Παραγοντική ολοκλήρωση και αντικατάσταση
Οι δύο τεχνικές, και πώς διαλέγεις ποια θα δοκιμάσεις.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2026 Δ ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 Δ ·2023 επαν. Δ ·2022 Δ
Θα μάθεις να
- Να ολοκληρώνεις κατά παράγοντες γινόμενα πολυωνύμου με εκθετική, τριγωνομετρική ή λογάριθμο, διαλέγοντας σωστά τους ρόλους.
- Να λύνεις κυκλικά ολοκληρώματα της μορφής εκθετική επί ημίτονο ή συνημίτονο.
- Να ολοκληρώνεις με αντικατάσταση, αλλάζοντας τα άκρα στο ορισμένο ολοκλήρωμα.
- Να αναγνωρίζεις ποια τεχνική ταιριάζει και να τη χρησιμοποιείς και σε αποδείξεις.
Όταν ο πίνακας δεν φτάνει
Το δεν βρίσκεται σε κανέναν πίνακα, και το ολοκλήρωμα δεν έχει κανόνα γινομένου. Έχει όμως δύο τεχνικές, και οι δύο είναι κανόνες παραγώγισης διαβασμένοι ανάποδα:
- ο κανόνας του γινομένου γίνεται η παραγοντική ολοκλήρωση
- ο κανόνας της αλυσίδας γίνεται η αντικατάσταση
Όλα τα ολοκληρώματα της ενότητας γίνονται σε διάστημα όπου οι συναρτήσεις είναι συνεχείς, όπως στην ενότητα «Αρχική συνάρτηση και ορισμένο ολοκλήρωμα».
Παραγοντική ολοκλήρωση
Από , ολοκληρώνοντας, για με συνεχείς παραγώγους:
και στο ορισμένο ολοκλήρωμα
Ο τύπος ανταλλάσσει ένα ολοκλήρωμα με ένα άλλο: η παραγωγίζεται, η «ανεβαίνει» σε . Κερδίζεις μόνο αν το νέο ολοκλήρωμα είναι ευκολότερο. Η μισή άσκηση είναι να αποφασίσεις ποιος παράγοντας παίζει τον ρόλο της (θα παραγωγιστεί) και ποιος της (θα ολοκληρωθεί).
Πολυώνυμο επί εκθετική ή τριγωνομετρική. Κάθε παραγοντική κατεβάζει τον βαθμό του πολυωνύμου κατά ένα. Με δευτέρου βαθμού χρειάζεσαι δύο εφαρμογές, με τρίτου τρεις.
Πολυώνυμο επί λογάριθμος. Εδώ η σειρά αντιστρέφεται: ο δεν έχει απλή αρχική, ενώ η παράγωγός του τρώει μια δύναμη του πολυωνύμου. Ακόμα και μόνος του, ο λογάριθμος λύνεται έτσι, γράφοντας :
Κυκλική. Στο κανένας παράγοντας δεν απλοποιείται. Μετά από δύο παραγοντικές ξαναεμφανίζεται το αρχικό ολοκλήρωμα , και λύνεις ως προς σαν να ήταν άγνωστος σε εξίσωση.
Αντικατάσταση
Από τον κανόνα της αλυσίδας, . Ανάποδα, αν :
Το σήμα για αντικατάσταση: μέσα στην ολοκληρωτέα βλέπεις μια συνάρτηση και την παράγωγό της (ως και πολλαπλασιαστική σταθερά). Τα συχνότερα μοτίβα:
| βλέπεις | θέτεις | αποτέλεσμα |
|---|---|---|
Για παράδειγμα, , γιατί ο αριθμητής είναι το .
Στο ορισμένο ολοκλήρωμα αλλάζουν και τα άκρα:
Αντικατάσταση σε απόδειξη. Στις Πανελλήνιες ζητείται συχνά να δείξεις μια ισότητα ολοκληρωμάτων για άγνωστη , π.χ. . Εδώ θέτεις , άρα , και τα άκρα γίνονται . Το μείον του ξαναγυρίζει τα άκρα στη σωστή σειρά. Το γράμμα της μεταβλητής δεν μετράει, οπότε στο τέλος ξαναγράφεις ως .
Πώς διαλέγεις
- Πίνακας και γραμμικότητα. Αν η ολοκληρωτέα σπάει σε όρους του πίνακα, τελείωσες.
- Συνάρτηση και η παράγωγός της; Αντικατάσταση.
- Γινόμενο δύο ανόμοιων (πολυώνυμο με εκθετική, τριγωνομετρική, λογάριθμο); Παραγοντική, με τον πίνακα της «Βασικής ιδέας».
- Και τα δύο. Πρώτα αντικατάσταση για να καθαρίσει το όρισμα, μετά παραγοντική στο νέο ολοκλήρωμα.
Ρητές με πρωτοβάθμιο παρονομαστή. Αν ο βαθμός του αριθμητή είναι μεγαλύτερος ή ίσος, κάνεις πρώτα διαίρεση πολυωνύμων:
άρα σε διάστημα που δεν περιέχει το . Αν ο αριθμητής είναι πολλαπλάσιο της παραγώγου του παρονομαστή, όπως στο , το μοτίβο είναι το .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ρόλοι. Πολυώνυμο επί εκθετική: παραγωγίζεται το , ολοκληρώνεται το , δηλαδή .
Πρώτη παραγοντική:
Δεύτερη, με τους ίδιους ρόλους:
Λογικός έλεγχος: στο η είναι ανάμεσα στο και στο , και το ταιριάζει.
Παράδειγμα 2
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ρόλοι. Με λογάριθμο, παραγωγίζεται ο και ολοκληρώνεται το : .
Ο πρώτος όρος: . Ο δεύτερος: .
Παράδειγμα 3
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτη παραγοντική, με το να ολοκληρώνεται: .
Δεύτερη, πάλι με το να ολοκληρώνεται:
Ξαναβγήκε το :
, άρα
Έλεγχος με παραγώγιση: .
Παράδειγμα 4
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μοτίβο: η και η παράγωγός της . Θέτω , .
Νέα άκρα: για είναι , για είναι .
Με τα παλιά άκρα θα έβγαινε , δηλαδή κάτι άσχετο.
Παράδειγμα 5
Η είναι συνεχής και περιττή στο . Δείξε ότι και υπολόγισε το .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διάσπαση στο : .
Αντικατάσταση στο πρώτο, , άρα . Για είναι , για είναι :
γιατί .
Το γράμμα της μεταβλητής δεν μετράει, άρα τα δύο κομμάτια είναι αντίθετα και το άθροισμα είναι .
Εφαρμογή. Η είναι συνεχής και περιττή, οπότε το ολοκλήρωμά της στο είναι , χωρίς τρεις παραγοντικές. Μένει .
Παράδειγμα 6
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αντικατάσταση πρώτα. Το με γινόμενο δεν βγαίνει, γιατί το δεν έχει αρχική από τον πίνακα. Γράφω και θέτω , , δηλαδή . Τα άκρα μένουν και .
Παραγοντική μετά, με το να παραγωγίζεται:
Τα άκρα έμειναν ίδια μόνο επειδή και . Ο έλεγχος γίνεται κάθε φορά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Υπολόγισε με αντικατάσταση το .
Τα κατάφερες;
- Να ολοκληρώνεις κατά παράγοντες γινόμενα πολυωνύμου με εκθετική, τριγωνομετρική ή λογάριθμο, διαλέγοντας σωστά τους ρόλους.
- Να λύνεις κυκλικά ολοκληρώματα της μορφής εκθετική επί ημίτονο ή συνημίτονο.
- Να ολοκληρώνεις με αντικατάσταση, αλλάζοντας τα άκρα στο ορισμένο ολοκλήρωμα.
- Να αναγνωρίζεις ποια τεχνική ταιριάζει και να τη χρησιμοποιείς και σε αποδείξεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.