Όριο σε σημείο και η μορφή 0/0
Τι συμβαίνει κοντά σε ένα σημείο — όχι απαραίτητα πάνω σε αυτό.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2023 επαν. Α ·2022 επαν. Α ·2021 επαν. Α ·2021 Α ·2020 επαν. Β
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις το όριο μιας συνάρτησης σε ένα σημείο από την τιμή της στο σημείο αυτό.
- Να υπολογίζεις πλευρικά όρια και να αποφασίζεις αν το όριο υπάρχει, και σε συναρτήσεις πολλαπλού τύπου με παράμετρο.
- Να αίρεις τη μορφή 0/0 με παραγοντοποίηση ή με συζυγή παράσταση.
- Να υπολογίζεις όρια με απόλυτες τιμές, βγάζοντας την απόλυτη τιμή με το πρόσημο κοντά στο σημείο.
«Κοντά» δεν σημαίνει «πάνω»
Το όριο απαντάει σε μια ερώτηση που μοιάζει περίεργη την πρώτη φορά: πού πηγαίνουν οι τιμές της καθώς το πλησιάζει το , χωρίς να ρωτήσουμε ποτέ τι γίνεται στο .
Ο λόγος είναι πρακτικός. Οι ενδιαφέρουσες περιπτώσεις είναι ακριβώς εκείνες όπου το δεν δίνει απάντηση: παρονομαστής που μηδενίζεται, κλάσμα που γίνεται , ταχύτητα σε μια χρονική στιγμή. Αν χρειαζόμασταν την τιμή στο , δεν θα είχαμε τίποτα να πούμε.
Γράφουμε
και διαβάζουμε: όσο κοντά κι αν θέλουμε να φτάσουν οι τιμές στο , υπάρχει μια περιοχή γύρω από το μέσα στην οποία φτάνουν. Για να έχει νόημα, η πρέπει να ορίζεται κοντά στο , σε ένα διάστημα γύρω του ή τουλάχιστον από τη μία μεριά.
Πλευρικά όρια
Στο φτάνεις από δύο μεριές, και δεν είναι υποχρεωμένες να συμφωνήσουν: το αριστερό πλευρικό όριο και το δεξιό . Το κριτήριο:
Πότε χρειάζεσαι πλευρικά; Σε τρεις περιπτώσεις, που βγαίνουν συνεχώς:
- Συνάρτηση πολλαπλού τύπου, όταν το είναι το σημείο αλλαγής κλάδου. Κάθε πλευρικό υπολογίζεται με τον δικό του κλάδο.
- Απόλυτη τιμή που μηδενίζεται στο : αριστερά και δεξιά έχει άλλο πρόσημο, άρα άλλο τύπο.
- Πεδίο ορισμού μόνο από τη μία μεριά, όπως το στο . Εκεί το «όριο» είναι αναγκαστικά το πλευρικό που υπάρχει.
Πολλαπλός τύπος με παράμετρο
Το θέμα «βρες το ώστε να υπάρχει το όριο» λύνεται πάντα με τα ίδια βήματα:
- Γράφεις ποιος κλάδος ισχύει για και ποιος για . Η τιμή στο ίδιο το δεν παίζει ρόλο.
- Υπολογίζεις τα δύο πλευρικά, ως συναρτήσεις του .
- Τα εξισώνεις και λύνεις ως προς .
- Γράφεις το συμπέρασμα και για τις άλλες τιμές: «για κάθε άλλο το όριο δεν υπάρχει».
Οι ιδιότητες: πότε αρκεί η αντικατάσταση
Αν υπάρχουν τα και , το όριο «περνάει μέσα» από τις πράξεις:
με την τελευταία όταν κοντά στο .
Η λέξη που μετράει είναι το «αν υπάρχουν». Οι ιδιότητες δουλεύουν μόνο προς τα εμπρός: από όρια που ξέρεις ότι υπάρχουν, σε όριο της πράξης. Όταν τα όρια των κομματιών δεν τα ξέρεις, αυτό έχει δική του ενότητα, τα «Όρια με άγνωστη συνάρτηση».
Από τις ιδιότητες βγαίνει ότι το όριο πολυωνύμου στο είναι η τιμή του εκεί, και το ίδιο για ρητή συνάρτηση όταν ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται στο . Όλη η δυσκολία μαζεύεται στο τι μένει:
- Ο παρονομαστής πάει στο και ο αριθμητής σε αριθμό : το όριο δεν είναι πραγματικός αριθμός. Αυτή η περίπτωση έχει δική της ενότητα, τα «Μη πεπερασμένα όρια».
- Αριθμητής και παρονομαστής πάνε μαζί στο : η μορφή .
Η μορφή 0/0
Το δεν είναι αριθμός και δεν είναι λάθος. Είναι απροσδιόριστη μορφή: η αντικατάσταση δεν αποφασίζει, και το όριο μπορεί να βγει οτιδήποτε. Τα , και έχουν όλα αυτή τη μορφή στο , και δίνουν , και κανέναν αριθμό.
Η μέθοδος έχει τρία βήματα:
- Αντικατάσταση, για να δεις τη μορφή. Αν δεν βγει , δεν χρειάζεται τέχνασμα.
- Απλοποίηση του παράγοντα που μηδενίζεται. Αυτό είναι όλο το τέχνασμα.
- Ξανά αντικατάσταση στη νέα παράσταση.
Για το βήμα 2 υπάρχουν δύο εργαλεία:
- Παραγοντοποίηση. Αν το μηδενίζει ένα πολυώνυμο, τότε το είναι παράγοντάς του. Ταυτότητες (διαφορά τετραγώνων, διαφορά κύβων), τριώνυμο ή σχήμα Horner με ρίζα το . Η μορφή σου εγγυάται ότι η διαίρεση θα βγει τέλεια.
- Συζυγής παράσταση. Όταν υπάρχει ρίζα, πολλαπλασιάζεις πάνω και κάτω με τη συζυγή, ώστε το να διαλύσει τη ρίζα και να αφήσει ορατό τον παράγοντα . Αν ρίζες υπάρχουν και πάνω και κάτω, πολλαπλασιάζεις με δύο συζυγείς.
Όρια με απόλυτες τιμές
Η απόλυτη τιμή δεν μπαίνει σε πράξεις. Τη βγάζεις, και για να τη βγάλεις χρειάζεσαι το πρόσημο της ποσότητας μέσα της κοντά στο :
- Αν η ποσότητα δεν μηδενίζεται στο , έχει σταθερό πρόσημο κοντά του (το ίδιο με την τιμή της στο ). Τη βγάζεις με αυτό το πρόσημο και συνεχίζεις κανονικά. Για παράδειγμα, κοντά στο είναι .
- Αν μηδενίζεται στο , αλλάζει συνήθως πρόσημο εκεί. Τότε πας σε πλευρικά όρια: αριστερά με το ένα πρόσημο, δεξιά με το άλλο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αντικατάσταση: και . Μορφή , άρα το διαιρεί και τα δύο.
Αριθμητής, διαφορά κύβων:
Παρονομαστής, διαφορά τετραγώνων:
, για
Ο νέος παρονομαστής δίνει , οπότε αντικαθιστώ:
Αν δεν θυμάσαι τη διαφορά κύβων: σχήμα Horner με ρίζα το δίνει το ίδιο πηλίκο.
Παράδειγμα 2
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αντικατάσταση: πάνω, κάτω. Μορφή , και δεν παραγοντοποιείται: υπάρχει ρίζα.
Πολλαπλασιάζω με τη συζυγή , πάνω και κάτω:
, για
Ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται πια:
Παράδειγμα 3
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αντικατάσταση: πάνω, κάτω. Ρίζες και στους δύο όρους, άρα δύο συζυγείς.
Ο αριθμητής, με τη δική του συζυγή:
Ο παρονομαστής, με τη δική του:
Διαιρώ και απλοποιώ το , για :
Παράδειγμα 4
Υπάρχει το ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ποσότητα μηδενίζεται ακριβώς στο , άρα η απόλυτη τιμή αλλάζει τύπο εκεί. Πάω σε πλευρικά.
Για : , οπότε
Για : , οπότε
Τα πλευρικά είναι και , άνισα. Το όριο δεν υπάρχει.
Παράδειγμα 5
Βρες τα ώστε
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο αριθμητής πρέπει να πάει στο . Για γράφω . Το δεξί μέλος πάει στο , άρα , δηλαδή .
Αυτό το βήμα είναι το κλειδί: παρονομαστής στο και όριο πραγματικός αριθμός αναγκάζουν τον αριθμητή να πάει κι αυτός στο .
Επειδή , η συζυγής είναι , και :
Για μένει , που πάει στο . Αν ο παρονομαστής πάει στο και δεν βγαίνει αριθμός, άρα .
, και τότε , δηλαδή .
Παράδειγμα 6
Για ποια υπάρχει στο το όριο μιας συνάρτησης δύο κλάδων, με και στους δύο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το είναι το σημείο αλλαγής κλάδου, άρα πάω σε πλευρικά.
Δεξιό πλευρικό, χωρίς παράμετρο. Μορφή με ρίζα κάτω, άρα συζυγής :
Αριστερό πλευρικό. Θέλω να είναι κι αυτό πραγματικός αριθμός, οπότε, όπως στο προηγούμενο παράδειγμα, ο αριθμητής πρέπει να πάει στο : , δηλαδή .
Τότε , και για
Εξισώνω τα πλευρικά: , άρα και . Τότε .
Πρόσεξε: η δεν ορίζεται καν στο . Το όριο δεν τη χρειάστηκε.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Υπολόγισε το .
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις το όριο μιας συνάρτησης σε ένα σημείο από την τιμή της στο σημείο αυτό.
- Να υπολογίζεις πλευρικά όρια και να αποφασίζεις αν το όριο υπάρχει, και σε συναρτήσεις πολλαπλού τύπου με παράμετρο.
- Να αίρεις τη μορφή 0/0 με παραγοντοποίηση ή με συζυγή παράσταση.
- Να υπολογίζεις όρια με απόλυτες τιμές, βγάζοντας την απόλυτη τιμή με το πρόσημο κοντά στο σημείο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.