Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ανισότητες με την κυρτότητα

Η εφαπτομένη ως σύνορο, η κυρτότητα μαζί με το ΘΜΤ, και πόσες ρίζες χωράνε.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 Δ ·2024 επαν. Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ ·2022 Δ ·2021 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να αποδεικνύεις ανισότητες με την εφαπτομένη μιας κυρτής ή κοίλης συνάρτησης και να γράφεις τη βοηθητική συνάρτηση.
  2. Να συνδυάζεις την κυρτότητα με το ΘΜΤ για να συγκρίνεις διαφορές τιμών και κλίσεις χορδών.
  3. Να αποδεικνύεις ότι μια κυρτή ή κοίλη συνάρτηση έχει το πολύ δύο ρίζες, και ακριβώς δύο μαζί με το Bolzano.

Η εφαπτομένη ως σύνορο

Πώς δείχνεις ότι ex≥x+1e^x \geq x + 1 για κάθε xx, χωρίς να λύσεις τίποτα; Το δεξί μέλος είναι η εφαπτομένη της exe^x στο 00, και η exe^x είναι κυρτή. Αυτό αρκεί.

Η ιδιότητα. Αν η ff είναι κυρτή σε διάστημα Δ\Delta, η CfC_f βρίσκεται πάνω από κάθε εφαπτομένη της, με κοινό σημείο μόνο το σημείο επαφής. Αν είναι κοίλη, βρίσκεται κάτω. Για κυρτή ff και x0x_0 εσωτερικό σημείο του Δ\Delta:

f(x)≥f(x0)+f′(x0)(x−x0)f(x) \geq f(x_0) + f'(x_0)(x - x_0)

για κάθε x∈Δx \in \Delta, με την ισότητα μόνο για x=x0x = x_0.

Η εκθετική πάνω από την εφαπτομένη της

Η f(x) = eˣ είναι κυρτή σε όλο το ℝ, με εφαπτομένη στο 0 την ευθεία y = x + 1. Η καμπύλη ακουμπάει την ευθεία μόνο στο (0, 1) και σε κάθε άλλο σημείο είναι από πάνω της. Αυτή η εικόνα είναι η ανισότητα eˣ ≥ x + 1.

  • f(x) = eˣ
  • y = x + 1

Η απόδειξη είναι μια βοηθητική συνάρτηση, και είναι ακριβώς αυτή που γράφεις στις ασκήσεις. Θέτεις

g(x)=f(x)−f(x0)−f′(x0)(x−x0)g(x) = f(x) - f(x_0) - f'(x_0)(x - x_0)

Τότε g(x0)=0g(x_0) = 0 και g′(x)=f′(x)−f′(x0)g'(x) = f'(x) - f'(x_0). Η f′f' είναι γνησίως αύξουσα, άρα g′(x)<0g'(x) < 0 για x<x0x < x_0 και g′(x)>0g'(x) > 0 για x>x0x > x_0. Η gg έχει ολικό ελάχιστο στο x0x_0, μοναδικό, και g(x)>g(x0)=0g(x) > g(x_0) = 0 για x≠x0x \neq x_0.

Οι δύο βασικές ανισότητες γεννούν κι άλλες με αντικατάσταση. Από et≥t+1e^t \geq t + 1 με t=x−1t = x - 1 βγαίνει ex−1≥xe^{x - 1} \geq x. Από ln⁡t≤t−1\ln t \leq t - 1 με t=1xt = \frac{1}{x} βγαίνει ln⁡x≥1−1x\ln x \geq 1 - \frac{1}{x}. Αν η άσκηση έχει ήδη αποδείξει τη μία σε προηγούμενο ερώτημα, η αντικατάσταση είναι η συντομότερη απόδειξη.

Κυρτότητα και Θεώρημα Μέσης Τιμής

Η κυρτότητα λέει ότι η f′f' μεγαλώνει. Το ΘΜΤ μετατρέπει μια διαφορά τιμών της ff σε τιμή της f′f'. Μαζί συγκρίνουν κλίσεις χορδών.

Αν η f′f' είναι γνησίως αύξουσα και α<β<γ\alpha < \beta < \gamma, το ΘΜΤ στα [α,β][\alpha, \beta] και [β,γ][\beta, \gamma] δίνει ξ1∈(α,β)\xi_1 \in (\alpha, \beta) και ξ2∈(β,γ)\xi_2 \in (\beta, \gamma) με

f(β)−f(α)β−α=f′(ξ1)<f′(ξ2)=f(γ)−f(β)γ−β\frac{f(\beta) - f(\alpha)}{\beta - \alpha} = f'(\xi_1) < f'(\xi_2) = \frac{f(\gamma) - f(\beta)}{\gamma - \beta}

γιατί ξ1<β<ξ2\xi_1 < \beta < \xi_2. Η δεξιά χορδή έχει μεγαλύτερη κλίση. Τρεις μορφές βγαίνουν στις Πανελλήνιες:

  • Ίσα διαστήματα. Με β−α=γ−β\beta - \alpha = \gamma - \beta, οι παρονομαστές φεύγουν: f(α)+f(γ)>2f(β)f(\alpha) + f(\gamma) > 2f(\beta). Δηλαδή, για κυρτή ff, η τιμή στο μέσο είναι μικρότερη από τον μέσο όρο των τιμών στα άκρα: f(α+γ2)<f(α)+f(γ)2f\left(\frac{\alpha + \gamma}{2}\right) < \frac{f(\alpha) + f(\gamma)}{2}.
  • Διαφορά και παράγωγος. Το ΘΜΤ στο [x,x+1][x, x + 1] δίνει f(x+1)−f(x)=f′(ξ)f(x + 1) - f(x) = f'(\xi) με x<ξ<x+1x < \xi < x + 1, οπότε f′(x)<f(x+1)−f(x)<f′(x+1)f'(x) < f(x + 1) - f(x) < f'(x + 1).
  • Χορδή από σταθερό σημείο. Στο [0,x][0, x]: f(x)−f(0)=xf′(ξ)f(x) - f(0) = x f'(\xi) με 0<ξ<x0 < \xi < x, άρα f(x)−f(0)<xf′(x)f(x) - f(0) < x f'(x).

Για κοίλη ff όλες οι ανισότητες αντιστρέφονται.

Πόσες ρίζες χωράνε σε κυρτή συνάρτηση

Αν η ff είναι κυρτή σε διάστημα Δ\Delta, τότε:

  1. η f′f' είναι γνησίως αύξουσα, άρα έχει το πολύ μία ρίζα στο Δ\Delta
  2. η ff έχει το πολύ δύο ρίζες στο Δ\Delta

Το δεύτερο με απαγωγή σε άτοπο: αν η ff είχε τρεις ρίζες ρ1<ρ2<ρ3\rho_1 < \rho_2 < \rho_3, το Rolle στα [ρ1,ρ2][\rho_1, \rho_2] και [ρ2,ρ3][\rho_2, \rho_3] θα έδινε δύο ρίζες της f′f'.

Το ίδιο ισχύει για την f(x)−(λx+μ)f(x) - (\lambda x + \mu), που έχει την ίδια δεύτερη παράγωγο με την ff. Άρα μια κυρτή καμπύλη και μια ευθεία έχουν το πολύ δύο κοινά σημεία.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δείξε ότι xln⁡x≥x−1x\ln x \geq x - 1 για κάθε x>0x > 0

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Η ff είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο R\mathbb{R}, με f′′(x)>0f''(x) > 0 για κάθε xx, f(1)=2f(1) = 2 και f′(1)=3f'(1) = 3. Δείξε ότι f(x)≥3x−1f(x) \geq 3x - 1 για κάθε xx και λύσε την εξίσωση f(x)=3x−1f(x) = 3x - 1.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Δείξε ότι η εξίσωση ex=x+2e^x = x + 2 έχει ακριβώς δύο ρίζες

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Η ff είναι παραγωγίσιμη στο R\mathbb{R} και η f′f' είναι γνησίως αύξουσα. Δείξε ότι f(x)+f(x+2)>2f(x+1)f(x) + f(x + 2) > 2 f(x + 1) για κάθε xx.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Η ff είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο R\mathbb{R}, με f′′(x)>0f''(x) > 0 και lim⁡x→+∞f′(x)=2\lim_{x \to +\infty} f'(x) = 2. Βρες το lim⁡x→+∞(f(x+1)−f(x))\lim_{x \to +\infty} \big(f(x + 1) - f(x)\big).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Η ff είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο R\mathbb{R}, με f′′(x)>0f''(x) > 0 και f(0)=f(2)=0f(0) = f(2) = 0. Δείξε ότι η ff δεν έχει άλλες ρίζες, ότι f(1)<0f(1) < 0 και ότι f(x)>0f(x) > 0 για κάθε x>2x > 2.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Η ff είναι κυρτή στο Δ\Delta. Πού βρίσκεται η CfC_f σε σχέση με την εφαπτομένη της σε ένα σημείο του Δ\Delta;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Βρες την εφαπτομένη της f(x)=exf(x) = e^x στο x0=1x_0 = 1. Ποια ανισότητα δίνει η κυρτότητα της ff;

Τα κατάφερες;

  • Να αποδεικνύεις ανισότητες με την εφαπτομένη μιας κυρτής ή κοίλης συνάρτησης και να γράφεις τη βοηθητική συνάρτηση.
  • Να συνδυάζεις την κυρτότητα με το ΘΜΤ για να συγκρίνεις διαφορές τιμών και κλίσεις χορδών.
  • Να αποδεικνύεις ότι μια κυρτή ή κοίλη συνάρτηση έχει το πολύ δύο ρίζες, και ακριβώς δύο μαζί με το Bolzano.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;