Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κυρτότητα και σημεία καμπής

Η δεύτερη παράγωγος και το σχήμα της καμπύλης.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Γ ·2025 επαν. Δ ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2023 επαν. Β ·2023 Δ ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Α ·2021 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις τα διαστήματα κυρτότητας από το πρόσημο της δεύτερης παραγώγου.
  2. Να εντοπίζεις τα σημεία καμπής, και εκεί όπου η δεύτερη παράγωγος δεν ορίζεται, ελέγχοντας και τις δύο προϋποθέσεις τους.
  3. Να κρίνεις ένα ακρότατο με το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου και να ξέρεις πότε σιωπά.
  4. Να βρίσκεις παραμέτρους ώστε η γραφική παράσταση να έχει δοσμένο σημείο καμπής, με τον έλεγχο που χρειάζεται.

Πώς στρίβει η καμπύλη

Δύο συναρτήσεις μπορούν να είναι και οι δύο γνησίως αύξουσες, η μία να ανεβαίνει όλο και πιο απότομα και η άλλη να στρώνει. Η πρώτη παράγωγος δεν τις ξεχωρίζει. Τις ξεχωρίζει το πώς αλλάζει η κλίση, δηλαδή η μονοτονία της f′f'.

Ορισμός. Έστω ff συνεχής σε διάστημα Δ\Delta και παραγωγίσιμη στο εσωτερικό του. Η ff λέγεται κυρτή στο Δ\Delta αν η f′f' είναι γνησίως αύξουσα στο εσωτερικό του Δ\Delta, και κοίλη αν η f′f' είναι γνησίως φθίνουσα εκεί.

Η μονοτονία της f′f' κρίνεται από το πρόσημο της δικής της παραγώγου, και ο ορισμός γίνεται εργαλείο:

  • f′′(x)>0f''(x) > 0 στο εσωτερικό του Δ\Delta → η ff είναι κυρτή στο Δ\Delta
  • f′′(x)<0f''(x) < 0 στο εσωτερικό του Δ\Delta → η ff είναι κοίλη στο Δ\Delta

Το αντίστροφο δεν ισχύει: η x4x^4 είναι κυρτή σε όλο το R\mathbb{R}, αφού η f′(x)=4x3f'(x) = 4x^3 είναι γνησίως αύξουσα, κι όμως f′′(0)=0f''(0) = 0.

Το πρόσημο της δεύτερης παραγώγου

Η f(x) = x³ − 3x της ενότητας της μονοτονίας, τώρα με την f΄΄ = 6x. Ένα μόνο σημείο αλλαγής, στο μηδέν: αριστερά η καμπύλη ανοίγει προς τα κάτω, δεξιά προς τα πάνω.

x−303
f΄΄(x)−+
f(x)∩∪
  • (−3, 0) κοίλη
  • (0, 3) κυρτή
  • x = 0 σημείο καμπής

Σημείο καμπής

Ορισμός. Έστω ff παραγωγίσιμη σε ένα διάστημα (α,β)(\alpha, \beta), με εξαίρεση ίσως ένα σημείο του x0x_0. Το A(x0,f(x0))A(x_0, f(x_0)) λέγεται σημείο καμπής της CfC_f όταν ισχύουν και τα δύο:

  1. η ff είναι κυρτή στο (α,x0](\alpha, x_0] και κοίλη στο [x0,β)[x_0, \beta), ή αντίστροφα
  2. η CfC_f έχει εφαπτομένη στο AA

Στο σημείο καμπής η καμπύλη διασχίζει την εφαπτομένη της: από τη μία μεριά είναι πάνω της, από την άλλη κάτω.

Το σημείο καμπής είναι σημείο, όχι αριθμός. Όταν ζητείται «το σημείο καμπής», η απάντηση είναι ζεύγος (x0,f(x0))(x_0, f(x_0)). Όταν ζητείται «σε ποια θέση», αρκεί το x0x_0.

Πού ψάχνεις

Θεώρημα. Αν το A(x0,f(x0))A(x_0, f(x_0)) είναι σημείο καμπής της CfC_f και η ff είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο x0x_0, τότε f′′(x0)=0f''(x_0) = 0.

Είναι το αντίστοιχο του Fermat για την κυρτότητα, και διαβάζεται με τον ίδιο τρόπο: η συνθήκη είναι αναγκαία, όχι ικανή. Οι υποψήφιες θέσεις σημείων καμπής είναι λοιπόν μόνο δύο ειδών:

  • τα εσωτερικά σημεία όπου f′′(x)=0f''(x) = 0
  • τα εσωτερικά σημεία όπου η f′′f'' δεν ορίζεται

Στα άκρα του πεδίου ορισμού σημείο καμπής δεν υπάρχει, γιατί από τη μία μεριά δεν υπάρχει καμπύλη.

Το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου

Όταν f′(x0)=0f'(x_0) = 0, η δεύτερη παράγωγος κρίνει το ακρότατο χωρίς πίνακα προσήμου της f′f':

  • f′′(x0)>0f''(x_0) > 0 → τοπικό ελάχιστο (οριζόντια εφαπτομένη σε κυρτό κομμάτι: κοιλάδα)
  • f′′(x0)<0f''(x_0) < 0 → τοπικό μέγιστο (κορυφή)
  • f′′(x0)=0f''(x_0) = 0 → το κριτήριο δεν αποφασίζει: η x3x^3 και η x4x^4 έχουν και οι δύο f′(0)=f′′(0)=0f'(0) = f''(0) = 0, η μία χωρίς ακρότατο, η άλλη με ελάχιστο

Το σχολικό βιβλίο δεν το έχει ως θεώρημα, οπότε σε γραπτό το αιτιολογείς. Αν f′′(x0)>0f''(x_0) > 0, από τον ορισμό της παραγώγου

lim⁡x→x0f′(x)x−x0=lim⁡x→x0f′(x)−f′(x0)x−x0=f′′(x0)>0\lim_{x \to x_0} \frac{f'(x)}{x - x_0} = \lim_{x \to x_0} \frac{f'(x) - f'(x_0)}{x - x_0} = f''(x_0) > 0

άρα κοντά στο x0x_0 το κλάσμα είναι θετικό: f′(x)<0f'(x) < 0 αριστερά και f′(x)>0f'(x) > 0 δεξιά. Αλλαγή από −- σε ++, τοπικό ελάχιστο.

Παράμετροι και σημείο καμπής

«Βρες τα α,β\alpha, \beta ώστε η CfC_f να έχει σημείο καμπής το A(x0,y0)A(x_0, y_0).» Οι εξισώσεις βγαίνουν από δύο συνθήκες:

  • f(x0)=y0f(x_0) = y_0, γιατί το AA είναι σημείο της CfC_f
  • f′′(x0)=0f''(x_0) = 0, από το θεώρημα, αφού η ff είναι δύο φορές παραγωγίσιμη

Η δεύτερη είναι μόνο αναγκαία. Γι' αυτό, αφού βρεις τις τιμές, ελέγχεις ότι με αυτές η f′′f'' αλλάζει πράγματι πρόσημο στο x0x_0. Στις Πανελλήνιες αυτός ο έλεγχος βαθμολογείται, και σε μερικές ασκήσεις κόβει μία από τις τιμές.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες την κυρτότητα και τα σημεία καμπής της f(x)=x3−6x2+9xf(x) = x^3 - 6x^2 + 9x

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Μελέτησε την f(x)=x4−4x3f(x) = x^4 - 4x^3 ως προς τη μονοτονία, τα ακρότατα, την κυρτότητα και τα σημεία καμπής

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Δείξε ότι η f(x)=x∣x∣f(x) = x|x| έχει σημείο καμπής στο (0,0)(0, 0), ενώ η f′′(0)f''(0) δεν υπάρχει

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Βρες τα τοπικά ακρότατα της f(x)=x+2συνxf(x) = x + 2\sigma\upsilon\nu x στο (0,2π)(0, 2\pi) με το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Βρες τα α,β∈R\alpha, \beta \in \mathbb{R} ώστε η f(x)=x4+αx3+βx2f(x) = x^4 + \alpha x^3 + \beta x^2 να έχει σημείο καμπής το O(0,0)O(0, 0)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Η ff είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο R\mathbb{R}, με f(0)=1f(0) = 1, f′(0)=1f'(0) = 1, f′(x)≠0f'(x) \neq 0 για κάθε xx και f′′(x)=2xf′(x)f''(x) = 2x f'(x). Βρες τα διαστήματα κυρτότητας και το σημείο καμπής.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Αν f′′(x)>0f''(x) > 0 σε ένα διάστημα, η ff εκεί είναι:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Σε ποιο διάστημα είναι κυρτή η f(x)=x3f(x) = x^3;

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις τα διαστήματα κυρτότητας από το πρόσημο της δεύτερης παραγώγου.
  • Να εντοπίζεις τα σημεία καμπής, και εκεί όπου η δεύτερη παράγωγος δεν ορίζεται, ελέγχοντας και τις δύο προϋποθέσεις τους.
  • Να κρίνεις ένα ακρότατο με το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου και να ξέρεις πότε σιωπά.
  • Να βρίσκεις παραμέτρους ώστε η γραφική παράσταση να έχει δοσμένο σημείο καμπής, με τον έλεγχο που χρειάζεται.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;