Μετάβαση στο περιεχόμενο

Συνάρτηση 1-1 και αντίστροφη

Πότε μια συνάρτηση αντιστρέφεται, και τι σημαίνει γραφικά.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 επαν. Δ ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2023 Α ·2023 Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 Β ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2020 επαν. Β ·2020 Β

Θα μάθεις να

  1. Να αποδεικνύεις από τον ορισμό ότι μια συνάρτηση είναι γνησίως μονότονη και να βρίσκεις ακρότατα χωρίς παράγωγο.
  2. Να αποδεικνύεις ότι μια συνάρτηση είναι 1-1 και να βρίσκεις τον τύπο και το πεδίο ορισμού της αντίστροφης.
  3. Να χρησιμοποιείς τη μονοτονία της αντίστροφης και να βρίσκεις τα κοινά σημεία μιας συνάρτησης με την αντίστροφή της.
  4. Να λύνεις εξισώσεις και ανισώσεις με το ότι μια συνάρτηση είναι 1-1 ή γνησίως μονότονη, και όταν δίνεται μόνο μια σχέση.

Ανεβαίνει ή κατεβαίνει, χωρίς παράγωγο

Πριν μάθεις την παράγωγο, η μονοτονία αποδεικνύεται με έναν μόνο τρόπο: από τον ορισμό. Και αυτός ο τρόπος δεν φεύγει ποτέ, γιατί κάποιες συναρτήσεις των Πανελληνίων δεν δίνουν τύπο για να παραγωγίσεις.

Η ff λέγεται γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα Δ\Delta όταν για κάθε x1,x2∈Δx_1, x_2 \in \Delta:

x1<x2  ⟹  f(x1)<f(x2)x_1 < x_2 \implies f(x_1) < f(x_2)

και γνησίως φθίνουσα όταν η φορά αλλάζει, f(x1)>f(x2)f(x_1) > f(x_2). Η μέθοδος είναι πάντα ίδια: παίρνεις τυχαία x1<x2x_1 < x_2 και χτίζεις την ανισότητα f(x1)<f(x2)f(x_1) < f(x_2) κομμάτι κομμάτι, από συναρτήσεις που ξέρεις ότι ανεβαίνουν (x3x^3, x\sqrt{x}, exe^x, ln⁡x\ln x) ή κατεβαίνουν (−x-x, e−xe^{-x}, 1x\tfrac{1}{x} στο (0,+∞)(0, +\infty)). Δύο σημεία, όπως f(0)<f(1)f(0) < f(1), δεν αποδεικνύουν τίποτα.

Το άθροισμα δύο γνησίως αυξουσών είναι γνησίως αύξουσα: προσθέτεις κατά μέλη τις δύο ανισότητες. Για τη σύνθεση μετράς πόσες φορές αλλάζει η φορά:

ffggg∘fg \circ f
γνησίως αύξουσαγνησίως αύξουσαγνησίως αύξουσα
γνησίως φθίνουσαγνησίως φθίνουσαγνησίως αύξουσα
γνησίως αύξουσαγνησίως φθίνουσαγνησίως φθίνουσα

Ακρότατα

Η f:A→Rf: A \to \mathbb{R} έχει μέγιστο στο x0∈Ax_0 \in A όταν f(x)≤f(x0)f(x) \leq f(x_0) για κάθε x∈Ax \in A, και ελάχιστο όταν f(x)≥f(x0)f(x) \geq f(x_0) για κάθε x∈Ax \in A. Χωρίς παράγωγο, δύο δρόμοι:

  • Αλγεβρικά: x2−4x+7=(x−2)2+3≥3x^2 - 4x + 7 = (x - 2)^2 + 3 \geq 3, με ισότητα μόνο στο 22. Ελάχιστο 33 στο x0=2x_0 = 2.
  • Από τη μονοτονία: αν η ff είναι γνησίως φθίνουσα στο [α,+∞)[\alpha, +\infty), τότε f(x)≤f(α)f(x) \leq f(\alpha), άρα μέγιστο στο άκρο α\alpha.

Τα τοπικά ακρότατα με την παράγωγο έρχονται στην ενότητα «Μονοτονία και ακρότατα».

Η ερώτηση που αλλάζει στη Γ΄

Στη Β΄ ρωτούσες τι κάνει η ff σε ένα xx. Φέτος ρωτάς το ανάποδο: αν ξέρεις το αποτέλεσμα, μπορείς να βρεις το xx; Όχι πάντα: f(x)=x2f(x) = x^2 δίνει f(3)=f(−3)=9f(3) = f(-3) = 9, και βλέποντας το 99 δεν ξέρεις από πού ήρθε.

Συνάρτηση 1-1

Η f:A→Rf: A \to \mathbb{R} λέγεται 1-1 όταν δύο διαφορετικά xx δεν δίνουν ποτέ την ίδια τιμή. Στην πράξη δουλεύεις με την ισοδύναμη μορφή, γιατί με ισότητες κάνεις πράξεις:

f(x1)=f(x2)  ⟹  x1=x2f(x_1) = f(x_2) \implies x_1 = x_2

Γραφικά: αν κάποια οριζόντια ευθεία y=ky = k τέμνει τη γραφική παράσταση σε δύο σημεία, η συνάρτηση δεν είναι 1-1.

Το τεστ της οριζόντιας ευθείας

Σύρε το ύψος k και κοίτα σε πόσα σημεία κόβει την καμπύλη. Μετά σύρε το β: με β = 0 καμία οριζόντια δεν κόβει δύο φορές, με β = −3 πολλές κόβουν τρεις.

  • f(x) = x³ + βx
  • y = k

Δοκίμασε

Γνησίως μονότονη ⟹ 1-1, και η απόδειξη ζητιέται ως θεωρία: αν x1≠x2x_1 \neq x_2, είτε x1<x2x_1 < x_2 είτε x1>x2x_1 > x_2, και σε κάθε περίπτωση η μονοτονία δίνει f(x1)≠f(x2)f(x_1) \neq f(x_2).

Η αντίστροφη συνάρτηση

Όταν η f:A→Rf: A \to \mathbb{R} είναι 1-1, κάθε y∈f(A)y \in f(A) προέρχεται από ακριβώς ένα xx. Η αντιστοίχιση αυτή είναι η αντίστροφη:

f−1:f(A)→A,f−1(y)=x  ⟺  f(x)=yf^{-1}: f(A) \to A, \qquad f^{-1}(y) = x \iff f(x) = y

Το πεδίο ορισμού της f−1f^{-1} είναι το σύνολο τιμών f(A)f(A), και ισχύουν f−1(f(x))=xf^{-1}(f(x)) = x για x∈Ax \in A και f(f−1(y))=yf(f^{-1}(y)) = y για y∈f(A)y \in f(A).

Η αντίστροφη είναι η ίδια καμπύλη, καθρεφτισμένη

Η διακεκομμένη y = x είναι ο καθρέφτης. Κάθε σημείο (α, β) της μιας καμπύλης αντιστοιχεί σε σημείο (β, α) της άλλης.

  • f(x) = eˣ
  • f⁻¹(x) = ln x
  • y = x

Αν το (α,β)(\alpha, \beta) ανήκει στη CfC_f, τότε f−1(β)=αf^{-1}(\beta) = \alpha, άρα το (β,α)(\beta, \alpha) ανήκει στη Cf−1C_{f^{-1}}: οι δύο είναι συμμετρικές ως προς την y=xy = x.

Ο τύπος σε τρία βήματα: (1) απόδειξε ότι η ff είναι 1-1, (2) λύσε την y=f(x)y = f(x) ως προς xx, (3) βρες το σύνολο τιμών f(A)f(A). Το τρίτο βήμα είναι αυτό που χάνει μονάδες.

Η μονοτονία της αντίστροφης

Αν η ff είναι γνησίως αύξουσα, και η f−1f^{-1} είναι γνησίως αύξουσα. Το ίδιο για τη φθίνουσα. Με άτοπο: πάρε y1<y2y_1 < y_2 στο f(A)f(A), με y1=f(x1)y_1 = f(x_1), y2=f(x2)y_2 = f(x_2). Αν ήταν x1≥x2x_1 \geq x_2, θα έβγαινε f(x1)≥f(x2)f(x_1) \geq f(x_2), δηλαδή y1≥y2y_1 \geq y_2. Άτοπο.

Έτσι λύνονται ανισώσεις με f−1f^{-1} χωρίς τον τύπο της: για γνησίως αύξουσα ff, f−1(x)>2  ⟺  x>f(2)f^{-1}(x) > 2 \iff x > f(2). Εφαρμόζεις την ff και στα δύο μέλη, και η φορά μένει. Αλλάζει μόνο όταν εφαρμόζεις γνησίως φθίνουσα.

Κοινά σημεία με την αντίστροφη

Για γνησίως αύξουσα ff, κάθε κοινό σημείο (α,β)(\alpha, \beta) των CfC_f και Cf−1C_{f^{-1}} έχει f(α)=βf(\alpha) = \beta και f(β)=αf(\beta) = \alpha. Αν α<β\alpha < \beta, η μονοτονία δίνει β=f(α)<f(β)=α\beta = f(\alpha) < f(\beta) = \alpha. Άτοπο, και όμοια για α>β\alpha > \beta. Μένει α=β\alpha = \beta.

Όταν δίνεται σχέση αντί για τύπο

Αν δίνεται μόνο μια σχέση, όπως f3(x)+f(x)=xf^3(x) + f(x) = x για κάθε xx, δύο κινήσεις αρκούν:

  1. Για το 1-1 ξεκινάς από f(x1)=f(x2)f(x_1) = f(x_2) και χτίζεις το αριστερό μέλος της σχέσης: υψώνεις στον κύβο και προσθέτεις κατά μέλη. Η σχέση το κάνει x1=x2x_1 = x_2.
  2. Για την f−1f^{-1} βάζεις στη σχέση όπου xx το f−1(x)f^{-1}(x), για x∈f(A)x \in f(A). Κάθε f(f−1(x))f(f^{-1}(x)) γίνεται xx.

Πώς βγάζεις τιμές και συμμετρίες από τέτοιες σχέσεις το είδες στην ενότητα «Σύνθεση συναρτήσεων και συναρτησιακές σχέσεις».

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δείξε ότι η f(x)=2−x−x3f(x) = 2 - \sqrt{x} - x^3 είναι γνησίως φθίνουσα στο [0,+∞)[0, +\infty) και βρες τα ακρότατά της

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Βρες την αντίστροφη της f(x)=x−3+1f(x) = \sqrt{x - 3} + 1 και το πεδίο ορισμού της

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Η ff είναι γνησίως αύξουσα στο R\mathbb{R} με f(1)=0f(1) = 0. Λύσε την εξίσωση f(x2−3)=0f(x^2 - 3) = 0 και την ανίσωση f(x2−3)<0f(x^2 - 3) < 0

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Λύσε την εξίσωση ex2−e2x+3=2x+3−x2e^{x^2} - e^{2x+3} = 2x + 3 - x^2

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Δίνεται η f(x)=x3+x−1f(x) = x^3 + x - 1. Βρες τα κοινά σημεία των CfC_f και Cf−1C_{f^{-1}} και λύσε την ανίσωση f−1(x)>1f^{-1}(x) > 1

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Για τη συνάρτηση f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} ισχύει f3(x)+f(x)=xf^3(x) + f(x) = x για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R}. Δείξε ότι αντιστρέφεται, βρες την f−1f^{-1} και λύσε την f(x)=2f(x) = 2

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Για να αποδείξεις από τον ορισμό ότι η ff είναι γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα, ξεκινάς από:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Δίνεται η f(x)=5x−3f(x) = 5x - 3, x∈Rx \in \mathbb{R}. Βρες τον τύπο της f−1f^{-1}.

Τα κατάφερες;

  • Να αποδεικνύεις από τον ορισμό ότι μια συνάρτηση είναι γνησίως μονότονη και να βρίσκεις ακρότατα χωρίς παράγωγο.
  • Να αποδεικνύεις ότι μια συνάρτηση είναι 1-1 και να βρίσκεις τον τύπο και το πεδίο ορισμού της αντίστροφης.
  • Να χρησιμοποιείς τη μονοτονία της αντίστροφης και να βρίσκεις τα κοινά σημεία μιας συνάρτησης με την αντίστροφή της.
  • Να λύνεις εξισώσεις και ανισώσεις με το ότι μια συνάρτηση είναι 1-1 ή γνησίως μονότονη, και όταν δίνεται μόνο μια σχέση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Παιχνίδια

Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.

Βρήκες κάποιο λάθος;