Μετάβαση στο περιεχόμενο

Όρια στο άπειρο

Πού πηγαίνει η συνάρτηση όταν το x μεγαλώνει: πολυώνυμα, ρητές, εκθετικές, λογάριθμοι.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2023 Α ·2023 Β ·2022 Α ·2022 Γ ·2021 επαν. Δ ·2020 επαν. Α ·2020 Β

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις όρια πολυωνυμικών και ρητών συναρτήσεων στο ±∞ από τους μεγιστοβάθμιους όρους, και να τα διερευνάς ως προς παράμετρο.
  2. Να υπολογίζεις όρια με ρίζες στο άπειρο, με συζυγή παράσταση και με √(x²) = |x|.
  3. Να βρίσκεις όρια εκθετικών και λογαριθμικών συναρτήσεων στα άκρα του πεδίου ορισμού τους.
  4. Να χρησιμοποιείς το κριτήριο παρεμβολής και την αλλαγή μεταβλητής u = 1/x για όρια στο άπειρο.

Τι κάνει η συνάρτηση πολύ μακριά;

Ως τώρα το xx πλησίαζε ένα σημείο x0x_0. Τώρα φεύγει: μεγαλώνει χωρίς φράγμα (x→+∞x \to +\infty) ή μικραίνει χωρίς φράγμα (x→−∞x \to -\infty). Η ερώτηση είναι η ίδια: πού πηγαίνουν οι τιμές f(x)f(x);

Γράφουμε lim⁡x→+∞f(x)=ℓ\lim_{x \to +\infty} f(x) = \ell όταν οι τιμές πλησιάζουν όσο θέλουμε το ℓ\ell, αρκεί το xx να είναι αρκετά μεγάλο. Για να έχει νόημα, η ff πρέπει να ορίζεται σε ένα διάστημα (α,+∞)(\alpha, +\infty). Το όριο μπορεί να είναι και ±∞\pm\infty, και οι πράξεις με το άπειρο είναι αυτές της ενότητας «Μη πεπερασμένα όρια».

Τα βασικά, για κάθε θετικό ακέραιο ν\nu:

lim⁡x→+∞xν=+∞,lim⁡x→±∞1xν=0\lim_{x \to +\infty} x^\nu = +\infty, \qquad \lim_{x \to \pm\infty} \frac{1}{x^\nu} = 0

Στο −∞-\infty μετράει η άρτια ή περιττή δύναμη: lim⁡x→−∞xν\lim_{x \to -\infty} x^\nu είναι +∞+\infty αν ο ν\nu είναι άρτιος και −∞-\infty αν είναι περιττός.

Όλες οι ιδιότητες των ορίων (άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο, παρεμβολή, διάταξη) ισχύουν και για x→±∞x \to \pm\infty.

Πολυώνυμα και ρητές: κρατάς τον μεγιστοβάθμιο

Το 2x3−5x2+12x^3 - 5x^2 + 1 για x→+∞x \to +\infty είναι μορφή (+∞)−(+∞)(+\infty) - (+\infty), απροσδιόριστη. Τη λύνεις βγάζοντας κοινό παράγοντα τη μεγαλύτερη δύναμη:

2x3−5x2+1=2x3(1−52x+12x3)2x^3 - 5x^2 + 1 = 2x^3 \left( 1 - \frac{5}{2x} + \frac{1}{2x^3} \right)

Η παρένθεση πάει στο 11, άρα ό,τι κάνει το 2x32x^3 κάνει και το πολυώνυμο. Αυτό δίνει τους δύο κανόνες:

lim⁡x→±∞(ανxν+⋯+α0)=lim⁡x→±∞ανxνlim⁡x→±∞ανxν+⋯+α0βκxκ+⋯+β0=lim⁡x→±∞ανxνβκxκ\begin{gathered} \lim_{x \to \pm\infty} (\alpha_\nu x^\nu + \dots + \alpha_0) = \lim_{x \to \pm\infty} \alpha_\nu x^\nu \\ \lim_{x \to \pm\infty} \frac{\alpha_\nu x^\nu + \dots + \alpha_0}{\beta_\kappa x^\kappa + \dots + \beta_0} = \lim_{x \to \pm\infty} \frac{\alpha_\nu x^\nu}{\beta_\kappa x^\kappa} \end{gathered}

με αν≠0\alpha_\nu \neq 0 και βκ≠0\beta_\kappa \neq 0.

Ρίζες: συζυγής και απόλυτη τιμή

Με ρίζες ο κανόνας του μεγιστοβάθμιου δεν γράφεται έτοιμος, αλλά η ιδέα μένει: βγάζεις κοινό παράγοντα τη μεγαλύτερη δύναμη μέσα στη ρίζα. Εκεί κρύβεται η μεγάλη παγίδα:

x2=∣x∣={x,x≥0−x,x<0\sqrt{x^2} = \lvert x \rvert = \begin{cases} x, & x \geq 0 \\ -x, & x < 0 \end{cases}

Για x→−∞x \to -\infty δουλεύεις με αρνητικά xx, άρα x2+1=−x1+1x2\sqrt{x^2 + 1} = -x\sqrt{1 + \frac{1}{x^2}}.

Όταν η ρίζα αφαιρείται από κάτι που μεγαλώνει με τον ίδιο ρυθμό, όπως x2+3x−x\sqrt{x^2 + 3x} - x στο +∞+\infty, η μορφή είναι (+∞)−(+∞)(+\infty) - (+\infty). Εκεί πολλαπλασιάζεις και διαιρείς με τη συζυγή παράσταση, ώστε η διαφορά τετραγώνων να διαλύσει τη ρίζα. Αν τα δύο κομμάτια έχουν το ίδιο πρόσημο, π.χ. x2+3x+x\sqrt{x^2 + 3x} + x στο +∞+\infty, δεν χρειάζεται τίποτα: (+∞)+(+∞)=+∞(+\infty) + (+\infty) = +\infty.

Εκθετική και λογαριθμική

Η αx\alpha^x με α>1\alpha > 1 μεγαλώνει χωρίς φράγμα προς τα δεξιά και σβήνει προς τα αριστερά. Με 0<α<10 < \alpha < 1 συμβαίνει το ανάποδο, γιατί αx=(1α)−x\alpha^x = \left(\frac{1}{\alpha}\right)^{-x}.

Βάση πάνω και κάτω από το 1

Η 2^x και η (1/2)^x είναι συμμετρικές ως προς τον άξονα y'y. Δεξιά η πρώτη απειρίζεται και η δεύτερη πέφτει στο 0· αριστερά ανάποδα. Καμία δεν αγγίζει ποτέ τον άξονα x'x.

  • y = 2^x
  • y = (1/2)^x
ΣυνάρτησηΣτο −∞-\infty ή στο 0+0^+Στο +∞+\infty
αx\alpha^x, α>1\alpha > 1 (π.χ. exe^x)00+∞+\infty
αx\alpha^x, 0<α<10 < \alpha < 1+∞+\infty00
log⁡αx\log_\alpha x, α>1\alpha > 1 (π.χ. ln⁡x\ln x)−∞-\infty, στο 0+0^++∞+\infty
log⁡αx\log_\alpha x, 0<α<10 < \alpha < 1+∞+\infty, στο 0+0^+−∞-\infty

Σε άθροισμα εκθετικών με διαφορετικές βάσεις, βγάζεις κοινό παράγοντα τη μεγαλύτερη βάση στο +∞+\infty. Π.χ. 3x−2x=3x(1−(23)x)→(+∞)⋅1=+∞3^x - 2^x = 3^x \left( 1 - \left(\frac{2}{3}\right)^x \right) \to (+\infty) \cdot 1 = +\infty.

Σε διαφορά λογαρίθμων, τους ενώνεις σε έναν: ln⁡(2x+1)−ln⁡x=ln⁡2x+1x\ln(2x + 1) - \ln x = \ln \dfrac{2x + 1}{x}. Το κλάσμα πάει στο 22 και, επειδή ο ln⁡\ln είναι συνεχής, το όριο είναι ln⁡2\ln 2.

Παρεμβολή στο άπειρο

Το ημx\eta\mu x δεν έχει όριο στο +∞+\infty, ταλαντεύεται ανάμεσα στο −1-1 και στο 11. Όταν όμως διαιρείται με κάτι που απειρίζεται, φράσσεται:

−1∣x∣≤ημxx≤1∣x∣-\frac{1}{\lvert x \rvert} \leq \frac{\eta\mu x}{x} \leq \frac{1}{\lvert x \rvert}

Τα δύο άκρα πάνε στο 00 καθώς x→±∞x \to \pm\infty, άρα από το κριτήριο παρεμβολής και lim⁡x→±∞ημxx=0\lim_{x \to \pm\infty} \dfrac{\eta\mu x}{x} = 0.

Το ημίτονο ανάμεσα σε δύο φράγματα

Η sin(x)/x ταλαντεύεται, αλλά πάντα ανάμεσα στις 1/|x| και −1/|x|. Τα φράγματα κλείνουν προς το 0 και την παίρνουν μαζί τους.

  • y = ημx / x
  • y = 1/|x|
  • y = −1/|x|

Αλλαγή μεταβλητής: u=1xu = \frac{1}{x}

Όταν το xx εμφανίζεται ως 1x\frac{1}{x}, όπως στο x ημ1xx\, \eta\mu \frac{1}{x}, θέτεις u=1xu = \frac{1}{x}. Για x→+∞x \to +\infty είναι u→0+u \to 0^+, για x→−∞x \to -\infty είναι u→0−u \to 0^-. Το όριο στο άπειρο γίνεται όριο σε σημείο, που ήδη ξέρεις να το βρίσκεις:

lim⁡x→+∞x ημ1x=lim⁡u→0+ημuu=1\lim_{x \to +\infty} x\, \eta\mu \frac{1}{x} = \lim_{u \to 0^+} \frac{\eta\mu u}{u} = 1

Το ίδιο κόλπο δουλεύει ανάποδα. Για το e1/xe^{1/x} κοντά στο 00: από δεξιά u=1x→+∞u = \frac{1}{x} \to +\infty και eu→+∞e^u \to +\infty, από αριστερά u→−∞u \to -\infty και eu→0e^u \to 0.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Υπολόγισε τα lim⁡x→−∞2x3−x+54x2+1\lim_{x \to -\infty} \dfrac{2x^3 - x + 5}{4x^2 + 1} και lim⁡x→−∞3x2−x1−2x2\lim_{x \to -\infty} \dfrac{3x^2 - x}{1 - 2x^2}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Διερεύνησε ως προς α∈R\alpha \in \mathbb{R} το lim⁡x→+∞(α−2)x2+3x+1x+1\lim_{x \to +\infty} \dfrac{(\alpha - 2)x^2 + 3x + 1}{x + 1}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Υπολόγισε το lim⁡x→−∞(x2+x+x)\lim_{x \to -\infty} \left( \sqrt{x^2 + x} + x \right)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Υπολόγισε το lim⁡x→+∞3x+1−2x3x+5\lim_{x \to +\infty} \dfrac{3^{x+1} - 2^x}{3^x + 5} και το ίδιο όριο στο −∞-\infty

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Υπολόγισε το lim⁡x→+∞2x+ημxx−συνx\lim_{x \to +\infty} \dfrac{2x + \eta\mu x}{x - \sigma\upsilon\nu x}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Υπολόγισε το lim⁡x→+∞x ημ2x\lim_{x \to +\infty} x\, \eta\mu \dfrac{2}{x}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Πόσο είναι το lim⁡x→+∞3x+1x−4\lim_{x \to +\infty} \dfrac{3x + 1}{x - 4};

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Υπολόγισε το lim⁡x→−∞x3−2xx2+1\lim_{x \to -\infty} \dfrac{x^3 - 2x}{x^2 + 1}.

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις όρια πολυωνυμικών και ρητών συναρτήσεων στο ±∞ από τους μεγιστοβάθμιους όρους, και να τα διερευνάς ως προς παράμετρο.
  • Να υπολογίζεις όρια με ρίζες στο άπειρο, με συζυγή παράσταση και με √(x²) = |x|.
  • Να βρίσκεις όρια εκθετικών και λογαριθμικών συναρτήσεων στα άκρα του πεδίου ορισμού τους.
  • Να χρησιμοποιείς το κριτήριο παρεμβολής και την αλλαγή μεταβλητής u = 1/x για όρια στο άπειρο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;