Όρια στο άπειρο
Πού πηγαίνει η συνάρτηση όταν το x μεγαλώνει: πολυώνυμα, ρητές, εκθετικές, λογάριθμοι.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2023 Α ·2023 Β ·2022 Α ·2022 Γ ·2021 επαν. Δ ·2020 επαν. Α ·2020 Β
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις όρια πολυωνυμικών και ρητών συναρτήσεων στο ±∞ από τους μεγιστοβάθμιους όρους, και να τα διερευνάς ως προς παράμετρο.
- Να υπολογίζεις όρια με ρίζες στο άπειρο, με συζυγή παράσταση και με √(x²) = |x|.
- Να βρίσκεις όρια εκθετικών και λογαριθμικών συναρτήσεων στα άκρα του πεδίου ορισμού τους.
- Να χρησιμοποιείς το κριτήριο παρεμβολής και την αλλαγή μεταβλητής u = 1/x για όρια στο άπειρο.
Τι κάνει η συνάρτηση πολύ μακριά;
Ως τώρα το πλησίαζε ένα σημείο . Τώρα φεύγει: μεγαλώνει χωρίς φράγμα () ή μικραίνει χωρίς φράγμα (). Η ερώτηση είναι η ίδια: πού πηγαίνουν οι τιμές ;
Γράφουμε όταν οι τιμές πλησιάζουν όσο θέλουμε το , αρκεί το να είναι αρκετά μεγάλο. Για να έχει νόημα, η πρέπει να ορίζεται σε ένα διάστημα . Το όριο μπορεί να είναι και , και οι πράξεις με το άπειρο είναι αυτές της ενότητας «Μη πεπερασμένα όρια».
Τα βασικά, για κάθε θετικό ακέραιο :
Στο μετράει η άρτια ή περιττή δύναμη: είναι αν ο είναι άρτιος και αν είναι περιττός.
Όλες οι ιδιότητες των ορίων (άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο, παρεμβολή, διάταξη) ισχύουν και για .
Πολυώνυμα και ρητές: κρατάς τον μεγιστοβάθμιο
Το για είναι μορφή , απροσδιόριστη. Τη λύνεις βγάζοντας κοινό παράγοντα τη μεγαλύτερη δύναμη:
Η παρένθεση πάει στο , άρα ό,τι κάνει το κάνει και το πολυώνυμο. Αυτό δίνει τους δύο κανόνες:
με και .
Ρίζες: συζυγής και απόλυτη τιμή
Με ρίζες ο κανόνας του μεγιστοβάθμιου δεν γράφεται έτοιμος, αλλά η ιδέα μένει: βγάζεις κοινό παράγοντα τη μεγαλύτερη δύναμη μέσα στη ρίζα. Εκεί κρύβεται η μεγάλη παγίδα:
Για δουλεύεις με αρνητικά , άρα .
Όταν η ρίζα αφαιρείται από κάτι που μεγαλώνει με τον ίδιο ρυθμό, όπως στο , η μορφή είναι . Εκεί πολλαπλασιάζεις και διαιρείς με τη συζυγή παράσταση, ώστε η διαφορά τετραγώνων να διαλύσει τη ρίζα. Αν τα δύο κομμάτια έχουν το ίδιο πρόσημο, π.χ. στο , δεν χρειάζεται τίποτα: .
Εκθετική και λογαριθμική
Η με μεγαλώνει χωρίς φράγμα προς τα δεξιά και σβήνει προς τα αριστερά. Με συμβαίνει το ανάποδο, γιατί .
| Συνάρτηση | Στο ή στο | Στο |
|---|---|---|
| , (π.χ. ) | ||
| , | ||
| , (π.χ. ) | , στο | |
| , | , στο |
Σε άθροισμα εκθετικών με διαφορετικές βάσεις, βγάζεις κοινό παράγοντα τη μεγαλύτερη βάση στο . Π.χ. .
Σε διαφορά λογαρίθμων, τους ενώνεις σε έναν: . Το κλάσμα πάει στο και, επειδή ο είναι συνεχής, το όριο είναι .
Παρεμβολή στο άπειρο
Το δεν έχει όριο στο , ταλαντεύεται ανάμεσα στο και στο . Όταν όμως διαιρείται με κάτι που απειρίζεται, φράσσεται:
Τα δύο άκρα πάνε στο καθώς , άρα από το κριτήριο παρεμβολής και .
Αλλαγή μεταβλητής:
Όταν το εμφανίζεται ως , όπως στο , θέτεις . Για είναι , για είναι . Το όριο στο άπειρο γίνεται όριο σε σημείο, που ήδη ξέρεις να το βρίσκεις:
Το ίδιο κόλπο δουλεύει ανάποδα. Για το κοντά στο : από δεξιά και , από αριστερά και .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Υπολόγισε τα και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτο όριο. Ρητή στο , κρατάω τους μεγιστοβάθμιους:
Δεύτερο όριο. Ίσοι βαθμοί:
Στους ίσους βαθμούς το δεν παίζει ρόλο: το φεύγει από το κλάσμα.
Παράδειγμα 2
Διερεύνησε ως προς το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο βαθμός του αριθμητή εξαρτάται από το . Αν είναι , αν πέφτει στο . Αυτό είναι το σημείο που χωρίζει τις περιπτώσεις.
Αν :
που είναι για και για .
Αν : το κλάσμα είναι , ίσοι βαθμοί, όριο .
Η παγίδα: αν κρατήσεις κατευθείαν το ως μεγιστοβάθμιο, για κρατάς το μηδέν. Ο μεγιστοβάθμιος όρος πρέπει να έχει μη μηδενικό συντελεστή.
Παράδειγμα 3
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο ορισμού: , δηλαδή ή . Ορίζεται κοντά στο .
Μορφή. Η ρίζα πάει στο και το στο : , απροσδιόριστη. Συζυγής:
Η ρίζα για : . Άρα
Το , άρα το όριο είναι .
Έλεγχος λογικής: για βγαίνει . Αν είχες γράψει , θα έβγαζες ότι ο παρονομαστής πάει στο , κάτι που δεν ισχύει.
Παράδειγμα 4
Υπολόγισε το και το ίδιο όριο στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στο όλα απειρίζονται: μορφή . Η μεγαλύτερη βάση είναι το , οπότε διαιρώ αριθμητή και παρονομαστή με :
Οι βάσεις και είναι μικρότερες του , άρα οι δυνάμεις πάνε στο . Το όριο είναι .
Στο δεν υπάρχει απροσδιοριστία: και , άρα αριθμητής και παρονομαστής . Το όριο είναι .
Το δίδαγμα: ο ίδιος τύπος θέλει άλλη αντιμετώπιση σε κάθε άκρο. Πρώτα αντικατάσταση στο μυαλό, μετά μέθοδος.
Παράδειγμα 5
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γιατί όχι μεγιστοβάθμιος: δεν είναι ρητή. Τα και δεν έχουν όριο, άρα δεν μπορώ να πάρω όριο σε κάθε όρο χωριστά.
Διαιρώ με , για :
Παρεμβολή. Ισχύουν και , με . Άρα και τα δύο κλάσματα πάνε στο .
Το όριο είναι .
Τα φραγμένα κομμάτια «χάνονται» μπροστά στο . Αυτό όμως το δείχνεις με παρεμβολή, δεν το γράφεις ως αυτονόητο.
Παράδειγμα 6
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μορφή: το , άρα . Μορφή , απροσδιόριστη.
Αλλαγή μεταβλητής. Θέτω . Για είναι , και :
Καθώς , και , άρα . Το όριο είναι .
Σύγκρινε: το είναι , γιατί εκεί το όρισμα του ημιτόνου δεν πάει στο . Η αλλαγή μεταβλητής βοηθάει μόνο όταν φέρνει ένα γνωστό όριο σε σημείο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Υπολόγισε το .
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις όρια πολυωνυμικών και ρητών συναρτήσεων στο ±∞ από τους μεγιστοβάθμιους όρους, και να τα διερευνάς ως προς παράμετρο.
- Να υπολογίζεις όρια με ρίζες στο άπειρο, με συζυγή παράσταση και με √(x²) = |x|.
- Να βρίσκεις όρια εκθετικών και λογαριθμικών συναρτήσεων στα άκρα του πεδίου ορισμού τους.
- Να χρησιμοποιείς το κριτήριο παρεμβολής και την αλλαγή μεταβλητής u = 1/x για όρια στο άπειρο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.