Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μη πεπερασμένα όρια

Όταν οι τιμές ανεβαίνουν χωρίς φραγμό κοντά σε ένα σημείο, και τι κάνει το 1/0.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Γ ·2025 Α ·2023 επαν. Α ·2022 Α ·2020 Α ·2020 Β ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις όρια της μορφής «αριθμός προς μηδέν» από το πρόσημο του παρονομαστή, χωριστά από κάθε μεριά.
  2. Να συνδυάζεις όρια που απειρίζονται σε αθροίσματα και γινόμενα, και να αναγνωρίζεις πότε η μορφή είναι απροσδιόριστη.
  3. Να χρησιμοποιείς το κριτήριο σύγκρισης για να δείξεις ότι ένα όριο είναι άπειρο.
  4. Να βρίσκεις παραμέτρους ώστε ένα όριο να είναι πραγματικός αριθμός, και να διερευνάς ένα όριο ως προς παράμετρο.

Όταν το όριο δεν είναι αριθμός

Μέχρι τώρα το όριο ήταν πραγματικός αριθμός ή δεν υπήρχε. Υπάρχει και τρίτη περίπτωση: οι τιμές να ξεφεύγουν προς μία κατεύθυνση, χωρίς φράγμα. Γράφουμε

lim⁡x→x0f(x)=+∞\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty

και εννοούμε ότι όσο μεγάλο κι αν διαλέξεις έναν αριθμό, οι τιμές τον ξεπερνούν κοντά στο x0x_0. Ανάλογα το −∞-\infty: οι τιμές πέφτουν κάτω από κάθε αριθμό.

Το +∞+\infty δεν είναι αριθμός και δεν γίνονται πράξεις μαζί του. Είναι περιγραφή συμπεριφοράς. Η γραφή «το όριο είναι +∞+\infty» λέει ότι όριο με την αρχική έννοια, πραγματικός αριθμός, δεν υπάρχει, και λέει και πώς δεν υπάρχει.

Το όριο που φεύγει

Η f(x) = 1/(x − 1) γύρω από το 1. Φέρε τα σημεία πιο κοντά και κοίτα τον πίνακα: από αριστερά −10, −100, −1000, από δεξιά 10, 100, 1000. Οι τιμές δεν πλησιάζουν κανέναν αριθμό· φεύγουν, προς το −∞ και προς το +∞.

Από αριστερά
xf(x)
0,5−2
0,9…
0,99…
0,999…
↓ 1↓ −∞
Από δεξιά
xf(x)
1,52
1,1…
1,01…
1,001…
↓ 1↓ +∞
Η τιμή στο x₀
δεν ορίζεται

Όπως και με τα πεπερασμένα όρια, ισχύει το κριτήριο των πλευρικών: lim⁡x→x0f(x)=+∞\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty ακριβώς όταν και τα δύο πλευρικά όρια είναι +∞+\infty. Στο παράδειγμα της εικόνας τα πλευρικά διαφωνούν, οπότε το lim⁡x→11x−1\lim_{x \to 1} \dfrac{1}{x-1} δεν υπάρχει, ούτε ως άπειρο.

Δύο ιδιότητες που θα χρησιμοποιείς χωρίς να το σκέφτεσαι:

  • αν lim⁡x→x0f(x)=+∞\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty, τότε f(x)>0f(x) > 0 κοντά στο x0x_0 (και f(x)<0f(x) < 0 αν το όριο είναι −∞-\infty)
  • αν lim⁡x→x0f(x)=+∞\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty, τότε lim⁡x→x0(−f(x))=−∞\lim_{x \to x_0} \big(-f(x)\big) = -\infty

Αριθμός προς μηδέν: το πρόσημο αποφασίζει

Το κλειδί όλης της ενότητας είναι δύο προτάσεις:

  • αν lim⁡x→x0∣f(x)∣=+∞\lim_{x \to x_0} \lvert f(x) \rvert = +\infty, τότε lim⁡x→x01f(x)=0\lim_{x \to x_0} \dfrac{1}{f(x)} = 0
  • αν lim⁡x→x0f(x)=0\lim_{x \to x_0} f(x) = 0 και f(x)>0f(x) > 0 κοντά στο x0x_0, τότε lim⁡x→x01f(x)=+∞\lim_{x \to x_0} \dfrac{1}{f(x)} = +\infty. Αν f(x)<0f(x) < 0, το όριο είναι −∞-\infty

Η δεύτερη δίνει αμέσως τα βασικά. Για κάθε θετικό ακέραιο ν\nu:

lim⁡x→01x2ν=+∞lim⁡x→0−1x2ν+1=−∞,lim⁡x→0+1x2ν+1=+∞\begin{gathered} \lim_{x \to 0} \frac{1}{x^{2\nu}} = +\infty \\ \lim_{x \to 0^-} \frac{1}{x^{2\nu+1}} = -\infty, \qquad \lim_{x \to 0^+} \frac{1}{x^{2\nu+1}} = +\infty \end{gathered}

Η άρτια δύναμη είναι θετική και από τις δύο μεριές, η περιττή αλλάζει πρόσημο μαζί με το xx.

Πράξεις με το άπειρο

Το άπειρο δεν είναι αριθμός, αλλά τα όρια που καταλήγουν σε αυτό συνδυάζονται με κανόνες που μοιάζουν με πράξεις. Αν lim⁡f(x)=+∞\lim f(x) = +\infty και lim⁡g(x)=ℓ\lim g(x) = \ell ή ±∞\pm\infty, τότε για το άθροισμα:

lim⁡g\lim glim⁡(f+g)\lim (f + g)
ℓ∈R\ell \in \mathbb{R}+∞+\infty
+∞+\infty+∞+\infty
−∞-\inftyαπροσδιόριστη

και για το γινόμενο:

lim⁡g\lim glim⁡(f⋅g)\lim (f \cdot g)
ℓ>0\ell > 0 ή +∞+\infty+∞+\infty
ℓ<0\ell < 0 ή −∞-\infty−∞-\infty
00απροσδιόριστη

Οι μορφές (+∞)+(−∞)(+\infty) + (-\infty) και 0⋅(±∞)0 \cdot (\pm\infty), μαζί με τις 00\dfrac{0}{0} και ±∞±∞\dfrac{\pm\infty}{\pm\infty}, λέγονται απροσδιόριστες. Η λέξη δεν σημαίνει ότι το όριο δεν υπάρχει. Σημαίνει ότι οι κανόνες δεν φτάνουν για να το βρεις: χρειάζεται μετασχηματισμός, συνήθως κοινός παρονομαστής ή παραγοντοποίηση. Τα 1x2−1x2\dfrac{1}{x^2} - \dfrac{1}{x^2}, 2x2−1x2\dfrac{2}{x^2} - \dfrac{1}{x^2} και 1x2−2x2\dfrac{1}{x^2} - \dfrac{2}{x^2} είναι όλα (+∞)−(+∞)(+\infty) - (+\infty) στο 00, και δίνουν 00, +∞+\infty και −∞-\infty.

Κριτήριο σύγκρισης

Όταν ο τύπος έχει κάτι που δεν έχει όριο, όπως ένα ημ1x\eta\mu \frac{1}{x}, συγκρίνεις. Αν f(x)≥g(x)f(x) \geq g(x) κοντά στο x0x_0 και lim⁡g(x)=+∞\lim g(x) = +\infty, τότε και lim⁡f(x)=+∞\lim f(x) = +\infty. Αντίστοιχα, αν f(x)≤g(x)f(x) \leq g(x) και lim⁡g(x)=−∞\lim g(x) = -\infty, τότε lim⁡f(x)=−∞\lim f(x) = -\infty.

Όριο με παράμετρο

Στο Θέμα Β και Γ ζητείται συχνά: «βρες το α\alpha ώστε το όριο να είναι πραγματικός αριθμός». Η λογική είναι η αντίστροφη του πίνακα προσήμων. Αν ο παρονομαστής πάει στο 00 και ο αριθμητής σε ℓ≠0\ell \neq 0, το όριο είναι άπειρο ή δεν υπάρχει. Για να βγει αριθμός, ο αριθμητής πρέπει να πάει κι αυτός στο 00.

Γραπτά το δείχνεις έτσι, για να μη φαίνεται εικασία. Αν lim⁡x→x0P(x)x−x0=k∈R\lim_{x \to x_0} \dfrac{P(x)}{x - x_0} = k \in \mathbb{R}, γράφεις

P(x)=P(x)x−x0⋅(x−x0)→k⋅0=0P(x) = \frac{P(x)}{x - x_0} \cdot (x - x_0) \to k \cdot 0 = 0

Άρα P(x0)=0P(x_0) = 0, που δίνει εξίσωση για την παράμετρο. Μετά επιστρέφεις στο όριο με τη συγκεκριμένη τιμή και το υπολογίζεις, συνήθως ως 00\dfrac{0}{0}.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Υπολόγισε τα lim⁡x→2x+1(x−2)2\lim_{x \to 2} \dfrac{x + 1}{(x - 2)^2} και lim⁡x→2x+1x−2\lim_{x \to 2} \dfrac{x + 1}{x - 2}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Υπολόγισε το lim⁡x→1x2+x−5x2−1\lim_{x \to 1} \dfrac{x^2 + x - 5}{x^2 - 1}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Υπολόγισε το lim⁡x→0(1x−1x2)\lim_{x \to 0} \left( \dfrac{1}{x} - \dfrac{1}{x^2} \right)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Δείξε ότι lim⁡x→02+ημ1xx2=+∞\lim_{x \to 0} \dfrac{2 + \eta\mu \frac{1}{x}}{x^2} = +\infty

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Βρες το α∈R\alpha \in \mathbb{R} ώστε το lim⁡x→1x2+αx+2x−1\lim_{x \to 1} \dfrac{x^2 + \alpha x + 2}{x - 1} να είναι πραγματικός αριθμός, και υπολόγισέ το.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Διερεύνησε ως προς α∈R\alpha \in \mathbb{R} το lim⁡x→2αx−4(x−2)2\lim_{x \to 2} \dfrac{\alpha x - 4}{(x - 2)^2}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Τι σημαίνει η γραφή lim⁡x→x0f(x)=+∞\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Υπολόγισε το lim⁡x→0−2x4\lim_{x \to 0} \dfrac{-2}{x^4}.

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις όρια της μορφής «αριθμός προς μηδέν» από το πρόσημο του παρονομαστή, χωριστά από κάθε μεριά.
  • Να συνδυάζεις όρια που απειρίζονται σε αθροίσματα και γινόμενα, και να αναγνωρίζεις πότε η μορφή είναι απροσδιόριστη.
  • Να χρησιμοποιείς το κριτήριο σύγκρισης για να δείξεις ότι ένα όριο είναι άπειρο.
  • Να βρίσκεις παραμέτρους ώστε ένα όριο να είναι πραγματικός αριθμός, και να διερευνάς ένα όριο ως προς παράμετρο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;