Μετάβαση στο περιεχόμενο

Σύνθεση συναρτήσεων και συναρτησιακές σχέσεις

Πεδίο ορισμού της f∘g, και τι κάνεις όταν δίνεται σχέση αντί για τύπο.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Α ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2022 Β ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Β ·2020 Α ·2020 Β

Θα μάθεις να

  1. Να κρίνεις πότε δύο συναρτήσεις είναι ίσες και να βρίσκεις το πεδίο ορισμού του αθροίσματος, του γινομένου και του πηλίκου τους.
  2. Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού και τον τύπο σύνθετης συνάρτησης, και να βρίσκεις τη μία συνάρτηση όταν δίνεται η σύνθεση.
  3. Να βγάζεις τιμές της συνάρτησης από μια συναρτησιακή σχέση με κατάλληλες αντικαταστάσεις.
  4. Να δείχνεις από μια σχέση ότι μια συνάρτηση είναι άρτια ή περιττή, και να βρίσκεις τον τύπο της λύνοντας σύστημα.

Δύο μηχανές στη σειρά

Βάζεις έναν αριθμό στην ff, παίρνεις το αποτέλεσμα και το βάζεις στη gg. Αυτό είναι μια νέα συνάρτηση, και σχεδόν κάθε θέμα της Γ΄ την κρύβει κάπου: στο ex2e^{x^2}, στο ln⁡(1+x)\ln(1 + \sqrt{x}), στο f(2x−1)f(2x - 1). Πριν φτάσεις εκεί, χρειάζεσαι δύο εργαλεία που ακούγονται απλά και κοστίζουν μονάδες: πότε δύο συναρτήσεις είναι ίσες, και πού ορίζεται το αποτέλεσμα μιας πράξης.

Ίσες συναρτήσεις

Οι f:A→Rf: A \to \mathbb{R} και g:B→Rg: B \to \mathbb{R} είναι ίσες όταν

  • έχουν το ίδιο πεδίο ορισμού, A=BA = B, και
  • f(x)=g(x)f(x) = g(x) για κάθε xx του AA.

Ίδιος τύπος μετά από απλοποίηση δεν αρκεί. Οι f(x)=x2−1x−1f(x) = \dfrac{x^2 - 1}{x - 1} και g(x)=x+1g(x) = x + 1 δίνουν τις ίδιες τιμές παντού εκτός από το 11, αλλά η ff δεν ορίζεται εκεί. Δεν είναι ίσες. Είναι ίσες στο σύνολο R∖{1}\mathbb{R} \setminus \{1\}, και αυτό ακριβώς ζητάει η συνηθισμένη ερώτηση: «βρες το ευρύτερο σύνολο στο οποίο f=gf = g».

Πράξεις

Αν η ff ορίζεται στο AA και η gg στο BB, οι f+gf + g, f−gf - g και f⋅gf \cdot g ορίζονται εκεί που ορίζονται και οι δύο, στο A∩BA \cap B. Το πηλίκο θέλει ένα φίλτρο ακόμα:

Af/g={ x∈A∩B:g(x)≠0 }A_{f/g} = \{\, x \in A \cap B : g(x) \neq 0 \,\}

Αν η τομή είναι κενή, η πράξη δεν ορίζεται καθόλου.

Σύνθεση

(g∘f)(x)=g(f(x))(g \circ f)(x) = g\big(f(x)\big)

Το xx πρέπει να περάσει δύο φίλτρα: να μπαίνει στην ff, και η έξοδος f(x)f(x) να μπαίνει στη gg.

Ag∘f={ x∈A:f(x)∈B }A_{g \circ f} = \{\, x \in A : f(x) \in B \,\}

Η g∘fg \circ f ορίζεται όταν το σύνολο αυτό δεν είναι κενό, δηλαδή όταν f(A)∩B≠∅f(A) \cap B \neq \varnothing.

Ίδια υλικά, άλλη σειρά

Η g∘f: πρώτα +1, μετά τετράγωνο. Η f∘g: πρώτα τετράγωνο, μετά +1. Τέμνονται μόνο στο x = 0.

  • (g∘f)(x) = (x+1)²
  • (f∘g)(x) = x² + 1

Η σύνθεση είναι όμως προσεταιριστική: h∘(g∘f)=(h∘g)∘fh \circ (g \circ f) = (h \circ g) \circ f, όπου ορίζονται. Γι' αυτό γράφεται απλώς h∘g∘fh \circ g \circ f.

Θα τη χρειαστείς και ανάποδα: να δεις μια συνάρτηση ως σύνθεση. Η h(x)=ln⁡(x2+1)h(x) = \ln(x^2 + 1) είναι g∘fg \circ f με f(x)=x2+1f(x) = x^2 + 1 και g(x)=ln⁡xg(x) = \ln x. Αυτό το σπάσιμο είναι η βάση για την παράγωγο σύνθετης συνάρτησης, αργότερα.

Όταν δίνεται η σύνθεση

Συχνά δίνεται η gg και η f∘gf \circ g, και ζητείται η ff. Θέτεις t=g(x)t = g(x), λύνεις ως προς xx και αντικαθιστάς.

Όταν δίνεται σχέση αντί για τύπο

Πολλά θέματα δεν δίνουν τον τύπο της ff. Δίνουν μια σχέση που ισχύει για κάθε xx ή για κάθε x,yx, y, όπως

f(x+y)=f(x)+f(y)f(x + y) = f(x) + f(y)

Η σχέση είναι εργοστάσιο ισοτήτων: κάθε επιλογή των x,yx, y δίνει μία. Η τέχνη είναι να διαλέξεις αυτές που λένε κάτι.

  1. Για το f(0)f(0) βάζεις x=y=0x = y = 0. Εδώ: f(0)=2f(0)f(0) = 2f(0), άρα f(0)=0f(0) = 0.
  2. Για την άρτια ή περιττή βάζεις y=−xy = -x. Εδώ: f(0)=f(x)+f(−x)f(0) = f(x) + f(-x), άρα f(−x)=−f(x)f(-x) = -f(x). Πρόσεξε ότι πρώτα ελέγχεις το πεδίο: για άρτια ή περιττή, το −x-x πρέπει να ανήκει στο πεδίο ορισμού μαζί με το xx.
  3. Για άλλες τιμές βάζεις ό,τι κάνει το επιθυμητό όρισμα να εμφανιστεί: x=y=1x = y = 1 για το f(2)f(2), x=y=12x = y = \tfrac{1}{2} για το f(1)f(1).
  4. Για σχέση με f(x)f(x) και f(−x)f(-x) (ή f(x)f(x) και f(1x)f(\tfrac{1}{x})) αλλάζεις το xx σε −x-x και παίρνεις δεύτερη εξίσωση. Οι δύο μαζί είναι σύστημα με αγνώστους τα f(x)f(x) και f(−x)f(-x).
  5. Για σχέση με f(f(x))f(f(x)) ονομάζεις την άγνωστη τιμή, π.χ. α=f(1)\alpha = f(1), και εφαρμόζεις τη σχέση δύο φορές, μία στο 11 και μία στο α\alpha.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δίνονται f(x)=ln⁡(x2)f(x) = \ln(x^2) και g(x)=2ln⁡xg(x) = 2\ln x. Είναι ίσες; Βρες το πεδίο ορισμού της gf\dfrac{g}{f}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Δίνονται οι f(x)=ln⁡xf(x) = \ln x και g(x)=1−xg(x) = \sqrt{1 - x}. Βρες τις g∘fg \circ f και f∘gf \circ g με τα πεδία ορισμού τους

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Δίνεται g(x)=2x+1g(x) = 2x + 1 και (f∘g)(x)=4x2+2x(f \circ g)(x) = 4x^2 + 2x για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R}. Βρες την ff

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Για την f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} ισχύει f(x+y)=f(x)+f(y)f(x + y) = f(x) + f(y) για κάθε x,yx, y, και f(1)=3f(1) = 3. Δείξε ότι η ff είναι περιττή και βρες τα f(2)f(2), f(−2)f(-2), f(12)f(\tfrac{1}{2})

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Για την f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} ισχύει f(f(x))=x2−x+1f(f(x)) = x^2 - x + 1 για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R}. Βρες τα f(1)f(1) και f(0)f(0)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Για την f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} ισχύει f(x)+2f(−x)=x2+3xf(x) + 2f(-x) = x^2 + 3x για κάθε xx. Βρες τον τύπο της

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Δύο συναρτήσεις ff και gg είναι ίσες όταν:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Δίνονται οι f(x)=2x−1f(x) = 2x - 1 και g(x)=x2+1g(x) = x^2 + 1, x∈Rx \in \mathbb{R}. Βρες τους τύπους των g∘fg \circ f και f∘gf \circ g.

Τα κατάφερες;

  • Να κρίνεις πότε δύο συναρτήσεις είναι ίσες και να βρίσκεις το πεδίο ορισμού του αθροίσματος, του γινομένου και του πηλίκου τους.
  • Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού και τον τύπο σύνθετης συνάρτησης, και να βρίσκεις τη μία συνάρτηση όταν δίνεται η σύνθεση.
  • Να βγάζεις τιμές της συνάρτησης από μια συναρτησιακή σχέση με κατάλληλες αντικαταστάσεις.
  • Να δείχνεις από μια σχέση ότι μια συνάρτηση είναι άρτια ή περιττή, και να βρίσκεις τον τύπο της λύνοντας σύστημα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;