Μετάβαση στο περιεχόμενο

Όρια με άγνωστη συνάρτηση

Δίνεται ένα όριο που περιέχει την f, ζητείται άλλο: η βοηθητική συνάρτηση.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2023 Δ ·2022 επαν. Γ

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις όρια που περιέχουν άγνωστη συνάρτηση, εκφράζοντάς τη με βοηθητική συνάρτηση.
  2. Να αναγνωρίζεις πότε ένα όριο δεν «σπάει» σε άθροισμα ή γινόμενο ορίων, γιατί δεν ξέρεις ότι υπάρχουν.
  3. Να συνδυάζεις βοηθητική συνάρτηση με ανισότητες, κριτήριο παρεμβολής και διάταξη.
  4. Να βρίσκεις την τιμή f(x₀) μιας συνεχούς συνάρτησης από ένα δοσμένο όριο.

Ξέρεις ένα όριο, ζητούν άλλο

Τα θέματα των Πανελληνίων συχνά δεν δίνουν τύπο. Δίνουν ένα όριο που περιέχει την ff, όπως το lim⁡x→1f(x)x−1=4\lim_{x \to 1} \frac{f(x)}{x - 1} = 4, και ζητούν άλλο: το lim⁡x→1f(x)\lim_{x \to 1} f(x), ένα όριο με f(x)2f(x)^2 ή με ρίζα, την τιμή f(1)f(1).

Ο πειρασμός είναι να «σπάσεις» το όριο με τις ιδιότητες: lim⁡f(x)x−1=lim⁡f(x)lim⁡(x−1)\lim \frac{f(x)}{x-1} = \frac{\lim f(x)}{\lim (x-1)}. Αυτό είναι λάθος δύο φορές: ο παρονομαστής πάει στο 00, και κυρίως δεν ξέρεις αν υπάρχει το lim⁡f(x)\lim f(x). Οι ιδιότητες των ορίων δουλεύουν μόνο προς τα εμπρός: από όρια που ξέρεις ότι υπάρχουν, στο όριο της πράξης τους.

Τα κλασικά λάθη

Τρία «σπασίματα» που μοιάζουν αθώα και δεν είναι:

  1. Άθροισμα. Από lim⁡(f+g)=0\lim (f + g) = 0 δεν βγαίνει ότι υπάρχουν τα lim⁡f\lim f και lim⁡g\lim g. Οι f(x)=∣x∣xf(x) = \frac{\lvert x \rvert}{x} και g(x)=−∣x∣xg(x) = -\frac{\lvert x \rvert}{x} δεν έχουν όριο στο 00, ενώ το άθροισμά τους είναι σταθερά 00.
  2. Γινόμενο. Από lim⁡x→0xf(x)=0\lim_{x \to 0} x f(x) = 0 δεν βγαίνει τίποτα για το lim⁡f\lim f. Με f(x)=∣x∣xf(x) = \frac{\lvert x \rvert}{x} είναι xf(x)=∣x∣→0x f(x) = \lvert x \rvert \to 0, και η ff δεν έχει όριο.
  3. Πηλίκο με παρονομαστή στο 00. Από lim⁡x→1f(x)x−1=4\lim_{x \to 1} \frac{f(x)}{x - 1} = 4 δεν βγαίνει lim⁡x→1f(x)=4\lim_{x \to 1} f(x) = 4, ούτε ότι το όριο δεν υπάρχει. Βγαίνει ότι είναι 00, και θα δεις γιατί.

Υπάρχει όμως και το επιτρεπτό. Αν lim⁡(f+g)=3\lim (f + g) = 3 και lim⁡g=1\lim g = 1, τότε lim⁡f=2\lim f = 2, γιατί η ff γράφεται ως διαφορά δύο συναρτήσεων με γνωστό όριο: f=(f+g)−gf = (f + g) - g. Αυτή η γραφή είναι όλη η μέθοδος.

Η βοηθητική συνάρτηση

Στο lim⁡x→1f(x)x−1=4\lim_{x \to 1} \frac{f(x)}{x - 1} = 4: θέτεις h(x)=f(x)x−1h(x) = \frac{f(x)}{x - 1}, άρα f(x)=(x−1)h(x)f(x) = (x - 1) h(x), και lim⁡x→1f(x)=0⋅4=0\lim_{x \to 1} f(x) = 0 \cdot 4 = 0. Ο παρονομαστής πάει στο 00 και το κλάσμα σε αριθμό, άρα ο αριθμητής αναγκαστικά πάει στο 00.

Οι παραλλαγές που βγαίνουν στις εξετάσεις διαφέρουν μόνο στο βήμα 2:

ΔίνεταιΒοηθητικήΗ ff γράφεται
lim⁡x→af(x)x−a=ℓ\lim_{x \to a} \frac{f(x)}{x - a} = \ellh=f(x)x−ah = \frac{f(x)}{x - a}f(x)=(x−a)h(x)f(x) = (x - a) h(x)
lim⁡x→af(x)−kx−a=ℓ\lim_{x \to a} \frac{f(x) - k}{x - a} = \ellh=f(x)−kx−ah = \frac{f(x) - k}{x - a}f(x)=k+(x−a)h(x)f(x) = k + (x - a) h(x)
lim⁡x→af(x)+x2x−a=ℓ\lim_{x \to a} \frac{f(x) + x^2}{x - a} = \ellh=f(x)+x2x−ah = \frac{f(x) + x^2}{x - a}f(x)=(x−a)h(x)−x2f(x) = (x - a) h(x) - x^2
lim⁡(f+g)=ℓ1\lim (f + g) = \ell_1, lim⁡(f−g)=ℓ2\lim (f - g) = \ell_2h1=f+gh_1 = f + g, h2=f−gh_2 = f - gf=h1+h22f = \frac{h_1 + h_2}{2}

Με ανισότητα αντί για όριο

Μερικές φορές δεν δίνεται όριο αλλά ανισότητα για την ff, κοντά στο x0x_0 ή για κάθε xx. Τότε η βοηθητική συνδυάζεται με όσα είδες στην ενότητα «Κριτήριο παρεμβολής και τριγωνομετρικά όρια»:

  • Αν η ανισότητα στριμώχνει μια παράσταση της ff ανάμεσα σε δύο άκρα με κοινό όριο, παίρνεις το όριο της παράστασης με παρεμβολή, και μετά λύνεις ως προς ff, όπως πριν.
  • Αν η ανισότητα είναι από τη μία μεριά μόνο, δεν αποδεικνύει ύπαρξη ορίου. Αν όμως η ύπαρξη δίνεται, η ιδιότητα «από ανισότητα σε όρια» δίνει ένα φράγμα για το όριο. Διαιρώντας με x−x0x - x_0 από τις δύο μεριές, η φορά αλλάζει, και τα δύο φράγματα μαζί δίνουν ισότητα.

Η τιμή f(x0)f(x_0)

Αν η ff είναι συνεχής στο x0x_0, τότε f(x0)=lim⁡x→x0f(x)f(x_0) = \lim_{x \to x_0} f(x). Η συνέχεια έχει δική της ενότητα, αλλά αυτή η μία ισότητα σου δίνει την τιμή στο σημείο, που αλλιώς δεν βγαίνει από κανένα όριο. Από το lim⁡x→1f(x)x−1=4\lim_{x \to 1} \frac{f(x)}{x - 1} = 4 και τη συνέχεια στο 11 παίρνεις f(1)=0f(1) = 0.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Αν lim⁡x→2f(x)+xx−2=3\lim_{x \to 2} \dfrac{f(x) + x}{x - 2} = 3, βρες τα lim⁡x→2f(x)\lim_{x \to 2} f(x) και lim⁡x→2f(x)+2x2−4\lim_{x \to 2} \dfrac{f(x) + 2}{x^2 - 4}.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Η ff είναι συνεχής στο 22 και lim⁡x→2f(x)−3x−2=5\lim_{x \to 2} \dfrac{f(x) - 3}{x - 2} = 5. Βρες την f(2)f(2) και το lim⁡x→2xf(x)−6x−2\lim_{x \to 2} \dfrac{x f(x) - 6}{x - 2}.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Αν lim⁡x→0(f(x)+g(x))=4\lim_{x \to 0} \big(f(x) + g(x)\big) = 4 και lim⁡x→0(f(x)−2g(x))=1\lim_{x \to 0} \big(f(x) - 2g(x)\big) = 1, βρες τα lim⁡x→0f(x)\lim_{x \to 0} f(x) και lim⁡x→0g(x)\lim_{x \to 0} g(x).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R} ισχύει ∣xf(x)−ημx∣≤x2\lvert x f(x) - \eta\mu x \rvert \leq x^2. Βρες το lim⁡x→0f(x)\lim_{x \to 0} f(x) και, αν η ff είναι συνεχής στο 00, την f(0)f(0).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Αν lim⁡x→1f(x)−2x−1=3\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x) - 2}{x - 1} = 3, βρες τα lim⁡x→1f(x)2−4x2−1\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x)^2 - 4}{x^2 - 1} και lim⁡x→1f(x)+2−2x−1\lim_{x \to 1} \dfrac{\sqrt{f(x) + 2} - 2}{x - 1}.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Για τη συνάρτηση f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} ισχύει f(x)≥ημ2xf(x) \geq \eta\mu 2x για κάθε xx, και το lim⁡x→0f(x)x=ℓ\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x)}{x} = \ell υπάρχει και είναι πραγματικός αριθμός. Βρες το ℓ\ell και, αν η ff είναι συνεχής στο 00, την f(0)f(0).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Αν lim⁡x→1f(x)x−1=4\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x)}{x - 1} = 4, πόσο είναι το lim⁡x→1f(x)\lim_{x \to 1} f(x);

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Αν lim⁡x→3f(x)x−3=2\lim_{x \to 3} \dfrac{f(x)}{x - 3} = 2, βρες το lim⁡x→3f(x)\lim_{x \to 3} f(x).

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις όρια που περιέχουν άγνωστη συνάρτηση, εκφράζοντάς τη με βοηθητική συνάρτηση.
  • Να αναγνωρίζεις πότε ένα όριο δεν «σπάει» σε άθροισμα ή γινόμενο ορίων, γιατί δεν ξέρεις ότι υπάρχουν.
  • Να συνδυάζεις βοηθητική συνάρτηση με ανισότητες, κριτήριο παρεμβολής και διάταξη.
  • Να βρίσκεις την τιμή f(x₀) μιας συνεχούς συνάρτησης από ένα δοσμένο όριο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;