1Να βρίσκεις όρια που περιέχουν άγνωστη συνάρτηση, εκφράζοντάς τη με βοηθητική συνάρτηση.
2Να αναγνωρίζεις πότε ένα όριο δεν «σπάει» σε άθροισμα ή γινόμενο ορίων, γιατί δεν ξέρεις ότι υπάρχουν.
3Να συνδυάζεις βοηθητική συνάρτηση με ανισότητες, κριτήριο παρεμβολής και διάταξη.
4Να βρίσκεις την τιμή f(x₀) μιας συνεχούς συνάρτησης από ένα δοσμένο όριο.
Ξέρεις ένα όριο, ζητούν άλλο
Τα θέματα των Πανελληνίων συχνά δεν δίνουν τύπο. Δίνουν ένα όριο που περιέχει την f, όπως το limx→1x−1f(x)=4, και ζητούν άλλο: το limx→1f(x), ένα όριο με f(x)2 ή με ρίζα, την τιμή f(1).
Ο πειρασμός είναι να «σπάσεις» το όριο με τις ιδιότητες: limx−1f(x)=lim(x−1)limf(x). Αυτό είναι λάθος δύο φορές: ο παρονομαστής πάει στο 0, και κυρίως δεν ξέρεις αν υπάρχει το limf(x). Οι ιδιότητες των ορίων δουλεύουν μόνο προς τα εμπρός: από όρια που ξέρεις ότι υπάρχουν, στο όριο της πράξης τους.
Τα κλασικά λάθη
Τρία «σπασίματα» που μοιάζουν αθώα και δεν είναι:
Άθροισμα. Από lim(f+g)=0 δεν βγαίνει ότι υπάρχουν τα limf και limg. Οι f(x)=x∣x∣ και g(x)=−x∣x∣ δεν έχουν όριο στο 0, ενώ το άθροισμά τους είναι σταθερά 0.
Γινόμενο. Από limx→0xf(x)=0 δεν βγαίνει τίποτα για το limf. Με f(x)=x∣x∣ είναι xf(x)=∣x∣→0, και η f δεν έχει όριο.
Πηλίκο με παρονομαστή στο 0. Από limx→1x−1f(x)=4δεν βγαίνει limx→1f(x)=4, ούτε ότι το όριο δεν υπάρχει. Βγαίνει ότι είναι 0, και θα δεις γιατί.
Υπάρχει όμως και το επιτρεπτό. Αν lim(f+g)=3 και limg=1, τότε limf=2, γιατί η fγράφεται ως διαφορά δύο συναρτήσεων με γνωστό όριο: f=(f+g)−g. Αυτή η γραφή είναι όλη η μέθοδος.
Η βοηθητική συνάρτηση
Στο limx→1x−1f(x)=4: θέτεις h(x)=x−1f(x), άρα f(x)=(x−1)h(x), και limx→1f(x)=0⋅4=0. Ο παρονομαστής πάει στο 0 και το κλάσμα σε αριθμό, άρα ο αριθμητής αναγκαστικά πάει στο 0.
Οι παραλλαγές που βγαίνουν στις εξετάσεις διαφέρουν μόνο στο βήμα 2:
Δίνεται
Βοηθητική
Η f γράφεται
limx→ax−af(x)=ℓ
h=x−af(x)
f(x)=(x−a)h(x)
limx→ax−af(x)−k=ℓ
h=x−af(x)−k
f(x)=k+(x−a)h(x)
limx→ax−af(x)+x2=ℓ
h=x−af(x)+x2
f(x)=(x−a)h(x)−x2
lim(f+g)=ℓ1, lim(f−g)=ℓ2
h1=f+g, h2=f−g
f=2h1+h2
Με ανισότητα αντί για όριο
Μερικές φορές δεν δίνεται όριο αλλά ανισότητα για την f, κοντά στο x0 ή για κάθε x. Τότε η βοηθητική συνδυάζεται με όσα είδες στην ενότητα «Κριτήριο παρεμβολής και τριγωνομετρικά όρια»:
Αν η ανισότητα στριμώχνει μια παράσταση της f ανάμεσα σε δύο άκρα με κοινό όριο, παίρνεις το όριο της παράστασης με παρεμβολή, και μετά λύνεις ως προς f, όπως πριν.
Αν η ανισότητα είναι από τη μία μεριά μόνο, δεν αποδεικνύει ύπαρξη ορίου. Αν όμως η ύπαρξη δίνεται, η ιδιότητα «από ανισότητα σε όρια» δίνει ένα φράγμα για το όριο. Διαιρώντας με x−x0 από τις δύο μεριές, η φορά αλλάζει, και τα δύο φράγματα μαζί δίνουν ισότητα.
Η τιμή f(x0)
Αν η f είναι συνεχής στο x0, τότε f(x0)=limx→x0f(x). Η συνέχεια έχει δική της ενότητα, αλλά αυτή η μία ισότητα σου δίνει την τιμή στο σημείο, που αλλιώς δεν βγαίνει από κανένα όριο. Από το limx→1x−1f(x)=4 και τη συνέχεια στο 1 παίρνεις f(1)=0.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Αν limx→2x−2f(x)+x=3, βρες τα limx→2f(x) και limx→2x2−4f(x)+2.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
1
Βοηθητική: για x=2 θέτω h(x)=x−2f(x)+x, με h(x)→3. Λύνω: f(x)=(x−2)h(x)−x.
2
Όλα τα κομμάτια έχουν όριο: limx→2f(x)=0⋅3−2=−2.
3
Στο δεύτερο αντικαθιστώ την f: f(x)+2=(x−2)h(x)−(x−2)=(x−2)(h(x)−1), οπότε για x=2
x2−4f(x)+2=x+2h(x)−1→43−1=21
Παράδειγμα 2
Η f είναι συνεχής στο 2 και limx→2x−2f(x)−3=5. Βρες την f(2) και το limx→2x−2xf(x)−6.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
1
Βοηθητική:h(x)=x−2f(x)−3, x=2, με h(x)→5. Λύνω: f(x)=3+(x−2)h(x).
2
limx→2f(x)=3+0⋅5=3. Η f είναι συνεχής στο 2, άρα f(2)=3.
3
Αντικαθιστώ στον αριθμητή: xf(x)−6=3x+x(x−2)h(x)−6=(x−2)(3+xh(x)).
4
Απλοποιώ το x−2: limx→2(3+xh(x))=3+2⋅5=13.
Έλεγχος λογικής: ο αριθμητής xf(x)−6 πάει στο 2⋅3−6=0, όπως έπρεπε για να βγει αριθμός.
Παράδειγμα 3
Αν limx→0(f(x)+g(x))=4 και limx→0(f(x)−2g(x))=1, βρες τα limx→0f(x) και limx→0g(x).
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
1
Δεν ξέρω ότι υπάρχουν τα όρια των f, g, άρα δεν γράφω «limf+limg=4». Θέτω h1=f+g και h2=f−2g, με h1→4, h2→1.
2
Λύνω το σύστημα ως προς f, g: αφαιρώντας, h1−h2=3g, άρα g=3h1−h2. Και f=h1−g=32h1+h2.
3
Τώρα υπάρχουν τα όρια: limg=34−1=1 και limf=38+1=3.
Παράδειγμα 4
Για κάθε x∈R ισχύει ∣xf(x)−ημx∣≤x2. Βρες το limx→0f(x) και, αν η f είναι συνεχής στο 0, την f(0).
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
1
Η ανισότητα δεν στριμώχνει την f, αλλά το xf(x). Για x=0 διαιρώ με ∣x∣>0:
f(x)−xημx≤∣x∣
2
Βοηθητική:g(x)=f(x)−xημx. Είναι ∣g(x)∣≤∣x∣→0, άρα από το κριτήριο παρεμβολής g(x)→0.
3
Λύνω: f(x)=g(x)+xημx→0+1=1.
4
Με συνέχεια, f(0)=1. Πρόσεξε: η ανισότητα για x=0 δίνει 0≤0 και δεν λέει τίποτα για την f(0). Χωρίς τη συνέχεια, η f(0) θα έμενε άγνωστη.
Παράδειγμα 5
Αν limx→1x−1f(x)−2=3, βρες τα limx→1x2−1f(x)2−4 και limx→1x−1f(x)+2−2.
Για τη συνάρτηση f:R→R ισχύει f(x)≥ημ2x για κάθε x, και το limx→0xf(x)=ℓ υπάρχει και είναι πραγματικός αριθμός. Βρες το ℓ και, αν η f είναι συνεχής στο 0, την f(0).
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
1
Η ανισότητα είναι από τη μία μεριά μόνο, άρα δεν κάνει παρεμβολή. Η ύπαρξη του ℓ όμως δίνεται, οπότε χρησιμοποιώ όριο και διάταξη, χωριστά από κάθε μεριά.
2
Για x>0 διαιρώ με x και η φορά μένει: xf(x)≥xημ2x. Παίρνω όρια για x→0+: ℓ≥2.
3
Για x<0 η φορά αντιστρέφεται: xf(x)≤xημ2x. Για x→0−: ℓ≤2.
4
Από τα δύο, ℓ=2. Τότε f(x)=x⋅xf(x)→0⋅2=0, και με τη συνέχεια f(0)=0.
Η ιδέα που μένει: μία ανισότητα, δύο μεριές, δύο αντίθετα φράγματα. Η ισότητα βγαίνει από τη στροφή της φοράς.
Πολλαπλή επιλογή
Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Ασκήσεις
ΒασικήΆσκηση 1 από 8
Αν limx→3x−3f(x)=2, βρες το limx→3f(x).
Τα κατάφερες;
Να βρίσκεις όρια που περιέχουν άγνωστη συνάρτηση, εκφράζοντάς τη με βοηθητική συνάρτηση.
Να αναγνωρίζεις πότε ένα όριο δεν «σπάει» σε άθροισμα ή γινόμενο ορίων, γιατί δεν ξέρεις ότι υπάρχουν.
Να συνδυάζεις βοηθητική συνάρτηση με ανισότητες, κριτήριο παρεμβολής και διάταξη.
Να βρίσκεις την τιμή f(x₀) μιας συνεχούς συνάρτησης από ένα δοσμένο όριο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.