Μετάβαση στο περιεχόμενο

Όριο σε σημείο και η μορφή 0/0

Τι συμβαίνει κοντά σε ένα σημείο — όχι απαραίτητα πάνω σε αυτό.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 2 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2023 επαν. Α ·2022 επαν. Α ·2021 επαν. Α ·2021 Α ·2020 επαν. Β

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις το όριο μιας συνάρτησης σε ένα σημείο από την τιμή της στο σημείο αυτό.
  2. Να υπολογίζεις πλευρικά όρια και να αποφασίζεις αν το όριο υπάρχει, και σε συναρτήσεις πολλαπλού τύπου με παράμετρο.
  3. Να αίρεις τη μορφή 0/0 με παραγοντοποίηση ή με συζυγή παράσταση.
  4. Να υπολογίζεις όρια με απόλυτες τιμές, βγάζοντας την απόλυτη τιμή με το πρόσημο κοντά στο σημείο.

«Κοντά» δεν σημαίνει «πάνω»

Το όριο απαντάει σε μια ερώτηση που μοιάζει περίεργη την πρώτη φορά: πού πηγαίνουν οι τιμές της ff καθώς το xx πλησιάζει το x0x_0, χωρίς να ρωτήσουμε ποτέ τι γίνεται στο x0x_0.

Ο λόγος είναι πρακτικός. Οι ενδιαφέρουσες περιπτώσεις είναι ακριβώς εκείνες όπου το x0x_0 δεν δίνει απάντηση: παρονομαστής που μηδενίζεται, κλάσμα που γίνεται 00\frac{0}{0}, ταχύτητα σε μια χρονική στιγμή. Αν χρειαζόμασταν την τιμή στο x0x_0, δεν θα είχαμε τίποτα να πούμε.

Γράφουμε

lim⁡x→x0f(x)=ℓ\lim_{x \to x_0} f(x) = \ell

και διαβάζουμε: όσο κοντά κι αν θέλουμε να φτάσουν οι τιμές f(x)f(x) στο ℓ\ell, υπάρχει μια περιοχή γύρω από το x0x_0 μέσα στην οποία φτάνουν. Για να έχει νόημα, η ff πρέπει να ορίζεται κοντά στο x0x_0, σε ένα διάστημα γύρω του ή τουλάχιστον από τη μία μεριά.

Πλησίασε το x₀ = 2

Η f(x) = (x² − 4)/(x − 2) δεν ορίζεται στο 2· εδώ της δίνουμε αυθαίρετα την τιμή 1, τη γεμάτη κουκκίδα. Φέρε τα δύο σημεία πιο κοντά και κοίτα τον πίνακα: από αριστερά και από δεξιά οι τιμές πλησιάζουν το 4, ενώ η κουκκίδα μένει στο 1 χωρίς να τις επηρεάζει.

Από αριστερά
xf(x)
1,53,5
1,9…
1,99…
1,999…
↓ 2↓ 4
Από δεξιά
xf(x)
2,54,5
2,1…
2,01…
2,001…
↓ 2↓ 4
Η τιμή στο x₀
1
Το όριο
4

Πλευρικά όρια

Στο x0x_0 φτάνεις από δύο μεριές, και δεν είναι υποχρεωμένες να συμφωνήσουν: το αριστερό πλευρικό όριο lim⁡x→x0−f(x)\lim_{x \to x_0^-} f(x) και το δεξιό lim⁡x→x0+f(x)\lim_{x \to x_0^+} f(x). Το κριτήριο:

lim⁡x→x0f(x)=ℓ⇕lim⁡x→x0−f(x)=lim⁡x→x0+f(x)=ℓ\begin{gathered} \lim_{x \to x_0} f(x) = \ell \\ \Updownarrow \\ \lim_{x \to x_0^-} f(x) = \lim_{x \to x_0^+} f(x) = \ell \end{gathered}

Όταν οι δύο μεριές διαφωνούν

Η f(x) = |x|/x είναι −1 αριστερά του μηδενός και +1 δεξιά. Φέρε τα σημεία όσο κοντά θέλεις: η αριστερή στήλη μένει −1 και η δεξιά +1. Οι δύο μεριές δεν συμφωνούν, άρα το όριο δεν υπάρχει.

Από αριστερά
xf(x)
−0,5−1
−0,1…
−0,01…
−0,001…
↓ 0↓ −1
Από δεξιά
xf(x)
0,51
0,1…
0,01…
0,001…
↓ 0↓ 1
Η τιμή στο x₀
δεν ορίζεται

Πότε χρειάζεσαι πλευρικά; Σε τρεις περιπτώσεις, που βγαίνουν συνεχώς:

  1. Συνάρτηση πολλαπλού τύπου, όταν το x0x_0 είναι το σημείο αλλαγής κλάδου. Κάθε πλευρικό υπολογίζεται με τον δικό του κλάδο.
  2. Απόλυτη τιμή που μηδενίζεται στο x0x_0: αριστερά και δεξιά έχει άλλο πρόσημο, άρα άλλο τύπο.
  3. Πεδίο ορισμού μόνο από τη μία μεριά, όπως το x−1\sqrt{x - 1} στο 11. Εκεί το «όριο» είναι αναγκαστικά το πλευρικό που υπάρχει.

Πολλαπλός τύπος με παράμετρο

Το θέμα «βρες το α\alpha ώστε να υπάρχει το όριο» λύνεται πάντα με τα ίδια βήματα:

  1. Γράφεις ποιος κλάδος ισχύει για x<x0x < x_0 και ποιος για x>x0x > x_0. Η τιμή στο ίδιο το x0x_0 δεν παίζει ρόλο.
  2. Υπολογίζεις τα δύο πλευρικά, ως συναρτήσεις του α\alpha.
  3. Τα εξισώνεις και λύνεις ως προς α\alpha.
  4. Γράφεις το συμπέρασμα και για τις άλλες τιμές: «για κάθε άλλο α\alpha το όριο δεν υπάρχει».

Οι ιδιότητες: πότε αρκεί η αντικατάσταση

Αν υπάρχουν τα lim⁡x→x0f(x)=ℓ1\lim_{x \to x_0} f(x) = \ell_1 και lim⁡x→x0g(x)=ℓ2\lim_{x \to x_0} g(x) = \ell_2, το όριο «περνάει μέσα» από τις πράξεις:

lim⁡(f+g)=ℓ1+ℓ2,lim⁡(kf)=kℓ1,lim⁡(f⋅g)=ℓ1ℓ2,lim⁡fg=ℓ1ℓ2  (ℓ2≠0),lim⁡∣f∣=∣ℓ1∣,lim⁡f=ℓ1,\begin{aligned} \lim (f + g) &= \ell_1 + \ell_2, & \lim (k f) &= k \ell_1, \\ \lim (f \cdot g) &= \ell_1 \ell_2, & \lim \frac{f}{g} &= \frac{\ell_1}{\ell_2} \ \ (\ell_2 \neq 0), \\ \lim \lvert f \rvert &= \lvert \ell_1 \rvert, & \lim \sqrt{f} &= \sqrt{\ell_1}, \end{aligned}

με την τελευταία όταν f(x)≥0f(x) \geq 0 κοντά στο x0x_0.

Η λέξη που μετράει είναι το «αν υπάρχουν». Οι ιδιότητες δουλεύουν μόνο προς τα εμπρός: από όρια που ξέρεις ότι υπάρχουν, σε όριο της πράξης. Όταν τα όρια των κομματιών δεν τα ξέρεις, αυτό έχει δική του ενότητα, τα «Όρια με άγνωστη συνάρτηση».

Από τις ιδιότητες βγαίνει ότι το όριο πολυωνύμου στο x0x_0 είναι η τιμή του εκεί, και το ίδιο για ρητή συνάρτηση όταν ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται στο x0x_0. Όλη η δυσκολία μαζεύεται στο τι μένει:

  • Ο παρονομαστής πάει στο 00 και ο αριθμητής σε αριθμό ≠0\neq 0: το όριο δεν είναι πραγματικός αριθμός. Αυτή η περίπτωση έχει δική της ενότητα, τα «Μη πεπερασμένα όρια».
  • Αριθμητής και παρονομαστής πάνε μαζί στο 00: η μορφή 00\frac{0}{0}.

Η μορφή 0/0

Το 00\frac{0}{0} δεν είναι αριθμός και δεν είναι λάθος. Είναι απροσδιόριστη μορφή: η αντικατάσταση δεν αποφασίζει, και το όριο μπορεί να βγει οτιδήποτε. Τα xx\frac{x}{x}, x2x\frac{x^2}{x} και xx2\frac{x}{x^2} έχουν όλα αυτή τη μορφή στο 00, και δίνουν 11, 00 και κανέναν αριθμό.

Η μέθοδος έχει τρία βήματα:

  1. Αντικατάσταση, για να δεις τη μορφή. Αν δεν βγει 00\frac{0}{0}, δεν χρειάζεται τέχνασμα.
  2. Απλοποίηση του παράγοντα που μηδενίζεται. Αυτό είναι όλο το τέχνασμα.
  3. Ξανά αντικατάσταση στη νέα παράσταση.

Για το βήμα 2 υπάρχουν δύο εργαλεία:

  • Παραγοντοποίηση. Αν το x0x_0 μηδενίζει ένα πολυώνυμο, τότε το x−x0x - x_0 είναι παράγοντάς του. Ταυτότητες (διαφορά τετραγώνων, διαφορά κύβων), τριώνυμο ή σχήμα Horner με ρίζα το x0x_0. Η μορφή 00\frac{0}{0} σου εγγυάται ότι η διαίρεση θα βγει τέλεια.
  • Συζυγής παράσταση. Όταν υπάρχει ρίζα, πολλαπλασιάζεις πάνω και κάτω με τη συζυγή, ώστε το (A−B)(A+B)=A−B2(\sqrt{A} - B)(\sqrt{A} + B) = A - B^2 να διαλύσει τη ρίζα και να αφήσει ορατό τον παράγοντα x−x0x - x_0. Αν ρίζες υπάρχουν και πάνω και κάτω, πολλαπλασιάζεις με δύο συζυγείς.

Όρια με απόλυτες τιμές

Η απόλυτη τιμή δεν μπαίνει σε πράξεις. Τη βγάζεις, και για να τη βγάλεις χρειάζεσαι το πρόσημο της ποσότητας μέσα της κοντά στο x0x_0:

  • Αν η ποσότητα δεν μηδενίζεται στο x0x_0, έχει σταθερό πρόσημο κοντά του (το ίδιο με την τιμή της στο x0x_0). Τη βγάζεις με αυτό το πρόσημο και συνεχίζεις κανονικά. Για παράδειγμα, κοντά στο 00 είναι ∣x−3∣=3−x\lvert x - 3 \rvert = 3 - x.
  • Αν μηδενίζεται στο x0x_0, αλλάζει συνήθως πρόσημο εκεί. Τότε πας σε πλευρικά όρια: αριστερά με το ένα πρόσημο, δεξιά με το άλλο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Υπολόγισε το lim⁡x→2x3−8x2−4\lim_{x \to 2} \dfrac{x^3 - 8}{x^2 - 4}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Υπολόγισε το lim⁡x→0x+4−2x\lim_{x \to 0} \dfrac{\sqrt{x + 4} - 2}{x}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Υπολόγισε το lim⁡x→1x+3−2x+8−3\lim_{x \to 1} \dfrac{\sqrt{x + 3} - 2}{\sqrt{x + 8} - 3}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Υπάρχει το lim⁡x→2∣x−2∣+x2−4x−2\lim_{x \to 2} \dfrac{\lvert x - 2 \rvert + x^2 - 4}{x - 2};

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Βρες τα α,β∈R\alpha, \beta \in \mathbb{R} ώστε lim⁡x→2x+α−βx−2=14\lim_{x \to 2} \dfrac{\sqrt{x + \alpha} - \beta}{x - 2} = \dfrac{1}{4}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Για ποια α,β\alpha, \beta υπάρχει στο x0=1x_0 = 1 το όριο μιας συνάρτησης δύο κλάδων, με 00\frac{0}{0} και στους δύο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Το lim⁡x→x0f(x)\lim_{x \to x_0} f(x) καθορίζεται από:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Υπολόγισε το lim⁡x→5x2−25x−5\lim_{x \to 5} \dfrac{x^2 - 25}{x - 5}.

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις το όριο μιας συνάρτησης σε ένα σημείο από την τιμή της στο σημείο αυτό.
  • Να υπολογίζεις πλευρικά όρια και να αποφασίζεις αν το όριο υπάρχει, και σε συναρτήσεις πολλαπλού τύπου με παράμετρο.
  • Να αίρεις τη μορφή 0/0 με παραγοντοποίηση ή με συζυγή παράσταση.
  • Να υπολογίζεις όρια με απόλυτες τιμές, βγάζοντας την απόλυτη τιμή με το πρόσημο κοντά στο σημείο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;