Σύνθεση συναρτήσεων και συναρτησιακές σχέσεις
Πεδίο ορισμού της f∘g, και τι κάνεις όταν δίνεται σχέση αντί για τύπο.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Α ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2022 Β ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Β ·2020 Α ·2020 Β
Θα μάθεις να
- Να κρίνεις πότε δύο συναρτήσεις είναι ίσες και να βρίσκεις το πεδίο ορισμού του αθροίσματος, του γινομένου και του πηλίκου τους.
- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού και τον τύπο σύνθετης συνάρτησης, και να βρίσκεις τη μία συνάρτηση όταν δίνεται η σύνθεση.
- Να βγάζεις τιμές της συνάρτησης από μια συναρτησιακή σχέση με κατάλληλες αντικαταστάσεις.
- Να δείχνεις από μια σχέση ότι μια συνάρτηση είναι άρτια ή περιττή, και να βρίσκεις τον τύπο της λύνοντας σύστημα.
Δύο μηχανές στη σειρά
Βάζεις έναν αριθμό στην , παίρνεις το αποτέλεσμα και το βάζεις στη . Αυτό είναι μια νέα συνάρτηση, και σχεδόν κάθε θέμα της Γ΄ την κρύβει κάπου: στο , στο , στο . Πριν φτάσεις εκεί, χρειάζεσαι δύο εργαλεία που ακούγονται απλά και κοστίζουν μονάδες: πότε δύο συναρτήσεις είναι ίσες, και πού ορίζεται το αποτέλεσμα μιας πράξης.
Ίσες συναρτήσεις
Οι και είναι ίσες όταν
- έχουν το ίδιο πεδίο ορισμού, , και
- για κάθε του .
Ίδιος τύπος μετά από απλοποίηση δεν αρκεί. Οι και δίνουν τις ίδιες τιμές παντού εκτός από το , αλλά η δεν ορίζεται εκεί. Δεν είναι ίσες. Είναι ίσες στο σύνολο , και αυτό ακριβώς ζητάει η συνηθισμένη ερώτηση: «βρες το ευρύτερο σύνολο στο οποίο ».
Πράξεις
Αν η ορίζεται στο και η στο , οι , και ορίζονται εκεί που ορίζονται και οι δύο, στο . Το πηλίκο θέλει ένα φίλτρο ακόμα:
Αν η τομή είναι κενή, η πράξη δεν ορίζεται καθόλου.
Σύνθεση
Το πρέπει να περάσει δύο φίλτρα: να μπαίνει στην , και η έξοδος να μπαίνει στη .
Η ορίζεται όταν το σύνολο αυτό δεν είναι κενό, δηλαδή όταν .
Η σύνθεση είναι όμως προσεταιριστική: , όπου ορίζονται. Γι' αυτό γράφεται απλώς .
Θα τη χρειαστείς και ανάποδα: να δεις μια συνάρτηση ως σύνθεση. Η είναι με και . Αυτό το σπάσιμο είναι η βάση για την παράγωγο σύνθετης συνάρτησης, αργότερα.
Όταν δίνεται η σύνθεση
Συχνά δίνεται η και η , και ζητείται η . Θέτεις , λύνεις ως προς και αντικαθιστάς.
Όταν δίνεται σχέση αντί για τύπο
Πολλά θέματα δεν δίνουν τον τύπο της . Δίνουν μια σχέση που ισχύει για κάθε ή για κάθε , όπως
Η σχέση είναι εργοστάσιο ισοτήτων: κάθε επιλογή των δίνει μία. Η τέχνη είναι να διαλέξεις αυτές που λένε κάτι.
- Για το βάζεις . Εδώ: , άρα .
- Για την άρτια ή περιττή βάζεις . Εδώ: , άρα . Πρόσεξε ότι πρώτα ελέγχεις το πεδίο: για άρτια ή περιττή, το πρέπει να ανήκει στο πεδίο ορισμού μαζί με το .
- Για άλλες τιμές βάζεις ό,τι κάνει το επιθυμητό όρισμα να εμφανιστεί: για το , για το .
- Για σχέση με και (ή και ) αλλάζεις το σε και παίρνεις δεύτερη εξίσωση. Οι δύο μαζί είναι σύστημα με αγνώστους τα και .
- Για σχέση με ονομάζεις την άγνωστη τιμή, π.χ. , και εφαρμόζεις τη σχέση δύο φορές, μία στο και μία στο .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δίνονται και . Είναι ίσες; Βρες το πεδίο ορισμού της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδία. Η θέλει , δηλαδή . Η θέλει , δηλαδή . Τα πεδία διαφέρουν, άρα οι συναρτήσεις δεν είναι ίσες, παρά την ιδιότητα που θυμάσαι.
Πού ταυτίζονται. Για ισχύει . Το ευρύτερο σύνολο στο οποίο είναι το . Για η σωστή ισότητα είναι .
Πηλίκο. Χρειάζεται και . Είναι , και από αυτά μόνο το είναι στην τομή.
Παράδειγμα 2
Δίνονται οι και . Βρες τις και με τα πεδία ορισμού τους
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα πεδία των δύο συναρτήσεων. Η ορίζεται στο . Η θέλει , άρα ορίζεται στο .
Η . Χρειάζεται και . Η είναι γνησίως αύξουσα, άρα .
, με
Η . Χρειάζεται και , δηλαδή .
, με
Πρόσεξε το . Μπαίνει στη , αλλά βγάζει , που δεν μπαίνει στον λογάριθμο. Αυτό ακριβώς πιάνει το δεύτερο φίλτρο.
Παράδειγμα 3
Δίνεται και για κάθε . Βρες την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Θέτω , άρα . Καθώς το διατρέχει το , το διατρέχει όλο το , οπότε θα βρω την παντού.
Αντικαθιστώ: και , άρα
,
Έλεγχος: . Ο έλεγχος κοστίζει μία γραμμή και πιάνει κάθε λάθος πρόσημο.
Παράδειγμα 4
Για την ισχύει για κάθε , και . Δείξε ότι η είναι περιττή και βρες τα , ,
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
. Με : , άρα .
Περιττή. Το πεδίο είναι συμμετρικό. Με : , δηλαδή για κάθε .
Τιμές. Με : , και αφού είναι περιττή, . Με : , άρα .
Παράδειγμα 5
Για την ισχύει για κάθε . Βρες τα και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το . Θέτω . Με : .
Εφαρμόζω τη σχέση στο : . Αλλά , άρα . Βγαίνει
Άρα .
Το . Θέτω . Με : . Εφαρμόζω τη σχέση στο : , άρα , δηλαδή ή .
Απορρίπτω το . Τότε και , ενώ η σχέση δίνει . Άτοπο. Άρα .
Ο έλεγχος των περιπτώσεων είναι μέρος της λύσης. Μια εξίσωση με δύο ρίζες δεν λέει ότι και οι δύο είναι τιμές της .
Παράδειγμα 6
Για την ισχύει για κάθε . Βρες τον τύπο της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η σχέση ισχύει για κάθε , άρα και για το :
Έχω σύστημα με αγνώστους και . Από τη δεύτερη, . Αντικαθιστώ στην πρώτη:
Έλεγχος: . Η δεν είναι ούτε άρτια ούτε περιττή, αφού και .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δίνονται οι και , . Βρες τους τύπους των και .
Τα κατάφερες;
- Να κρίνεις πότε δύο συναρτήσεις είναι ίσες και να βρίσκεις το πεδίο ορισμού του αθροίσματος, του γινομένου και του πηλίκου τους.
- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού και τον τύπο σύνθετης συνάρτησης, και να βρίσκεις τη μία συνάρτηση όταν δίνεται η σύνθεση.
- Να βγάζεις τιμές της συνάρτησης από μια συναρτησιακή σχέση με κατάλληλες αντικαταστάσεις.
- Να δείχνεις από μια σχέση ότι μια συνάρτηση είναι άρτια ή περιττή, και να βρίσκεις τον τύπο της λύνοντας σύστημα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.