Η συνάρτηση ολοκλήρωμα
Ολοκλήρωμα με μεταβλητό άκρο: παράγωγος, ολοκληρωτικές εξισώσεις και ανισότητες.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού και την παράγωγο μιας συνάρτησης-ολοκλήρωμα, και όταν το άκρο είναι συνάρτηση.
- Να μελετάς μονοτονία, ακρότατα και όρια της συνάρτησης-ολοκλήρωμα χωρίς να υπολογίζεις το ολοκλήρωμα.
- Να λύνεις ολοκληρωτικές εξισώσεις με σταθερά και με μεταβλητά άκρα.
- Να αποδεικνύεις ανισότητες με ολοκληρώματα και ύπαρξη ρίζας με Rolle ή Bolzano σε βοηθητική συνάρτηση-ολοκλήρωμα.
Όταν το άκρο κινείται
Το είναι ένας αριθμός. Αν όμως το πάνω άκρο γίνει μεταβλητή, για κάθε παίρνεις άλλον αριθμό, δηλαδή μια συνάρτηση:
Η μεταβλητή ολοκλήρωσης γράφεται (ή όποιο γράμμα θέλεις), ακριβώς για να μη μπερδεύεται με το του άκρου. Αυτή η συνάρτηση είναι το κεντρικό αντικείμενο των θεμάτων Γ και Δ του ολοκληρωτικού λογισμού, κυρίως γιατί παραγωγίζεται χωρίς να υπολογιστεί.
Πεδίο ορισμού
Η ορίζεται για τα για τα οποία η είναι συνεχής σε όλο το διάστημα από το ως το . Πρακτικά:
- βρίσκεις πού είναι συνεχής η : συνήθως μια ένωση διαστημάτων
- κρατάς μόνο το διάστημα που περιέχει το
Η έχει ολοκληρωτέα συνεχή στο . Το είναι στο , άρα αυτό είναι το πεδίο ορισμού. Για το διάστημα ολοκλήρωσης θα περνούσε από το , όπου η δεν ορίζεται.
Για θέλεις και τα δύο: το στο πεδίο της και το στο διάστημα της που περιέχει το .
Η παράγωγος
Θεώρημα. Αν η είναι συνεχής σε διάστημα και , τότε η είναι παραγωγίσιμη στο με
Δηλαδή η είναι μια αρχική της : η μοναδική με . Η δεν γράφεται με γνωστές συναρτήσεις, αλλά η παράγωγός της είναι απλώς .
Οι παραλλαγές, όλες για συνεχή:
- Άκρο συνάρτηση, με παραγωγίσιμη, από τον κανόνα της αλυσίδας:
- Το κάτω: , άρα η παράγωγος είναι .
- Και τα δύο άκρα μεταβλητά: σπας σε ένα σταθερό σημείο του , , και παραγωγίζεις κάθε κομμάτι.
- Το μέσα στην ολοκληρωτέα: για την ολοκλήρωση ως προς το είναι σταθερά. Στο το βγάζεις έξω, , και παραγωγίζεις ως γινόμενο.
Μελέτη της
Με , η μελέτη της είναι μελέτη του προσήμου της :
- μονοτονία και ακρότατα: η αυξάνει όπου και φθίνει όπου
- κυρτότητα: αν η είναι παραγωγίσιμη,
- όρια: στο είναι , οπότε ένα πηλίκο με αριθμητή δίνει συχνά μορφή , για τον κανόνα De L'Hospital. Στο συνήθως φράζεις την με μια ανισότητα
Ολοκληρωτικές εξισώσεις
Η άγνωστη βρίσκεται και μέσα σε ολοκλήρωμα. Το είδος το λένε τα άκρα.
Σταθερά άκρα. Το είναι ένας αριθμός. Τον ονομάζεις , γράφεις την με το , και ολοκληρώνεις τη σχέση στο ίδιο διάστημα για να πάρεις εξίσωση για το . Στην γράφεις , οπότε , δηλαδή και .
Μεταβλητό άκρο. Δύο κινήσεις, και χρειάζεσαι και τις δύο:
- παραγωγίζεις: το δεξί μέλος είναι παραγωγίσιμο (η είναι συνεχής), άρα και η · παίρνεις σχέση ανάμεσα σε και
- θέτεις το ίσο με το άκρο όπου το ολοκλήρωμα μηδενίζεται, για την αρχική τιμή
Τη σχέση τη λύνεις όπως στην ενότητα «Συνέπειες του Θεωρήματος Μέσης Τιμής», πολλαπλασιάζοντας με ώστε να φανεί παράγωγος γινομένου.
Ανισότητες
Η μονοτονία του ολοκληρώματος δίνει ανισότητες χωρίς υπολογισμό. Αν στο :
Γενικότερα, κάθε ανισότητα στο ολοκληρώνεται σε ανισότητα ολοκληρωμάτων. Για γνήσια ανισότητα πρέπει η να μην είναι παντού μηδέν.
Αν η ανισότητα πρέπει να ισχύει για κάθε , τη γράφεις ως και τη μελετάς με παράγωγο, όπως κάθε ανισότητα συνάρτησης.
Ύπαρξη ρίζας
Όταν η εκφώνηση δίνει ένα ολοκλήρωμα και ζητάει με μια ιδιότητα της , η βοηθητική είναι σχεδόν πάντα συνάρτηση-ολοκλήρωμα:
- Rolle, όταν το ζητούμενο είναι παράγωγος της βοηθητικής: στήνεις με τη ζητούμενη παράσταση, και δείχνεις .
- Bolzano, όταν το ζητούμενο είναι τιμή της βοηθητικής: η εξίσωση περιέχει ήδη το ολοκλήρωμα, π.χ. . Πας όλα σε ένα μέλος και ελέγχεις πρόσημα στα άκρα, όπως στην ενότητα «Θεώρημα Bolzano». Η μοναδικότητα έρχεται από τη μονοτονία.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες το πεδίο ορισμού και την παράγωγο της και της .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ολοκληρωτέα είναι συνεχής στο . Το ανήκει στο , άρα και
Για τη πρέπει , δηλαδή :
Αλυσίδα: , άρα
Το είναι , όχι : για η είναι αρνητική.
Παράδειγμα 2
Για δίνεται η . Δείξε ότι για κάθε .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ορίζεται και παραγωγίζεται. Η είναι συνεχής στο , που περιέχει το και το . Με αλυσίδα:
Πρόσημο: για το είναι θετικό, οπότε το πρόσημο είναι του : αρνητικό στο , θετικό στο .
Η είναι γνησίως φθίνουσα στο και γνησίως αύξουσα στο , με ολικό ελάχιστο το .
Άρα , με ισότητα μόνο για . Το ολοκλήρωμα δεν υπολογίστηκε ποτέ: έφτασαν η παράγωγος και μία τιμή.
Παράδειγμα 3
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μορφή. Η είναι παραγωγίσιμη, άρα συνεχής, με . Ο αριθμητής τείνει στο , όπως και ο παρονομαστής: μορφή .
De L'Hospital, με :
Με : .
Παράδειγμα 4
Βρες τη συνεχή με για κάθε
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παραγωγίζω. Η είναι συνεχής, άρα το ολοκλήρωμα είναι παραγωγίσιμη συνάρτηση του , όπως και το . Άρα και η , με
Αρχική τιμή: για το ολοκλήρωμα μηδενίζεται, .
Παράγωγος γινομένου. Πολλαπλασιάζω το με :
Άρα , και για : . Επομένως .
Επαλήθευση: . Ισχύει.
Παράδειγμα 5
Δείξε ότι για κάθε και βρες το .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σύγκριση ολοκληρωτέων. Για κάθε είναι , άρα , με ισότητα μόνο για .
Η είναι συνεχής, στο και όχι παντού μηδέν, άρα
, δηλαδή
Όριο από σύγκριση: η είναι μεγαλύτερη από την , που τείνει στο . Άρα .
Παράδειγμα 6
Η είναι συνεχής στο με . Δείξε ότι υπάρχει με .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι ζητείται: ρίζα της . Για την δεν ξέρω καμία τιμή, μόνο ένα ολοκλήρωμα, οπότε το Bolzano δεν έχει πού να πατήσει. Η θα είναι παράγωγος της βοηθητικής: Rolle.
Βοηθητική: , . Η είναι συνεχής, άρα η είναι παραγωγίσιμη στο με .
Άκρα: και .
Rolle στο : υπάρχει με , δηλαδή .
Το της εκφώνησης δεν ήταν τυχαίο: είναι ακριβώς το .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες την παράγωγο της , .
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού και την παράγωγο μιας συνάρτησης-ολοκλήρωμα, και όταν το άκρο είναι συνάρτηση.
- Να μελετάς μονοτονία, ακρότατα και όρια της συνάρτησης-ολοκλήρωμα χωρίς να υπολογίζεις το ολοκλήρωμα.
- Να λύνεις ολοκληρωτικές εξισώσεις με σταθερά και με μεταβλητά άκρα.
- Να αποδεικνύεις ανισότητες με ολοκληρώματα και ύπαρξη ρίζας με Rolle ή Bolzano σε βοηθητική συνάρτηση-ολοκλήρωμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.