Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κριτήριο παρεμβολής και τριγωνομετρικά όρια

Όταν δεν απλοποιείται τίποτα, τη στριμώχνεις. Και το ημx/x.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Δ ·2025 Γ ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 επαν. Δ ·2023 Β ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2022 Γ ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2020 επαν. Β

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφέρεις ανισότητες στα όρια και να βγάζεις πρόσημο κοντά σε σημείο από ένα όριο.
  2. Να εφαρμόζεις το κριτήριο παρεμβολής, και όταν η ανισότητα δίνεται με απόλυτη τιμή.
  3. Να υπολογίζεις τριγωνομετρικά όρια της μορφής 0/0 με τα δύο βασικά όρια.
  4. Να υπολογίζεις όριο σύνθετης συνάρτησης με αλλαγή μεταβλητής, ελέγχοντας την προϋπόθεσή της.

Όταν δεν απλοποιείται, στρίμωξέ τη

Πόσο είναι το lim⁡x→0x2ημ1x\lim_{x \to 0} x^2 \eta\mu\frac{1}{x}; Δεν υπάρχει παράγοντας να απλοποιήσεις, ούτε ρίζα για συζυγή. Και το ημ1x\eta\mu\frac{1}{x} δεν έχει καν όριο στο 00, άρα ούτε η ιδιότητα του γινομένου βοηθά. Αυτό που ξέρεις είναι μια ανισότητα: το ημίτονο δεν ξεφεύγει ποτέ από το [−1,1][-1, 1]. Η ενότητα αυτή είναι για το τι κάνεις με ανισότητες μέσα σε όρια, και για τα όρια που βγαίνουν από αυτές: τα τριγωνομετρικά.

Όριο και διάταξη

Δύο ιδιότητες, που τις χρησιμοποιείς προς αντίθετες κατευθύνσεις:

  1. Από ανισότητα σε όρια. Αν f(x)≤g(x)f(x) \leq g(x) κοντά στο x0x_0 και υπάρχουν τα δύο όρια, τότε lim⁡x→x0f(x)≤lim⁡x→x0g(x)\lim_{x \to x_0} f(x) \leq \lim_{x \to x_0} g(x). Ειδικά, αν f(x)≥0f(x) \geq 0 κοντά στο x0x_0, τότε lim⁡x→x0f(x)≥0\lim_{x \to x_0} f(x) \geq 0.
  2. Από όριο σε πρόσημο. Αν lim⁡x→x0f(x)>0\lim_{x \to x_0} f(x) > 0, τότε f(x)>0f(x) > 0 κοντά στο x0x_0. Το ίδιο με το <<.

Η δεύτερη σου δίνει πρόσημο χωρίς τύπο. Τη χρειάζεσαι όταν πρέπει να ξέρεις ότι μια ποσότητα δεν μηδενίζεται κοντά στο σημείο, για να διαιρέσεις με αυτήν ή για να κάνεις αλλαγή μεταβλητής.

Κριτήριο παρεμβολής

Αν κοντά στο x0x_0 ισχύει

h(x)≤f(x)≤g(x)h(x) \leq f(x) \leq g(x)

και lim⁡x→x0h(x)=lim⁡x→x0g(x)=ℓ\lim_{x \to x_0} h(x) = \lim_{x \to x_0} g(x) = \ell, τότε υπάρχει το lim⁡x→x0f(x)\lim_{x \to x_0} f(x) και ισούται με ℓ\ell. Η ff είναι παγιδευμένη ανάμεσα σε δύο συναρτήσεις που πάνε στο ίδιο σημείο, οπότε δεν έχει πού αλλού να πάει.

Στο x2ημ1xx^2 \eta\mu\frac{1}{x}: επειδή ∣ημ1x∣≤1\left\lvert \eta\mu\frac{1}{x} \right\rvert \leq 1, πολλαπλασιάζεις με x2≥0x^2 \geq 0 και παίρνεις

−x2≤x2ημ1x≤x2-x^2 \leq x^2 \eta\mu\frac{1}{x} \leq x^2

Τα δύο άκρα πάνε στο 00, άρα lim⁡x→0x2ημ1x=0\lim_{x \to 0} x^2 \eta\mu\frac{1}{x} = 0.

Στριμωγμένη ανάμεσα στο −x² και στο x²

Η f(x) = x²·ημ(1/x) ταλαντεύεται όλο και πιο πυκνά γύρω από το 0, αλλά δεν βγαίνει ποτέ από τις διακεκομμένες καμπύλες −x² και x². Φέρε τα σημεία πιο κοντά: οι τιμές στον πίνακα μικραίνουν προς το 0, γιατί μικραίνουν και τα δύο τοιχώματα.

Από αριστερά
xf(x)
−0,30,0171511
−0,1…
−0,05…
−0,01…
↓ 0↓ 0
Από δεξιά
xf(x)
0,3−0,0171511
0,1…
0,05…
0,01…
↓ 0↓ 0
Η τιμή στο x₀
δεν ορίζεται
Το όριο
0

Η μορφή με απόλυτη τιμή

Στις ασκήσεις το κριτήριο εμφανίζεται συχνά μεταμφιεσμένο. Αν κοντά στο x0x_0 ισχύει

∣f(x)−ℓ∣≤g(x),lim⁡x→x0g(x)=0,\lvert f(x) - \ell \rvert \leq g(x), \qquad \lim_{x \to x_0} g(x) = 0,

τότε lim⁡x→x0f(x)=ℓ\lim_{x \to x_0} f(x) = \ell, γιατί η απόλυτη τιμή ξεδιπλώνεται σε ℓ−g(x)≤f(x)≤ℓ+g(x)\ell - g(x) \leq f(x) \leq \ell + g(x), και τα δύο άκρα πάνε στο ℓ\ell. Η ειδική περίπτωση ℓ=0\ell = 0 λέει: φραγμένη επί μηδενική κάνει μηδενική. Αν ∣u(x)∣≤M\lvert u(x) \rvert \leq M και v(x)→0v(x) \to 0, τότε ∣u(x)v(x)∣≤M∣v(x)∣→0\lvert u(x) v(x) \rvert \leq M \lvert v(x) \rvert \to 0.

Τριγωνομετρικά όρια

Το ημίτονο και το συνημίτονο είναι «καλές» συναρτήσεις: για κάθε x0x_0 ισχύει lim⁡x→x0ημx=ημx0\lim_{x \to x_0} \eta\mu x = \eta\mu x_0 και lim⁡x→x0συνx=συνx0\lim_{x \to x_0} \sigma\upsilon\nu x = \sigma\upsilon\nu x_0. Το ενδιαφέρον είναι πάλι η μορφή 00\frac{0}{0}, και εκεί δύο όρια λύνουν σχεδόν τα πάντα:

lim⁡x→0ημxx=1,lim⁡x→0συνx−1x=0\lim_{x \to 0} \frac{\eta\mu x}{x} = 1, \qquad \lim_{x \to 0} \frac{\sigma\upsilon\nu x - 1}{x} = 0

Το πρώτο λέει ότι κοντά στο 00 το ημx\eta\mu x και το xx είναι σχεδόν ο ίδιος αριθμός. Το αποδεικνύει το κριτήριο παρεμβολής, με την ανισότητα συνx<ημxx<1\sigma\upsilon\nu x < \frac{\eta\mu x}{x} < 1 για 0<∣x∣<π20 < \lvert x \rvert < \frac{\pi}{2}. Χρήσιμη και η ∣ημx∣≤∣x∣\lvert \eta\mu x \rvert \leq \lvert x \rvert, που ισχύει για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R}.

Το ημx και το x κοντά στο 0

Η f(x) = ημx / x δίνει 0/0 στο 0, άρα εκεί δεν ορίζεται. Φέρε τα σημεία πιο κοντά: από τις δύο μεριές οι τιμές ανεβαίνουν προς το 1. Κοντά στο μηδέν, το ημίτονο ενός μικρού αριθμού είναι σχεδόν ο ίδιος ο αριθμός.

Από αριστερά
xf(x)
−10,841471
−0,5…
−0,1…
−0,01…
↓ 0↓ 1
Από δεξιά
xf(x)
10,841471
0,5…
0,1…
0,01…
↓ 0↓ 1
Η τιμή στο x₀
δεν ορίζεται
Το όριο
1

Από το πρώτο βγαίνει αμέσως και ένα τρίτο: εφxx=ημxx⋅1συνx→1⋅1=1\frac{\varepsilon\varphi x}{x} = \frac{\eta\mu x}{x} \cdot \frac{1}{\sigma\upsilon\nu x} \to 1 \cdot 1 = 1. Ο στόχος σε κάθε τριγωνομετρικό 00\frac{0}{0} είναι ο ίδιος: να φτιάξεις το ημuu\frac{\eta\mu u}{u} μέσα στην παράσταση, με το ίδιο uu πάνω και κάτω. Τα συνηθισμένα τεχνάσματα: διαιρείς πάνω και κάτω με xx, πολλαπλασιάζεις και διαιρείς με τον συντελεστή (ημ3xx=3⋅ημ3x3x\frac{\eta\mu 3x}{x} = 3 \cdot \frac{\eta\mu 3x}{3x}), ή περνάς από το 1−συνx1 - \sigma\upsilon\nu x στο ημ2x\eta\mu^2 x με τη «συζυγή» 1+συνx1 + \sigma\upsilon\nu x.

Όριο σύνθετης συνάρτησης

Γιατί το ημ3x3x\frac{\eta\mu 3x}{3x} πάει στο 11; Το βασικό όριο μιλάει για ημuu\frac{\eta\mu u}{u} με u→0u \to 0. Εδώ u=3xu = 3x, και όταν x→0x \to 0 είναι και u→0u \to 0. Αυτή είναι η αλλαγή μεταβλητής, και ο κανόνας είναι γενικός. Για το lim⁡x→x0f(g(x))\lim_{x \to x_0} f(g(x)):

  1. Θέτεις u=g(x)u = g(x).
  2. Βρίσκεις u0=lim⁡x→x0g(x)u_0 = \lim_{x \to x_0} g(x).
  3. Ελέγχεις ότι g(x)≠u0g(x) \neq u_0 κοντά στο x0x_0.
  4. Υπολογίζεις το lim⁡u→u0f(u)\lim_{u \to u_0} f(u). Αυτό είναι το ζητούμενο όριο.

Η αλλαγή μεταβλητής φέρνει και όρια σε άλλο σημείο στο 00. Για όριο στο x0≠0x_0 \neq 0 θέτεις u=x−x0u = x - x_0, οπότε u→0u \to 0, και γράφεις τα πάντα με το uu.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Υπολόγισε το lim⁡x→0ημ3x+xημx\lim_{x \to 0} \dfrac{\eta\mu 3x + x}{\eta\mu x}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Υπολόγισε το lim⁡x→01−συνxx2\lim_{x \to 0} \dfrac{1 - \sigma\upsilon\nu x}{x^2}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Υπολόγισε το lim⁡x→1ημ(πx)x−1\lim_{x \to 1} \dfrac{\eta\mu (\pi x)}{x - 1}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Για τη συνάρτηση ff ισχύει ∣f(x)−3∣≤(x−1)2\lvert f(x) - 3 \rvert \leq (x - 1)^2 για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R}. Βρες τα lim⁡x→1f(x)\lim_{x \to 1} f(x) και lim⁡x→1f(x)−3x−1\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x) - 3}{x - 1}.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Υπολόγισε το lim⁡x→0x2ημ1xημx\lim_{x \to 0} \dfrac{x^2 \eta\mu \frac{1}{x}}{\eta\mu x}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Για τη συνάρτηση f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} ισχύει x−x2≤f(x)≤x+x2x - x^2 \leq f(x) \leq x + x^2 για κάθε xx. Βρες τα lim⁡x→0f(x)\lim_{x \to 0} f(x), lim⁡x→0f(x)x\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x)}{x} και lim⁡x→0ημf(x)x\lim_{x \to 0} \dfrac{\eta\mu f(x)}{x}.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Αν f(x)<g(x)f(x) < g(x) κοντά στο x0x_0 και υπάρχουν τα δύο όρια, τι ισχύει σίγουρα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Υπολόγισε το lim⁡x→0ημ6x3x\lim_{x \to 0} \dfrac{\eta\mu 6x}{3x}.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφέρεις ανισότητες στα όρια και να βγάζεις πρόσημο κοντά σε σημείο από ένα όριο.
  • Να εφαρμόζεις το κριτήριο παρεμβολής, και όταν η ανισότητα δίνεται με απόλυτη τιμή.
  • Να υπολογίζεις τριγωνομετρικά όρια της μορφής 0/0 με τα δύο βασικά όρια.
  • Να υπολογίζεις όριο σύνθετης συνάρτησης με αλλαγή μεταβλητής, ελέγχοντας την προϋπόθεσή της.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;