόσημο: όχι ακρότατο.
: θετική έξω από τις ρίζες και , αρνητική ανάμεσά τους.
Κυρτή στα και , κοίλη στο .
Στο και στο αλλάζει πρόσημο η και η είναι παραγωγίσιμη. Σημεία καμπής: και .
Πρόσεξε το : σημείο καμπής με οριζόντια εφαπτομένη, αφού , χωρίς ακρότατο. Τα δύο ερωτήματα τα κρίνει διαφορετική παράγωγος.
Παράδειγμα 3
Δείξε ότι η έχει σημείο καμπής στο , ενώ η δεν υπάρχει
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Χωρίς απόλυτο: για και για .
Άρα για και για .
Παράγωγος στο από τον ορισμό: . Άρα και η έχει εφαπτομένη στο , την .
Συνολικά , που έχει γωνία στο : η δεν υπάρχει.
Κυρτότητα. για και για : κοίλη στο , κυρτή στο .
Αλλαγή κυρτότητας και εφαπτομένη: το είναι σημείο καμπής. Γι' αυτό τα σημεία όπου η δεν ορίζεται μπαίνουν πάντα στους υποψήφιους.
Παράδειγμα 4
Βρες τα τοπικά ακρότατα της στο με το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
, και ή .
.
: τοπικό μέγιστο, .
: τοπικό ελάχιστο, .
Ο πίνακας της θα ήθελε τη λύση της στο . Εδώ έφτασαν δύο αντικαταστάσεις, συν την αιτιολόγηση του κριτηρίου στο γραπτό.
Παράδειγμα 5
Βρες τα ώστε η να έχει σημείο καμπής το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το ανήκει στη : για κάθε . Καμία πληροφορία.
Αναγκαία συνθήκη. . Η είναι δύο φορές παραγωγίσιμη, άρα , δηλαδή .
Έλεγχος. Με : .
Αν , τότε : κανένα πρόσημο δεν αλλάζει, η δεν έχει καμπή.
Αν , οι ρίζες και είναι διαφορετικές, και το τριώνυμο αλλάζει πρόσημο στο .
Απάντηση: και . Χωρίς τον έλεγχο θα κρατούσες λανθασμένα και το .
Παράδειγμα 6
Η είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο , με , , για κάθε και . Βρες τα διαστήματα κυρτότητας και το σημείο καμπής.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρόσημο της . Η είναι παραγωγίσιμη, άρα συνεχής, και δεν μηδενίζεται. Αν άλλαζε πρόσημο, το Bolzano θα έδινε ρίζα της. Άρα κρατάει πρόσημο, και αφού , είναι για κάθε .
Πρόσημο της . Από τη σχέση, η έχει το πρόσημο του .
Κοίλη στο , κυρτή στο .
Σημείο καμπής. Αλλαγή κυρτότητας στο , και η είναι παραγωγίσιμη εκεί: σημείο καμπής το .
Η εφαπτομένη εκεί: . Η τη διασχίζει: κάτω της για , πάνω της για . Το γιατί είναι η επόμενη ενότητα, «Ανισότητες με την κυρτότητα».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποιο διάστημα είναι κυρτή η ;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις τα διαστήματα κυρτότητας από το πρόσημο της δεύτερης παραγώγου.
- Να εντοπίζεις τα σημεία καμπής, και εκεί όπου η δεύτερη παράγωγος δεν ορίζεται, ελέγχοντας και τις δύο προϋποθέσεις τους.
- Να κρίνεις ένα ακρότατο με το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου και να ξέρεις πότε σιωπά.
- Να βρίσκεις παραμέτρους ώστε η γραφική παράσταση να έχει δοσμένο σημείο καμπής, με τον έλεγχο που χρειάζεται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.