Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η συνάρτηση ολοκλήρωμα

Ολοκλήρωμα με μεταβλητό άκρο: παράγωγος, ολοκληρωτικές εξισώσεις και ανισότητες.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού και την παράγωγο μιας συνάρτησης-ολοκλήρωμα, και όταν το άκρο είναι συνάρτηση.
  2. Να μελετάς μονοτονία, ακρότατα και όρια της συνάρτησης-ολοκλήρωμα χωρίς να υπολογίζεις το ολοκλήρωμα.
  3. Να λύνεις ολοκληρωτικές εξισώσεις με σταθερά και με μεταβλητά άκρα.
  4. Να αποδεικνύεις ανισότητες με ολοκληρώματα και ύπαρξη ρίζας με Rolle ή Bolzano σε βοηθητική συνάρτηση-ολοκλήρωμα.

Όταν το άκρο κινείται

Το ∫02t2 dt\int_{0}^{2} t^2\,dt είναι ένας αριθμός. Αν όμως το πάνω άκρο γίνει μεταβλητή, για κάθε xx παίρνεις άλλον αριθμό, δηλαδή μια συνάρτηση:

F(x)=∫αxf(t) dtF(x) = \int_{\alpha}^{x} f(t)\,dt

Η μεταβλητή ολοκλήρωσης γράφεται tt (ή όποιο γράμμα θέλεις), ακριβώς για να μη μπερδεύεται με το xx του άκρου. Αυτή η συνάρτηση είναι το κεντρικό αντικείμενο των θεμάτων Γ και Δ του ολοκληρωτικού λογισμού, κυρίως γιατί παραγωγίζεται χωρίς να υπολογιστεί.

Πεδίο ορισμού

Η F(x)=∫αxf(t) dtF(x) = \int_{\alpha}^{x} f(t)\,dt ορίζεται για τα xx για τα οποία η ff είναι συνεχής σε όλο το διάστημα από το α\alpha ως το xx. Πρακτικά:

  1. βρίσκεις πού είναι συνεχής η ff: συνήθως μια ένωση διαστημάτων
  2. κρατάς μόνο το διάστημα που περιέχει το α\alpha

Η ∫2xdtt−1\int_{2}^{x} \frac{dt}{t - 1} έχει ολοκληρωτέα συνεχή στο (−∞,1)∪(1,+∞)(-\infty, 1) \cup (1, +\infty). Το 22 είναι στο (1,+∞)(1, +\infty), άρα αυτό είναι το πεδίο ορισμού. Για x=0x = 0 το διάστημα ολοκλήρωσης θα περνούσε από το 11, όπου η ff δεν ορίζεται.

Για G(x)=∫αg(x)f(t) dtG(x) = \int_{\alpha}^{g(x)} f(t)\,dt θέλεις και τα δύο: το xx στο πεδίο της gg και το g(x)g(x) στο διάστημα της ff που περιέχει το α\alpha.

Η παράγωγος

Θεώρημα. Αν η ff είναι συνεχής σε διάστημα Δ\Delta και α∈Δ\alpha \in \Delta, τότε η F(x)=∫αxf(t) dtF(x) = \int_{\alpha}^{x} f(t)\,dt είναι παραγωγίσιμη στο Δ\Delta με

F′(x)=f(x)F'(x) = f(x)

Δηλαδή η FF είναι μια αρχική της ff: η μοναδική με F(α)=0F(\alpha) = 0. Η ∫0xet2 dt\int_{0}^{x} e^{t^2}\,dt δεν γράφεται με γνωστές συναρτήσεις, αλλά η παράγωγός της είναι απλώς ex2e^{x^2}.

Οι παραλλαγές, όλες για ff συνεχή:

  • Άκρο συνάρτηση, με gg παραγωγίσιμη, από τον κανόνα της αλυσίδας:
(∫αg(x)f(t) dt)′=f(g(x)) g′(x)\left( \int_{\alpha}^{g(x)} f(t)\,dt \right)' = f\big(g(x)\big)\,g'(x)
  • Το xx κάτω: ∫xβf(t) dt=−∫βxf(t) dt\int_{x}^{\beta} f(t)\,dt = -\int_{\beta}^{x} f(t)\,dt, άρα η παράγωγος είναι −f(x)-f(x).
  • Και τα δύο άκρα μεταβλητά: σπας σε ένα σταθερό σημείο cc του Δ\Delta, ∫h(x)g(x)=∫cg(x)−∫ch(x)\int_{h(x)}^{g(x)} = \int_{c}^{g(x)} - \int_{c}^{h(x)}, και παραγωγίζεις κάθε κομμάτι.
  • Το xx μέσα στην ολοκληρωτέα: για την ολοκλήρωση ως προς tt το xx είναι σταθερά. Στο ∫0xx f(t) dt\int_{0}^{x} x\,f(t)\,dt το βγάζεις έξω, x∫0xf(t) dtx\int_{0}^{x} f(t)\,dt, και παραγωγίζεις ως γινόμενο.

Μελέτη της FF

Με F′=fF' = f, η μελέτη της FF είναι μελέτη του προσήμου της ff:

  • μονοτονία και ακρότατα: η FF αυξάνει όπου f>0f > 0 και φθίνει όπου f<0f < 0
  • κυρτότητα: αν η ff είναι παραγωγίσιμη, F′′=f′F'' = f'
  • όρια: στο x→αx \to \alpha είναι F(x)→0F(x) \to 0, οπότε ένα πηλίκο με αριθμητή F(x)F(x) δίνει συχνά μορφή 00\frac{0}{0}, για τον κανόνα De L'Hospital. Στο ±∞\pm\infty συνήθως φράζεις την FF με μια ανισότητα

Ολοκληρωτικές εξισώσεις

Η άγνωστη ff βρίσκεται και μέσα σε ολοκλήρωμα. Το είδος το λένε τα άκρα.

Σταθερά άκρα. Το ∫01f(t) dt\int_{0}^{1} f(t)\,dt είναι ένας αριθμός. Τον ονομάζεις kk, γράφεις την ff με το kk, και ολοκληρώνεις τη σχέση στο ίδιο διάστημα για να πάρεις εξίσωση για το kk. Στην f(x)=2x+∫02f(t) dtf(x) = 2x + \int_{0}^{2} f(t)\,dt γράφεις f(x)=2x+kf(x) = 2x + k, οπότε k=∫02(2t+k) dt=4+2kk = \int_{0}^{2} (2t + k)\,dt = 4 + 2k, δηλαδή k=−4k = -4 και f(x)=2x−4f(x) = 2x - 4.

Μεταβλητό άκρο. Δύο κινήσεις, και χρειάζεσαι και τις δύο:

  1. παραγωγίζεις: το δεξί μέλος είναι παραγωγίσιμο (η ff είναι συνεχής), άρα και η ff· παίρνεις σχέση ανάμεσα σε ff και f′f'
  2. θέτεις το xx ίσο με το άκρο όπου το ολοκλήρωμα μηδενίζεται, για την αρχική τιμή

Τη σχέση f′=λf+…f' = \lambda f + \ldots τη λύνεις όπως στην ενότητα «Συνέπειες του Θεωρήματος Μέσης Τιμής», πολλαπλασιάζοντας με e−λxe^{-\lambda x} ώστε να φανεί παράγωγος γινομένου.

Ανισότητες

Η μονοτονία του ολοκληρώματος δίνει ανισότητες χωρίς υπολογισμό. Αν m≤f(x)≤Mm \leq f(x) \leq M στο [α,β][\alpha, \beta]:

m(β−α)≤∫αβf(x) dx≤M(β−α)m(\beta - \alpha) \leq \int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx \leq M(\beta - \alpha)

Γενικότερα, κάθε ανισότητα f≤gf \leq g στο [α,β][\alpha, \beta] ολοκληρώνεται σε ανισότητα ολοκληρωμάτων. Για γνήσια ανισότητα πρέπει η g−fg - f να μην είναι παντού μηδέν.

Αν η ανισότητα πρέπει να ισχύει για κάθε xx, τη γράφεις ως h(x)=∫αx…−…≥0h(x) = \int_{\alpha}^{x} \ldots - \ldots \geq 0 και τη μελετάς με παράγωγο, όπως κάθε ανισότητα συνάρτησης.

Ύπαρξη ρίζας

Όταν η εκφώνηση δίνει ένα ολοκλήρωμα και ζητάει ξ\xi με μια ιδιότητα της ff, η βοηθητική είναι σχεδόν πάντα συνάρτηση-ολοκλήρωμα:

  • Rolle, όταν το ζητούμενο είναι παράγωγος της βοηθητικής: στήνεις H(x)=∫αxh(t) dtH(x) = \int_{\alpha}^{x} h(t)\,dt με hh τη ζητούμενη παράσταση, και δείχνεις H(α)=H(β)H(\alpha) = H(\beta).
  • Bolzano, όταν το ζητούμενο είναι τιμή της βοηθητικής: η εξίσωση περιέχει ήδη το ολοκλήρωμα, π.χ. ∫0xf(t) dt=…\int_{0}^{x} f(t)\,dt = \ldots. Πας όλα σε ένα μέλος και ελέγχεις πρόσημα στα άκρα, όπως στην ενότητα «Θεώρημα Bolzano». Η μοναδικότητα έρχεται από τη μονοτονία.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες το πεδίο ορισμού και την παράγωγο της F(x)=∫2xtt−1 dtF(x) = \int_{2}^{x} \dfrac{\sqrt{t}}{t - 1}\,dt και της G(x)=∫2x2tt−1 dtG(x) = \int_{2}^{x^2} \dfrac{\sqrt{t}}{t - 1}\,dt.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Για x>0x > 0 δίνεται η G(x)=∫1x2ln⁡t dtG(x) = \int_{1}^{x^2} \ln t\,dt. Δείξε ότι G(x)≥0G(x) \geq 0 για κάθε x>0x > 0.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Υπολόγισε το lim⁡x→0∫0xημ(t2) dtx3\lim_{x \to 0} \dfrac{\int_{0}^{x} \eta\mu(t^2)\,dt}{x^3}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Βρες τη συνεχή f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} με f(x)=ex+∫0xf(t) dtf(x) = e^x + \int_{0}^{x} f(t)\,dt για κάθε xx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Δείξε ότι ∫0xet2 dt>x\int_{0}^{x} e^{t^2}\,dt > x για κάθε x>0x > 0 και βρες το lim⁡x→+∞∫0xet2 dt\lim_{x \to +\infty} \int_{0}^{x} e^{t^2}\,dt.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Η ff είναι συνεχής στο [0,2][0, 2] με ∫02f(x) dx=4\int_{0}^{2} f(x)\,dx = 4. Δείξε ότι υπάρχει ξ∈(0,2)\xi \in (0, 2) με f(ξ)=2ξf(\xi) = 2\xi.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Αν F(x)=∫1xt2+1 dtF(x) = \int_{1}^{x} \sqrt{t^2 + 1}\,dt, πόσο είναι η F′(x)F'(x);

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Βρες την παράγωγο της H(x)=∫1exln⁡t dtH(x) = \int_{1}^{e^x} \ln t\,dt, x∈Rx \in \mathbb{R}.

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού και την παράγωγο μιας συνάρτησης-ολοκλήρωμα, και όταν το άκρο είναι συνάρτηση.
  • Να μελετάς μονοτονία, ακρότατα και όρια της συνάρτησης-ολοκλήρωμα χωρίς να υπολογίζεις το ολοκλήρωμα.
  • Να λύνεις ολοκληρωτικές εξισώσεις με σταθερά και με μεταβλητά άκρα.
  • Να αποδεικνύεις ανισότητες με ολοκληρώματα και ύπαρξη ρίζας με Rolle ή Bolzano σε βοηθητική συνάρτηση-ολοκλήρωμα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;