Μη πεπερασμένα όρια
Όταν οι τιμές ανεβαίνουν χωρίς φραγμό κοντά σε ένα σημείο, και τι κάνει το 1/0.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Γ ·2025 Α ·2023 επαν. Α ·2022 Α ·2020 Α ·2020 Β ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις όρια της μορφής «αριθμός προς μηδέν» από το πρόσημο του παρονομαστή, χωριστά από κάθε μεριά.
- Να συνδυάζεις όρια που απειρίζονται σε αθροίσματα και γινόμενα, και να αναγνωρίζεις πότε η μορφή είναι απροσδιόριστη.
- Να χρησιμοποιείς το κριτήριο σύγκρισης για να δείξεις ότι ένα όριο είναι άπειρο.
- Να βρίσκεις παραμέτρους ώστε ένα όριο να είναι πραγματικός αριθμός, και να διερευνάς ένα όριο ως προς παράμετρο.
Όταν το όριο δεν είναι αριθμός
Μέχρι τώρα το όριο ήταν πραγματικός αριθμός ή δεν υπήρχε. Υπάρχει και τρίτη περίπτωση: οι τιμές να ξεφεύγουν προς μία κατεύθυνση, χωρίς φράγμα. Γράφουμε
και εννοούμε ότι όσο μεγάλο κι αν διαλέξεις έναν αριθμό, οι τιμές τον ξεπερνούν κοντά στο . Ανάλογα το : οι τιμές πέφτουν κάτω από κάθε αριθμό.
Το δεν είναι αριθμός και δεν γίνονται πράξεις μαζί του. Είναι περιγραφή συμπεριφοράς. Η γραφή «το όριο είναι » λέει ότι όριο με την αρχική έννοια, πραγματικός αριθμός, δεν υπάρχει, και λέει και πώς δεν υπάρχει.
Όπως και με τα πεπερασμένα όρια, ισχύει το κριτήριο των πλευρικών: ακριβώς όταν και τα δύο πλευρικά όρια είναι . Στο παράδειγμα της εικόνας τα πλευρικά διαφωνούν, οπότε το δεν υπάρχει, ούτε ως άπειρο.
Δύο ιδιότητες που θα χρησιμοποιείς χωρίς να το σκέφτεσαι:
- αν , τότε κοντά στο (και αν το όριο είναι )
- αν , τότε
Αριθμός προς μηδέν: το πρόσημο αποφασίζει
Το κλειδί όλης της ενότητας είναι δύο προτάσεις:
- αν , τότε
- αν και κοντά στο , τότε . Αν , το όριο είναι
Η δεύτερη δίνει αμέσως τα βασικά. Για κάθε θετικό ακέραιο :
Η άρτια δύναμη είναι θετική και από τις δύο μεριές, η περιττή αλλάζει πρόσημο μαζί με το .
Πράξεις με το άπειρο
Το άπειρο δεν είναι αριθμός, αλλά τα όρια που καταλήγουν σε αυτό συνδυάζονται με κανόνες που μοιάζουν με πράξεις. Αν και ή , τότε για το άθροισμα:
| απροσδιόριστη |
και για το γινόμενο:
| ή | |
| ή | |
| απροσδιόριστη |
Οι μορφές και , μαζί με τις και , λέγονται απροσδιόριστες. Η λέξη δεν σημαίνει ότι το όριο δεν υπάρχει. Σημαίνει ότι οι κανόνες δεν φτάνουν για να το βρεις: χρειάζεται μετασχηματισμός, συνήθως κοινός παρονομαστής ή παραγοντοποίηση. Τα , και είναι όλα στο , και δίνουν , και .
Κριτήριο σύγκρισης
Όταν ο τύπος έχει κάτι που δεν έχει όριο, όπως ένα , συγκρίνεις. Αν κοντά στο και , τότε και . Αντίστοιχα, αν και , τότε .
Όριο με παράμετρο
Στο Θέμα Β και Γ ζητείται συχνά: «βρες το ώστε το όριο να είναι πραγματικός αριθμός». Η λογική είναι η αντίστροφη του πίνακα προσήμων. Αν ο παρονομαστής πάει στο και ο αριθμητής σε , το όριο είναι άπειρο ή δεν υπάρχει. Για να βγει αριθμός, ο αριθμητής πρέπει να πάει κι αυτός στο .
Γραπτά το δείχνεις έτσι, για να μη φαίνεται εικασία. Αν , γράφεις
Άρα , που δίνει εξίσωση για την παράμετρο. Μετά επιστρέφεις στο όριο με τη συγκεκριμένη τιμή και το υπολογίζεις, συνήθως ως .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Υπολόγισε τα και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αντικατάσταση: ο αριθμητής πάει στο και οι παρονομαστές στο . Μορφή , άρα κρίνει το πρόσημο του παρονομαστή.
Πρώτο όριο. Το είναι θετικό και από τις δύο μεριές του . Θετικό προς θετικό που μηδενίζεται:
Δεύτερο όριο. Το είναι αρνητικό για και θετικό για :
και
Τα πλευρικά διαφωνούν, άρα το όριο στο δεν υπάρχει.
Παράδειγμα 2
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αντικατάσταση: αριθμητής , παρονομαστής . Μορφή , όχι απροσδιόριστη.
Πρόσημο παρονομαστή. Γράφω . Κοντά στο το είναι θετικό, άρα το πρόσημο το δίνει το : αρνητικό αριστερά, θετικό δεξιά.
Πλευρικά. Αρνητικός αριθμητής:
και
Το όριο στο δεν υπάρχει.
Παράδειγμα 3
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μορφή. Από αριστερά είναι , που δίνει . Από δεξιά όμως είναι , απροσδιόριστη. Οι κανόνες δεν απαντούν, οπότε μετασχηματίζω.
Κοινός παρονομαστής:
Τώρα ο αριθμητής πάει στο και ο παρονομαστής στο με θετικές τιμές και από τις δύο μεριές:
Τι έγινε: το απειρίζεται πιο γρήγορα από το και κερδίζει τη «μάχη» της διαφοράς.
Παράδειγμα 4
Δείξε ότι
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γιατί δεν δουλεύουν οι κανόνες: το δεν έχει όριο στο , άρα ούτε ο αριθμητής. Δεν μπορώ να πω «αριθμός προς μηδέν».
Φράσσω από κάτω. Αφού , ισχύει . Διαιρώ με :
για κάθε
Κριτήριο σύγκρισης. Το πάει στο και η συνάρτηση είναι από πάνω του, άρα το όριο είναι .
Το κρίσιμο: φράσσω από κάτω. Ένα άνω φράγμα, όπως , δεν θα έλεγε τίποτα.
Παράδειγμα 5
Βρες το ώστε το να είναι πραγματικός αριθμός, και υπολόγισέ το.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αναγκαία συνθήκη. Έστω ότι το όριο είναι . Θέτω . Για :
Ο αριθμητής είναι πολυώνυμο, άρα το όριό του είναι η τιμή στο : , δηλαδή .
Επαλήθευση. Για :
Το όριο είναι , πραγματικός αριθμός.
Τι γίνεται για : μορφή με παρονομαστή που αλλάζει πρόσημο. Τα πλευρικά είναι αντίθετα άπειρα, και το όριο δεν υπάρχει. Αυτή η πρόταση κλείνει τη διερεύνηση.
Παράδειγμα 6
Διερεύνησε ως προς το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο αριθμητής στο γίνεται . Το πρόσημό του αλλάζει στο , άρα τρεις περιπτώσεις. Ο παρονομαστής είναι θετικός και από τις δύο μεριές.
Αν : θετικό προς , το όριο είναι .
Αν : αρνητικό προς , το όριο είναι .
Αν : μορφή . Απλοποιώ:
Τώρα με παρονομαστή που αλλάζει πρόσημο: από αριστερά, από δεξιά. Το όριο δεν υπάρχει.
Το δίδαγμα: η τιμή που μηδενίζει τον αριθμητή δεν δίνει πάντα αριθμό. Εδώ ο παρονομαστής έχει και ο αριθμητής μόνο ένα , οπότε μετά την απλοποίηση μένει ακόμα μηδέν από κάτω.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Υπολόγισε το .
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις όρια της μορφής «αριθμός προς μηδέν» από το πρόσημο του παρονομαστή, χωριστά από κάθε μεριά.
- Να συνδυάζεις όρια που απειρίζονται σε αθροίσματα και γινόμενα, και να αναγνωρίζεις πότε η μορφή είναι απροσδιόριστη.
- Να χρησιμοποιείς το κριτήριο σύγκρισης για να δείξεις ότι ένα όριο είναι άπειρο.
- Να βρίσκεις παραμέτρους ώστε ένα όριο να είναι πραγματικός αριθμός, και να διερευνάς ένα όριο ως προς παράμετρο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.