Συνάρτηση 1-1 και αντίστροφη
Πότε μια συνάρτηση αντιστρέφεται, και τι σημαίνει γραφικά.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 επαν. Δ ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2023 Α ·2023 Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 Β ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2020 επαν. Β ·2020 Β
Θα μάθεις να
- Να αποδεικνύεις από τον ορισμό ότι μια συνάρτηση είναι γνησίως μονότονη και να βρίσκεις ακρότατα χωρίς παράγωγο.
- Να αποδεικνύεις ότι μια συνάρτηση είναι 1-1 και να βρίσκεις τον τύπο και το πεδίο ορισμού της αντίστροφης.
- Να χρησιμοποιείς τη μονοτονία της αντίστροφης και να βρίσκεις τα κοινά σημεία μιας συνάρτησης με την αντίστροφή της.
- Να λύνεις εξισώσεις και ανισώσεις με το ότι μια συνάρτηση είναι 1-1 ή γνησίως μονότονη, και όταν δίνεται μόνο μια σχέση.
Ανεβαίνει ή κατεβαίνει, χωρίς παράγωγο
Πριν μάθεις την παράγωγο, η μονοτονία αποδεικνύεται με έναν μόνο τρόπο: από τον ορισμό. Και αυτός ο τρόπος δεν φεύγει ποτέ, γιατί κάποιες συναρτήσεις των Πανελληνίων δεν δίνουν τύπο για να παραγωγίσεις.
Η λέγεται γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα όταν για κάθε :
και γνησίως φθίνουσα όταν η φορά αλλάζει, . Η μέθοδος είναι πάντα ίδια: παίρνεις τυχαία και χτίζεις την ανισότητα κομμάτι κομμάτι, από συναρτήσεις που ξέρεις ότι ανεβαίνουν (, , , ) ή κατεβαίνουν (, , στο ). Δύο σημεία, όπως , δεν αποδεικνύουν τίποτα.
Το άθροισμα δύο γνησίως αυξουσών είναι γνησίως αύξουσα: προσθέτεις κατά μέλη τις δύο ανισότητες. Για τη σύνθεση μετράς πόσες φορές αλλάζει η φορά:
| γνησίως αύξουσα | γνησίως αύξουσα | γνησίως αύξουσα |
| γνησίως φθίνουσα | γνησίως φθίνουσα | γνησίως αύξουσα |
| γνησίως αύξουσα | γνησίως φθίνουσα | γνησίως φθίνουσα |
Ακρότατα
Η έχει μέγιστο στο όταν για κάθε , και ελάχιστο όταν για κάθε . Χωρίς παράγωγο, δύο δρόμοι:
- Αλγεβρικά: , με ισότητα μόνο στο . Ελάχιστο στο .
- Από τη μονοτονία: αν η είναι γνησίως φθίνουσα στο , τότε , άρα μέγιστο στο άκρο .
Τα τοπικά ακρότατα με την παράγωγο έρχονται στην ενότητα «Μονοτονία και ακρότατα».
Η ερώτηση που αλλάζει στη Γ΄
Στη Β΄ ρωτούσες τι κάνει η σε ένα . Φέτος ρωτάς το ανάποδο: αν ξέρεις το αποτέλεσμα, μπορείς να βρεις το ; Όχι πάντα: δίνει , και βλέποντας το δεν ξέρεις από πού ήρθε.
Συνάρτηση 1-1
Η λέγεται 1-1 όταν δύο διαφορετικά δεν δίνουν ποτέ την ίδια τιμή. Στην πράξη δουλεύεις με την ισοδύναμη μορφή, γιατί με ισότητες κάνεις πράξεις:
Γραφικά: αν κάποια οριζόντια ευθεία τέμνει τη γραφική παράσταση σε δύο σημεία, η συνάρτηση δεν είναι 1-1.
Γνησίως μονότονη ⟹ 1-1, και η απόδειξη ζητιέται ως θεωρία: αν , είτε είτε , και σε κάθε περίπτωση η μονοτονία δίνει .
Η αντίστροφη συνάρτηση
Όταν η είναι 1-1, κάθε προέρχεται από ακριβώς ένα . Η αντιστοίχιση αυτή είναι η αντίστροφη:
Το πεδίο ορισμού της είναι το σύνολο τιμών , και ισχύουν για και για .
Αν το ανήκει στη , τότε , άρα το ανήκει στη : οι δύο είναι συμμετρικές ως προς την .
Ο τύπος σε τρία βήματα: (1) απόδειξε ότι η είναι 1-1, (2) λύσε την ως προς , (3) βρες το σύνολο τιμών . Το τρίτο βήμα είναι αυτό που χάνει μονάδες.
Η μονοτονία της αντίστροφης
Αν η είναι γνησίως αύξουσα, και η είναι γνησίως αύξουσα. Το ίδιο για τη φθίνουσα. Με άτοπο: πάρε στο , με , . Αν ήταν , θα έβγαινε , δηλαδή . Άτοπο.
Έτσι λύνονται ανισώσεις με χωρίς τον τύπο της: για γνησίως αύξουσα , . Εφαρμόζεις την και στα δύο μέλη, και η φορά μένει. Αλλάζει μόνο όταν εφαρμόζεις γνησίως φθίνουσα.
Κοινά σημεία με την αντίστροφη
Για γνησίως αύξουσα , κάθε κοινό σημείο των και έχει και . Αν , η μονοτονία δίνει . Άτοπο, και όμοια για . Μένει .
Όταν δίνεται σχέση αντί για τύπο
Αν δίνεται μόνο μια σχέση, όπως για κάθε , δύο κινήσεις αρκούν:
- Για το 1-1 ξεκινάς από και χτίζεις το αριστερό μέλος της σχέσης: υψώνεις στον κύβο και προσθέτεις κατά μέλη. Η σχέση το κάνει .
- Για την βάζεις στη σχέση όπου το , για . Κάθε γίνεται .
Πώς βγάζεις τιμές και συμμετρίες από τέτοιες σχέσεις το είδες στην ενότητα «Σύνθεση συναρτήσεων και συναρτησιακές σχέσεις».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δείξε ότι η είναι γνησίως φθίνουσα στο και βρες τα ακρότατά της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μονοτονία. Έστω . Τότε και . Προσθέτω κατά μέλη και αλλάζω πρόσημο:
, άρα
Μέγιστο. Για κάθε είναι , άρα . Η έχει μέγιστο στο .
Ελάχιστο δεν υπάρχει. Για οποιοδήποτε , το είναι στο πεδίο και . Καμία τιμή δεν είναι η μικρότερη.
Παράδειγμα 2
Βρες την αντίστροφη της και το πεδίο ορισμού της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο και 1-1. Χρειάζεται , άρα . Η ανεβαίνει, η ρίζα κρατά τη φορά, το επίσης: η είναι γνησίως αύξουσα, άρα 1-1.
Λύνω ως προς , με :
Το τετράγωνο επιτρέπεται επειδή και τα δύο μέλη είναι μη αρνητικά.
Σύνολο τιμών. Για η ρίζα παίρνει κάθε τιμή , άρα .
με
Χωρίς το , ο τύπος θα δεχόταν και το , που η δεν έβγαλε ποτέ.
Παράδειγμα 3
Η είναι γνησίως αύξουσα στο με . Λύσε την εξίσωση και την ανίσωση
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γράφω το ως . Εξίσωση: , και αφού η είναι 1-1, , δηλαδή .
Ανίσωση: . Η είναι γνησίως αύξουσα, οπότε η φορά μένει στα ορίσματα: .
Η διαφορά: η εξίσωση χρειάστηκε μόνο 1-1, η ανίσωση μονοτονία. Αν η ήταν γνησίως φθίνουσα, η ανίσωση θα γινόταν .
Παράδειγμα 4
Λύσε την εξίσωση
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μαζεύω ό,τι έχει αριστερά και ό,τι έχει δεξιά:
Τα δύο μέλη έχουν την ίδια μορφή. Θέτω , . Η είναι γνησίως αύξουσα ως άθροισμα γνησίως αυξουσών, άρα 1-1. Η εξίσωση γράφεται .
ή
Η ιδέα: δεν λύνεις την εξίσωση, την αναγνωρίζεις. Ψάχνεις δύο μέλη με την ίδια «φόρμα».
Παράδειγμα 5
Δίνεται η . Βρες τα κοινά σημεία των και και λύσε την ανίσωση
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μονοτονία. Αν , τότε . Προσθέτω κατά μέλη την και αφαιρώ : . Η είναι γνησίως αύξουσα, άρα αντιστρέφεται.
Σύνολο τιμών. Η είναι πολυωνυμική και παίρνει όσο μεγάλες και όσο μικρές τιμές θέλεις, άρα . Το αυστηρό επιχείρημα έρχεται με το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών.
Κοινά σημεία. Η είναι γνησίως αύξουσα, οπότε λύνω την :
Το μοναδικό κοινό σημείο είναι το .
Η ανίσωση. Η είναι γνησίως αύξουσα. Εφαρμόζω την και στα δύο μέλη:
Ο τύπος της θα ήθελε λύση τριτοβάθμιας. Δεν χρειάστηκε.
Παράδειγμα 6
Για τη συνάρτηση ισχύει για κάθε . Δείξε ότι αντιστρέφεται, βρες την και λύσε την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
1-1. Έστω . Τότε και , και προσθέτοντας κατά μέλη , δηλαδή .
Σύνολο τιμών. Πάρε τυχαίο και θέσε . Η ικανοποιεί . Η είναι γνησίως αύξουσα, άρα 1-1, οπότε . Κάθε είναι τιμή: .
Ο τύπος. Βάζω όπου το : , άρα
,
Η εξίσωση. .
Έλεγχος: για η σχέση θέλει , και .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δίνεται η , . Βρες τον τύπο της .
Τα κατάφερες;
- Να αποδεικνύεις από τον ορισμό ότι μια συνάρτηση είναι γνησίως μονότονη και να βρίσκεις ακρότατα χωρίς παράγωγο.
- Να αποδεικνύεις ότι μια συνάρτηση είναι 1-1 και να βρίσκεις τον τύπο και το πεδίο ορισμού της αντίστροφης.
- Να χρησιμοποιείς τη μονοτονία της αντίστροφης και να βρίσκεις τα κοινά σημεία μιας συνάρτησης με την αντίστροφή της.
- Να λύνεις εξισώσεις και ανισώσεις με το ότι μια συνάρτηση είναι 1-1 ή γνησίως μονότονη, και όταν δίνεται μόνο μια σχέση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.