Ανισότητες με την κυρτότητα
Η εφαπτομένη ως σύνορο, η κυρτότητα μαζί με το ΘΜΤ, και πόσες ρίζες χωράνε.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2025 Δ ·2024 επαν. Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ ·2022 Δ ·2021 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να αποδεικνύεις ανισότητες με την εφαπτομένη μιας κυρτής ή κοίλης συνάρτησης και να γράφεις τη βοηθητική συνάρτηση.
- Να συνδυάζεις την κυρτότητα με το ΘΜΤ για να συγκρίνεις διαφορές τιμών και κλίσεις χορδών.
- Να αποδεικνύεις ότι μια κυρτή ή κοίλη συνάρτηση έχει το πολύ δύο ρίζες, και ακριβώς δύο μαζί με το Bolzano.
Η εφαπτομένη ως σύνορο
Πώς δείχνεις ότι για κάθε , χωρίς να λύσεις τίποτα; Το δεξί μέλος είναι η εφαπτομένη της στο , και η είναι κυρτή. Αυτό αρκεί.
Η ιδιότητα. Αν η είναι κυρτή σε διάστημα , η βρίσκεται πάνω από κάθε εφαπτομένη της, με κοινό σημείο μόνο το σημείο επαφής. Αν είναι κοίλη, βρίσκεται κάτω. Για κυρτή και εσωτερικό σημείο του :
για κάθε , με την ισότητα μόνο για .
Η απόδειξη είναι μια βοηθητική συνάρτηση, και είναι ακριβώς αυτή που γράφεις στις ασκήσεις. Θέτεις
Τότε και . Η είναι γνησίως αύξουσα, άρα για και για . Η έχει ολικό ελάχιστο στο , μοναδικό, και για .
Οι δύο βασικές ανισότητες γεννούν κι άλλες με αντικατάσταση. Από με βγαίνει . Από με βγαίνει . Αν η άσκηση έχει ήδη αποδείξει τη μία σε προηγούμενο ερώτημα, η αντικατάσταση είναι η συντομότερη απόδειξη.
Κυρτότητα και Θεώρημα Μέσης Τιμής
Η κυρτότητα λέει ότι η μεγαλώνει. Το ΘΜΤ μετατρέπει μια διαφορά τιμών της σε τιμή της . Μαζί συγκρίνουν κλίσεις χορδών.
Αν η είναι γνησίως αύξουσα και , το ΘΜΤ στα και δίνει και με
γιατί . Η δεξιά χορδή έχει μεγαλύτερη κλίση. Τρεις μορφές βγαίνουν στις Πανελλήνιες:
- Ίσα διαστήματα. Με , οι παρονομαστές φεύγουν: . Δηλαδή, για κυρτή , η τιμή στο μέσο είναι μικρότερη από τον μέσο όρο των τιμών στα άκρα: .
- Διαφορά και παράγωγος. Το ΘΜΤ στο δίνει με , οπότε .
- Χορδή από σταθερό σημείο. Στο : με , άρα .
Για κοίλη όλες οι ανισότητες αντιστρέφονται.
Πόσες ρίζες χωράνε σε κυρτή συνάρτηση
Αν η είναι κυρτή σε διάστημα , τότε:
- η είναι γνησίως αύξουσα, άρα έχει το πολύ μία ρίζα στο
- η έχει το πολύ δύο ρίζες στο
Το δεύτερο με απαγωγή σε άτοπο: αν η είχε τρεις ρίζες , το Rolle στα και θα έδινε δύο ρίζες της .
Το ίδιο ισχύει για την , που έχει την ίδια δεύτερη παράγωγο με την . Άρα μια κυρτή καμπύλη και μια ευθεία έχουν το πολύ δύο κοινά σημεία.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δείξε ότι για κάθε
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ευθεία. Η έχει . Στο : και , άρα εφαπτομένη . Το δεξί μέλος είναι αυτή.
Κυρτότητα. στο , άρα η είναι γνησίως αύξουσα.
Βοηθητική: , με . Αρνητική στο , θετική στο : ολικό ελάχιστο .
Άρα , δηλαδή , με ισότητα μόνο για .
Παράδειγμα 2
Η είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο , με για κάθε , και . Δείξε ότι για κάθε και λύσε την εξίσωση .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αναγνωρίζω την ευθεία. Η εφαπτομένη στο είναι .
Βοηθητική: , με και , .
Αφού , η είναι γνησίως αύξουσα: για και για . Η έχει ολικό ελάχιστο , μόνο στο .
Άρα , και η εξίσωση έχει μοναδική ρίζα την , χωρίς να ξέρεις τον τύπο της .
Παράδειγμα 3
Δείξε ότι η εξίσωση έχει ακριβώς δύο ρίζες
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
, με και .
Το πολύ δύο. Η είναι κυρτή στο , άρα η έχει το πολύ μία ρίζα. Με τρεις ρίζες της , το Rolle θα έδινε δύο της : άτοπο.
Τουλάχιστον δύο. Η μηδενίζεται στο , όπου . Επίσης και , αφού .
Το Bolzano στα και δίνει μία ρίζα στο και μία στο .
Τουλάχιστον δύο και το πολύ δύο: ακριβώς δύο.
Παράδειγμα 4
Η είναι παραγωγίσιμη στο και η είναι γνησίως αύξουσα. Δείξε ότι για κάθε .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ξαναγράφω ως σύγκριση δύο διαφορών: .
ΘΜΤ στα και . Η είναι παραγωγίσιμη στο , άρα και συνεχής, οπότε οι προϋποθέσεις ισχύουν. Υπάρχουν και με
και
Ισχύει και η είναι γνησίως αύξουσα: , που είναι η ζητούμενη.
Παράδειγμα 5
Η είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο , με και . Βρες το .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η διαφορά ως παράγωγος. ΘΜΤ στο : υπάρχει με .
Φράγματα από την κυρτότητα. Η είναι γνησίως αύξουσα και , άρα
Παρεμβολή. Καθώς , και το και το τείνουν στο . Άρα .
Το εξαρτάται από το και δεν ξέρεις πού ακριβώς είναι. Η κυρτότητα το παγιδεύει ανάμεσα σε δύο ποσότητες που ξέρεις.
Παράδειγμα 6
Η είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο , με και . Δείξε ότι η δεν έχει άλλες ρίζες, ότι και ότι για κάθε .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Άλλες ρίζες. Η είναι κυρτή, άρα έχει το πολύ δύο ρίζες. Το και το είναι ήδη δύο.
Το . Η μορφή με ίσα διαστήματα στα δίνει , δηλαδή . Άρα .
Ένα θετικό σημείο δεξιά του . Στα : , άρα .
Το πρόσημο στο . Η είναι συνεχής και δεν μηδενίζεται εκεί. Αν άλλαζε πρόσημο, το Bolzano θα έδινε τρίτη ρίζα. Κρατάει λοιπόν το πρόσημο του : για κάθε .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες την εφαπτομένη της στο . Ποια ανισότητα δίνει η κυρτότητα της ;
Τα κατάφερες;
- Να αποδεικνύεις ανισότητες με την εφαπτομένη μιας κυρτής ή κοίλης συνάρτησης και να γράφεις τη βοηθητική συνάρτηση.
- Να συνδυάζεις την κυρτότητα με το ΘΜΤ για να συγκρίνεις διαφορές τιμών και κλίσεις χορδών.
- Να αποδεικνύεις ότι μια κυρτή ή κοίλη συνάρτηση έχει το πολύ δύο ρίζες, και ακριβώς δύο μαζί με το Bolzano.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.