Μετάβαση στο περιεχόμενο

Παραγοντική ολοκλήρωση και αντικατάσταση

Οι δύο τεχνικές, και πώς διαλέγεις ποια θα δοκιμάσεις.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2026 Δ ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 Δ ·2023 επαν. Δ ·2022 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να ολοκληρώνεις κατά παράγοντες γινόμενα πολυωνύμου με εκθετική, τριγωνομετρική ή λογάριθμο, διαλέγοντας σωστά τους ρόλους.
  2. Να λύνεις κυκλικά ολοκληρώματα της μορφής εκθετική επί ημίτονο ή συνημίτονο.
  3. Να ολοκληρώνεις με αντικατάσταση, αλλάζοντας τα άκρα στο ορισμένο ολοκλήρωμα.
  4. Να αναγνωρίζεις ποια τεχνική ταιριάζει και να τη χρησιμοποιείς και σε αποδείξεις.

Όταν ο πίνακας δεν φτάνει

Το ∫xex dx\int x e^x\,dx δεν βρίσκεται σε κανέναν πίνακα, και το ολοκλήρωμα δεν έχει κανόνα γινομένου. Έχει όμως δύο τεχνικές, και οι δύο είναι κανόνες παραγώγισης διαβασμένοι ανάποδα:

  • ο κανόνας του γινομένου γίνεται η παραγοντική ολοκλήρωση
  • ο κανόνας της αλυσίδας γίνεται η αντικατάσταση

Όλα τα ολοκληρώματα της ενότητας γίνονται σε διάστημα όπου οι συναρτήσεις είναι συνεχείς, όπως στην ενότητα «Αρχική συνάρτηση και ορισμένο ολοκλήρωμα».

Παραγοντική ολοκλήρωση

Από (fg)′=f′g+fg′(fg)' = f'g + fg', ολοκληρώνοντας, για f,gf, g με συνεχείς παραγώγους:

∫f(x) g′(x) dx=f(x) g(x)−∫f′(x) g(x) dx\int f(x)\,g'(x)\,dx = f(x)\,g(x) - \int f'(x)\,g(x)\,dx

και στο ορισμένο ολοκλήρωμα

∫αβf(x) g′(x) dx=[f(x) g(x)]αβ−∫αβf′(x) g(x) dx\int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,g'(x)\,dx = \big[f(x)\,g(x)\big]_{\alpha}^{\beta} - \int_{\alpha}^{\beta} f'(x)\,g(x)\,dx

Ο τύπος ανταλλάσσει ένα ολοκλήρωμα με ένα άλλο: η ff παραγωγίζεται, η g′g' «ανεβαίνει» σε gg. Κερδίζεις μόνο αν το νέο ολοκλήρωμα είναι ευκολότερο. Η μισή άσκηση είναι να αποφασίσεις ποιος παράγοντας παίζει τον ρόλο της ff (θα παραγωγιστεί) και ποιος της g′g' (θα ολοκληρωθεί).

Πολυώνυμο επί εκθετική ή τριγωνομετρική. Κάθε παραγοντική κατεβάζει τον βαθμό του πολυωνύμου κατά ένα. Με PP δευτέρου βαθμού χρειάζεσαι δύο εφαρμογές, με τρίτου τρεις.

Πολυώνυμο επί λογάριθμος. Εδώ η σειρά αντιστρέφεται: ο ln⁡x\ln x δεν έχει απλή αρχική, ενώ η παράγωγός του 1x\frac{1}{x} τρώει μια δύναμη του πολυωνύμου. Ακόμα και μόνος του, ο λογάριθμος λύνεται έτσι, γράφοντας ln⁡x=(x)′ln⁡x\ln x = (x)' \ln x:

∫ln⁡x dx=xln⁡x−∫x⋅1x dx=xln⁡x−x+c\int \ln x\,dx = x \ln x - \int x \cdot \frac{1}{x}\,dx = x\ln x - x + c

Κυκλική. Στο ex ημxe^x\,\eta\mu x κανένας παράγοντας δεν απλοποιείται. Μετά από δύο παραγοντικές ξαναεμφανίζεται το αρχικό ολοκλήρωμα II, και λύνεις ως προς II σαν να ήταν άγνωστος σε εξίσωση.

Αντικατάσταση

Από τον κανόνα της αλυσίδας, (F(g(x)))′=F′(g(x)) g′(x)\big(F(g(x))\big)' = F'(g(x))\,g'(x). Ανάποδα, αν F′=fF' = f:

∫f(g(x)) g′(x) dx=∫f(u) du,u=g(x), du=g′(x) dx\int f\big(g(x)\big)\,g'(x)\,dx = \int f(u)\,du, \quad u = g(x),\ du = g'(x)\,dx

Το σήμα για αντικατάσταση: μέσα στην ολοκληρωτέα βλέπεις μια συνάρτηση και την παράγωγό της (ως και πολλαπλασιαστική σταθερά). Τα συχνότερα μοτίβα:

βλέπειςθέτειςαποτέλεσμα
g′(x)g(x)\dfrac{g'(x)}{g(x)}u=g(x)u = g(x)ln⁡∣g(x)∣+c\ln\lvert g(x) \rvert + c
eg(x) g′(x)e^{g(x)}\,g'(x)u=g(x)u = g(x)eg(x)+ce^{g(x)} + c
gν(x) g′(x)g^{\nu}(x)\,g'(x)u=g(x)u = g(x)gν+1(x)ν+1+c\dfrac{g^{\nu+1}(x)}{\nu+1} + c
f(αx+β)f(\alpha x + \beta)u=αx+βu = \alpha x + \beta1αF(αx+β)+c\dfrac{1}{\alpha}F(\alpha x + \beta) + c

Για παράδειγμα, ∫εφx dx=∫ημxσυνx dx=−ln⁡∣συνx∣+c\int \varepsilon\varphi x\,dx = \int \frac{\eta\mu x}{\sigma\upsilon\nu x}\,dx = -\ln\lvert \sigma\upsilon\nu x \rvert + c, γιατί ο αριθμητής είναι το −(συνx)′-(\sigma\upsilon\nu x)'.

Στο ορισμένο ολοκλήρωμα αλλάζουν και τα άκρα:

∫αβf(g(x)) g′(x) dx=∫g(α)g(β)f(u) du\int_{\alpha}^{\beta} f\big(g(x)\big)\,g'(x)\,dx = \int_{g(\alpha)}^{g(\beta)} f(u)\,du

Αντικατάσταση σε απόδειξη. Στις Πανελλήνιες ζητείται συχνά να δείξεις μια ισότητα ολοκληρωμάτων για άγνωστη ff, π.χ. ∫0αf(α−x) dx=∫0αf(x) dx\int_{0}^{\alpha} f(\alpha - x)\,dx = \int_{0}^{\alpha} f(x)\,dx. Εδώ θέτεις u=α−xu = \alpha - x, άρα du=−dxdu = -dx, και τα άκρα 0,α0, \alpha γίνονται α,0\alpha, 0. Το μείον του dudu ξαναγυρίζει τα άκρα στη σωστή σειρά. Το γράμμα της μεταβλητής δεν μετράει, οπότε στο τέλος ξαναγράφεις uu ως xx.

Πώς διαλέγεις

  1. Πίνακας και γραμμικότητα. Αν η ολοκληρωτέα σπάει σε όρους του πίνακα, τελείωσες.
  2. Συνάρτηση και η παράγωγός της; Αντικατάσταση.
  3. Γινόμενο δύο ανόμοιων (πολυώνυμο με εκθετική, τριγωνομετρική, λογάριθμο); Παραγοντική, με τον πίνακα της «Βασικής ιδέας».
  4. Και τα δύο. Πρώτα αντικατάσταση για να καθαρίσει το όρισμα, μετά παραγοντική στο νέο ολοκλήρωμα.

Ρητές με πρωτοβάθμιο παρονομαστή. Αν ο βαθμός του αριθμητή είναι μεγαλύτερος ή ίσος, κάνεις πρώτα διαίρεση πολυωνύμων:

x2+x+1x+1=x+1x+1\frac{x^2 + x + 1}{x + 1} = x + \frac{1}{x + 1}

άρα ∫x2+x+1x+1 dx=x22+ln⁡∣x+1∣+c\int \frac{x^2 + x + 1}{x + 1}\,dx = \frac{x^2}{2} + \ln\lvert x + 1 \rvert + c σε διάστημα που δεν περιέχει το −1-1. Αν ο αριθμητής είναι πολλαπλάσιο της παραγώγου του παρονομαστή, όπως στο 2xx2+1\frac{2x}{x^2 + 1}, το μοτίβο είναι το g′g\frac{g'}{g}.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Υπολόγισε το ∫01x2ex dx\int_{0}^{1} x^2 e^x\,dx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Υπολόγισε το ∫1exln⁡x dx\int_{1}^{e} x \ln x\,dx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Υπολόγισε το I=∫ex ημx dxI = \int e^x\,\eta\mu x\,dx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Υπολόγισε το ∫1e(ln⁡x)2x dx\int_{1}^{e} \dfrac{(\ln x)^2}{x}\,dx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Η ff είναι συνεχής και περιττή στο R\mathbb{R}. Δείξε ότι ∫−ααf(x) dx=0\int_{-\alpha}^{\alpha} f(x)\,dx = 0 και υπολόγισε το ∫−11(x3συνx+x2) dx\int_{-1}^{1} (x^3 \sigma\upsilon\nu x + x^2)\,dx.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Υπολόγισε το ∫01x3ex2 dx\int_{0}^{1} x^3 e^{x^2}\,dx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Από ποιον κανόνα παραγώγισης προκύπτει ο τύπος της παραγοντικής ολοκλήρωσης;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Υπολόγισε με αντικατάσταση το ∫3x2ex3 dx\int 3x^2 e^{x^3}\,dx.

Τα κατάφερες;

  • Να ολοκληρώνεις κατά παράγοντες γινόμενα πολυωνύμου με εκθετική, τριγωνομετρική ή λογάριθμο, διαλέγοντας σωστά τους ρόλους.
  • Να λύνεις κυκλικά ολοκληρώματα της μορφής εκθετική επί ημίτονο ή συνημίτονο.
  • Να ολοκληρώνεις με αντικατάσταση, αλλάζοντας τα άκρα στο ορισμένο ολοκλήρωμα.
  • Να αναγνωρίζεις ποια τεχνική ταιριάζει και να τη χρησιμοποιείς και σε αποδείξεις.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;