Κριτήριο παρεμβολής και τριγωνομετρικά όρια
Όταν δεν απλοποιείται τίποτα, τη στριμώχνεις. Και το ημx/x.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Δ ·2025 Γ ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 επαν. Δ ·2023 Β ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2022 Γ ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2020 επαν. Β
Θα μάθεις να
- Να μεταφέρεις ανισότητες στα όρια και να βγάζεις πρόσημο κοντά σε σημείο από ένα όριο.
- Να εφαρμόζεις το κριτήριο παρεμβολής, και όταν η ανισότητα δίνεται με απόλυτη τιμή.
- Να υπολογίζεις τριγωνομετρικά όρια της μορφής 0/0 με τα δύο βασικά όρια.
- Να υπολογίζεις όριο σύνθετης συνάρτησης με αλλαγή μεταβλητής, ελέγχοντας την προϋπόθεσή της.
Όταν δεν απλοποιείται, στρίμωξέ τη
Πόσο είναι το ; Δεν υπάρχει παράγοντας να απλοποιήσεις, ούτε ρίζα για συζυγή. Και το δεν έχει καν όριο στο , άρα ούτε η ιδιότητα του γινομένου βοηθά. Αυτό που ξέρεις είναι μια ανισότητα: το ημίτονο δεν ξεφεύγει ποτέ από το . Η ενότητα αυτή είναι για το τι κάνεις με ανισότητες μέσα σε όρια, και για τα όρια που βγαίνουν από αυτές: τα τριγωνομετρικά.
Όριο και διάταξη
Δύο ιδιότητες, που τις χρησιμοποιείς προς αντίθετες κατευθύνσεις:
- Από ανισότητα σε όρια. Αν κοντά στο και υπάρχουν τα δύο όρια, τότε . Ειδικά, αν κοντά στο , τότε .
- Από όριο σε πρόσημο. Αν , τότε κοντά στο . Το ίδιο με το .
Η δεύτερη σου δίνει πρόσημο χωρίς τύπο. Τη χρειάζεσαι όταν πρέπει να ξέρεις ότι μια ποσότητα δεν μηδενίζεται κοντά στο σημείο, για να διαιρέσεις με αυτήν ή για να κάνεις αλλαγή μεταβλητής.
Κριτήριο παρεμβολής
Αν κοντά στο ισχύει
και , τότε υπάρχει το και ισούται με . Η είναι παγιδευμένη ανάμεσα σε δύο συναρτήσεις που πάνε στο ίδιο σημείο, οπότε δεν έχει πού αλλού να πάει.
Στο : επειδή , πολλαπλασιάζεις με και παίρνεις
Τα δύο άκρα πάνε στο , άρα .
Η μορφή με απόλυτη τιμή
Στις ασκήσεις το κριτήριο εμφανίζεται συχνά μεταμφιεσμένο. Αν κοντά στο ισχύει
τότε , γιατί η απόλυτη τιμή ξεδιπλώνεται σε , και τα δύο άκρα πάνε στο . Η ειδική περίπτωση λέει: φραγμένη επί μηδενική κάνει μηδενική. Αν και , τότε .
Τριγωνομετρικά όρια
Το ημίτονο και το συνημίτονο είναι «καλές» συναρτήσεις: για κάθε ισχύει και . Το ενδιαφέρον είναι πάλι η μορφή , και εκεί δύο όρια λύνουν σχεδόν τα πάντα:
Το πρώτο λέει ότι κοντά στο το και το είναι σχεδόν ο ίδιος αριθμός. Το αποδεικνύει το κριτήριο παρεμβολής, με την ανισότητα για . Χρήσιμη και η , που ισχύει για κάθε .
Από το πρώτο βγαίνει αμέσως και ένα τρίτο: . Ο στόχος σε κάθε τριγωνομετρικό είναι ο ίδιος: να φτιάξεις το μέσα στην παράσταση, με το ίδιο πάνω και κάτω. Τα συνηθισμένα τεχνάσματα: διαιρείς πάνω και κάτω με , πολλαπλασιάζεις και διαιρείς με τον συντελεστή (), ή περνάς από το στο με τη «συζυγή» .
Όριο σύνθετης συνάρτησης
Γιατί το πάει στο ; Το βασικό όριο μιλάει για με . Εδώ , και όταν είναι και . Αυτή είναι η αλλαγή μεταβλητής, και ο κανόνας είναι γενικός. Για το :
- Θέτεις .
- Βρίσκεις .
- Ελέγχεις ότι κοντά στο .
- Υπολογίζεις το . Αυτό είναι το ζητούμενο όριο.
Η αλλαγή μεταβλητής φέρνει και όρια σε άλλο σημείο στο . Για όριο στο θέτεις , οπότε , και γράφεις τα πάντα με το .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αντικατάσταση: πάνω, κάτω. Τριγωνομετρικό , άρα θέλω να φτιάξω .
Διαιρώ πάνω και κάτω με :
Με και για , είναι . Το όριο είναι .
Παράδειγμα 2
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αντικατάσταση: πάνω, κάτω. Κανένα βασικό όριο δεν ταιριάζει αυτούσιο, γιατί κάτω υπάρχει .
Πολλαπλασιάζω με τη «συζυγή» , για να εμφανιστεί η :
Ο πρώτος παράγοντας πάει στο και ο δεύτερος στο . Το όριο είναι .
Παράδειγμα 3
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αντικατάσταση: πάνω, κάτω. Το βασικό όριο είναι στο , ενώ εδώ . Φέρνω το σημείο στο .
Αλλαγή μεταβλητής : όταν είναι , με . Και , οπότε
Το όριο γίνεται .
Παράδειγμα 4
Για τη συνάρτηση ισχύει για κάθε . Βρες τα και .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ξεδιπλώνω την απόλυτη τιμή: . Τα δύο άκρα έχουν όριο στο , άρα από το κριτήριο παρεμβολής .
Για το δεύτερο, διαιρώ την αρχική ανισότητα με , για . Η διαίρεση με θετικό δεν αλλάζει τη φορά:
Το δεξί μέλος πάει στο , άρα, από τη μορφή με απόλυτη τιμή, .
Τι κέρδισες: δύο όρια χωρίς τον τύπο της . Η ανισότητα ήταν όλη η πληροφορία.
Παράδειγμα 5
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το δεν έχει όριο, άρα δεν μπορώ να «σπάσω» το κλάσμα με τις ιδιότητες όπως είναι. Χωρίζω ό,τι έχει όριο από ό,τι χρειάζεται παρεμβολή:
Πρώτος παράγοντας: .
Δεύτερος: φραγμένη επί μηδενική. , άρα από το κριτήριο παρεμβολής .
Τώρα και οι δύο παράγοντες έχουν όριο, οπότε επιτρέπεται η ιδιότητα του γινομένου: το όριο είναι .
Παράδειγμα 6
Για τη συνάρτηση ισχύει για κάθε . Βρες τα , και .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτο όριο. Τα άκρα και πάνε στο . Από το κριτήριο παρεμβολής, .
Δεύτερο όριο. Διαιρώ με , που αλλάζει πρόσημο στο , άρα δύο περιπτώσεις.
Για η φορά μένει: .
Για η φορά αντιστρέφεται: .
Και στις δύο περιπτώσεις τα άκρα πάνε στο . Τα πλευρικά είναι , άρα .
Τρίτο όριο. Θέλω να γράψω , και αυτό θέλει κοντά στο . Το παίρνω από το δεύτερο όριο: αφού , είναι κοντά στο , άρα για κοντά στο .
Με : και , άρα . Το όριο είναι .
Η ιδέα που μένει: η προϋπόθεση της αλλαγής μεταβλητής αποδείχτηκε με την ιδιότητα «από όριο σε πρόσημο».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Υπολόγισε το .
Τα κατάφερες;
- Να μεταφέρεις ανισότητες στα όρια και να βγάζεις πρόσημο κοντά σε σημείο από ένα όριο.
- Να εφαρμόζεις το κριτήριο παρεμβολής, και όταν η ανισότητα δίνεται με απόλυτη τιμή.
- Να υπολογίζεις τριγωνομετρικά όρια της μορφής 0/0 με τα δύο βασικά όρια.
- Να υπολογίζεις όριο σύνθετης συνάρτησης με αλλαγή μεταβλητής, ελέγχοντας την προϋπόθεσή της.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.