Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αρχική συνάρτηση και ορισμένο ολοκλήρωμα

Η αντίστροφη πράξη της παραγώγισης, το θεμελιώδες θεώρημα και οι ιδιότητες.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 3 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Γ ·2025 επαν. Δ ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Α ·2023 επαν. Α ·2023 Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Δ ·2022 Α

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις αρχικές συναρτήσεις σε διάστημα από τον πίνακα και να υπολογίζεις τη σταθερά από μια συνθήκη.
  2. Να υπολογίζεις ορισμένα ολοκληρώματα με το θεμελιώδες θεώρημα, ελέγχοντας τη συνέχεια.
  3. Να χρησιμοποιείς τη γραμμικότητα, τη διάσπαση διαστήματος, το πρόσημο και τη μονοτονία του ολοκληρώματος.
  4. Να ολοκληρώνεις απόλυτες τιμές και συναρτήσεις πολλαπλού τύπου σπάζοντας το διάστημα.

Η πράξη προς τα πίσω

Ως τώρα η ερώτηση ήταν «δεδομένης της ff, ποια είναι η f′f';». Εδώ γυρίζει ανάποδα: ποια συνάρτηση έχει για παράγωγο τη δοσμένη ff;

Η FF λέγεται αρχική (ή παράγουσα) της ff στο διάστημα Δ\Delta αν είναι παραγωγίσιμη στο Δ\Delta και F′(x)=f(x)F'(x) = f(x) για κάθε x∈Δx \in \Delta.

Η x2x^2 είναι αρχική της 2x2x, αλλά και η x2+5x^2 + 5 και η x2−3x^2 - \sqrt{3}. Αρχική δεν υπάρχει μία, και το πόσες είναι το λέει το θεώρημα που είδες στην ενότητα «Συνέπειες του Θεωρήματος Μέσης Τιμής»: δύο συναρτήσεις με ίση παράγωγο σε διάστημα διαφέρουν κατά σταθερά. Άρα:

Αν η FF είναι μια αρχική της ff στο Δ\Delta, τότε όλες οι αρχικές της ff στο Δ\Delta είναι οι G(x)=F(x)+cG(x) = F(x) + c, c∈Rc \in \mathbb{R}, και μόνο αυτές.

Το σύνολο όλων των αρχικών το γράφεις ως αόριστο ολοκλήρωμα:

∫f(x) dx=F(x)+c\int f(x)\,dx = F(x) + c

Ο πίνακας των αρχικών

Κάθε γραμμή είναι μια γραμμή του πίνακα παραγώγων διαβασμένη ανάποδα, και ο έλεγχος είναι πάντα μια παραγώγιση.

f(x)f(x)∫f(x) dx\int f(x)\,dxπού ισχύει
00ccσε διάστημα
11x+cx + cσε διάστημα
xαx^{\alpha}, α≠−1\alpha \neq -1xα+1α+1+c\dfrac{x^{\alpha+1}}{\alpha+1} + cσε διάστημα όπου ορίζεται η xαx^{\alpha}
1x\dfrac{1}{x}ln⁡∣x∣+c\ln\lvert x \rvert + cστο (−∞,0)(-\infty, 0) ή στο (0,+∞)(0, +\infty)
exe^xex+ce^x + cστο R\mathbb{R}
αx\alpha^x, 0<α≠10 < \alpha \neq 1αxln⁡α+c\dfrac{\alpha^x}{\ln \alpha} + cστο R\mathbb{R}
ημx\eta\mu x−συνx+c-\sigma\upsilon\nu x + cστο R\mathbb{R}
συνx\sigma\upsilon\nu xημx+c\eta\mu x + cστο R\mathbb{R}
1συν2x\dfrac{1}{\sigma\upsilon\nu^2 x}εφx+c\varepsilon\varphi x + cσε διάστημα όπου συνx≠0\sigma\upsilon\nu x \neq 0
1ημ2x\dfrac{1}{\eta\mu^2 x}−σφx+c-\sigma\varphi x + cσε διάστημα όπου ημx≠0\eta\mu x \neq 0

Η γραμμή του 1x\frac{1}{x} είναι η εξαίρεση που εξηγεί το α≠−1\alpha \neq -1: ο τύπος της δύναμης θα έδινε διαίρεση με το μηδέν. Οι ρίζες γράφονται ως δυνάμεις πριν ολοκληρώσεις: x=x1/2\sqrt{x} = x^{1/2}, άρα ∫x dx=23xx+c\int \sqrt{x}\,dx = \frac{2}{3}x\sqrt{x} + c.

Το αόριστο ολοκλήρωμα είναι γραμμικό: για λ≠0\lambda \neq 0

∫λf(x) dx=λ∫f(x) dx\int \lambda f(x)\,dx = \lambda \int f(x)\,dx
∫(f(x)+g(x)) dx=∫f(x) dx+∫g(x) dx\int \big(f(x) + g(x)\big)\,dx = \int f(x)\,dx + \int g(x)\,dx

Για γινόμενο και πηλίκο δεν υπάρχει κανόνας. Στη θέση τους υπάρχουν δύο τεχνικές, στην ενότητα «Παραγοντική ολοκλήρωση και αντικατάσταση». Ένα μόνο εργαλείο από εκεί χρειάζεσαι ήδη, και ελέγχεται με παραγώγιση: όταν το όρισμα είναι γραμμικό, ∫συν(2x) dx=12ημ(2x)+c\int \sigma\upsilon\nu(2x)\,dx = \frac{1}{2}\eta\mu(2x) + c και ∫e3x dx=13e3x+c\int e^{3x}\,dx = \frac{1}{3}e^{3x} + c. Διαιρείς με τον συντελεστή του xx.

Το ορισμένο ολοκλήρωμα

Το ∫αβf(x) dx\int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx δεν είναι συνάρτηση αλλά αριθμός. Ορίζεται ως όριο αθροισμάτων: χωρίζεις το [α,β][\alpha, \beta] σε ν\nu ίσες λωρίδες, φτιάχνεις σε καθεμία ένα ορθογώνιο με ύψος μια τιμή της ff, προσθέτεις τα εμβαδά και αφήνεις το ν→+∞\nu \to +\infty. Όταν f≥0f \geq 0, ο αριθμός αυτός είναι το εμβαδόν του χωρίου κάτω από τη CfC_f, πάνω από τον άξονα x′xx'x, ανάμεσα στις ευθείες x=αx = \alpha και x=βx = \beta.

Το άθροισμα που γίνεται ολοκλήρωμα

Η f(x) = x² από το 0 ως το 2. Κάθε ορθογώνιο έχει εμβαδόν «ύψος επί πλάτος» και το άθροισμα υπολογίζεται με το χέρι. Ανέβασε το πλήθος: στα 64 ορθογώνια η διαφορά από το 8/3 είναι στο τέταρτο δεκαδικό.

Άθροισμα
2,5
Ακριβής τιμή
2,667
Διαφορά
0,167

Με αθροίσματα δεν υπολογίζεις τίποτα στις εξετάσεις. Υπολογίζεις με το θεώρημα:

Θεμελιώδες θεώρημα του ολοκληρωτικού λογισμού. Αν η ff είναι συνεχής στο [α,β][\alpha, \beta] και GG μια οποιαδήποτε αρχική της ff στο [α,β][\alpha, \beta], τότε

∫αβf(x) dx=[G(x)]αβ=G(β)−G(α)\int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx = \big[G(x)\big]_{\alpha}^{\beta} = G(\beta) - G(\alpha)

Το γράμμα της μεταβλητής δεν παίζει ρόλο: ∫αβf(x) dx=∫αβf(t) dt\int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx = \int_{\alpha}^{\beta} f(t)\,dt. Θα το χρειαστείς στη «Συνάρτηση ολοκλήρωμα».

Οι ιδιότητες

Για f,gf, g συνεχείς σε διάστημα Δ\Delta και α,β,γ∈Δ\alpha, \beta, \gamma \in \Delta:

∫ααf(x) dx=0\int_{\alpha}^{\alpha} f(x)\,dx = 0
∫βαf(x) dx=−∫αβf(x) dx\int_{\beta}^{\alpha} f(x)\,dx = -\int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx

Γραμμικότητα, για λ,μ∈R\lambda, \mu \in \mathbb{R}:

∫αβ(λf(x)+μg(x)) dx=λ∫αβf(x) dx+μ∫αβg(x) dx\begin{aligned} &\int_{\alpha}^{\beta} \big(\lambda f(x) + \mu g(x)\big)\,dx \\ &= \lambda \int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx + \mu \int_{\alpha}^{\beta} g(x)\,dx \end{aligned}

Διάσπαση του διαστήματος, με οποιαδήποτε σειρά των α,β,γ\alpha, \beta, \gamma:

∫αβf(x) dx=∫αγf(x) dx+∫γβf(x) dx\begin{aligned} &\int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx \\ &= \int_{\alpha}^{\gamma} f(x)\,dx + \int_{\gamma}^{\beta} f(x)\,dx \end{aligned}

Πρόσημο και μονοτονία, μόνο για α<β\alpha < \beta και f,gf, g συνεχείς στο [α,β][\alpha, \beta]:

  1. αν f(x)≥0f(x) \geq 0 στο [α,β][\alpha, \beta], τότε ∫αβf(x) dx≥0\int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx \geq 0
  2. αν επιπλέον η ff δεν είναι παντού μηδέν στο [α,β][\alpha, \beta], τότε ∫αβf(x) dx>0\int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx > 0
  3. αν f(x)≥g(x)f(x) \geq g(x) στο [α,β][\alpha, \beta], τότε ∫αβf(x) dx≥∫αβg(x) dx\int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx \geq \int_{\alpha}^{\beta} g(x)\,dx

Η ιδιότητα 2 έχει μια συνέπεια που βγαίνει συχνά στο Θέμα Δ: αν η hh είναι συνεχής, h≥0h \geq 0 και ∫αβh(x) dx=0\int_{\alpha}^{\beta} h(x)\,dx = 0, τότε h(x)=0h(x) = 0 για κάθε x∈[α,β]x \in [\alpha, \beta]. Η συνηθισμένη hh είναι ένα τετράγωνο.

Απόλυτες τιμές και πολλαπλός τύπος

Η διάσπαση του διαστήματος είναι το εργαλείο για κάθε ολοκληρωτέα που αλλάζει τύπο μέσα στο [α,β][\alpha, \beta].

Η μέθοδος βήμα βήμα:

  1. Βρες πού αλλάζει ο τύπος. Στην απόλυτη τιμή ∣h(x)∣\lvert h(x) \rvert, στις ρίζες της hh μέσα στο [α,β][\alpha, \beta], με πίνακα προσήμου. Στη συνάρτηση πολλαπλού τύπου, στα σημεία αλλαγής κλάδου.
  2. Σπάσε το ολοκλήρωμα σε αυτά τα σημεία.
  3. Γράψε σε κάθε κομμάτι τον τύπο χωρίς απόλυτο: h(x)h(x) όπου h≥0h \geq 0, −h(x)-h(x) όπου h≤0h \leq 0.
  4. Υπολόγισε κάθε κομμάτι με το θεμελιώδες θεώρημα και πρόσθεσε.

Στον πολλαπλό τύπο, το θεώρημα θέλει τη ff συνεχή. Αν η εκφώνηση βάζει παράμετρο στον τύπο, η συνέχεια στο σημείο αλλαγής είναι συνήθως η πρώτη εξίσωση.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες την αρχική FF της f(x)=3x2+1xf(x) = 3x^2 + \dfrac{1}{x} στο (0,+∞)(0, +\infty) με F(1)=2F(1) = 2

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Υπολόγισε το ∫14(x+1x)dx\int_{1}^{4} \left(\sqrt{x} + \dfrac{1}{x}\right) dx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Η ff είναι συνεχής στο R\mathbb{R} με ∫−13f(x) dx=5\int_{-1}^{3} f(x)\,dx = 5 και ∫13f(x) dx=2\int_{1}^{3} f(x)\,dx = 2. Υπολόγισε το ∫−11(3f(x)−2x+1) dx\int_{-1}^{1} \big(3f(x) - 2x + 1\big)\,dx.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Υπολόγισε το ∫03∣x2−3x+2∣ dx\int_{0}^{3} \lvert x^2 - 3x + 2 \rvert\,dx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Η ff είναι συνεχής στο [0,+∞)[0, +\infty), με f(x)=x2+αf(x) = x^2 + \alpha για 0≤x≤10 \leq x \leq 1 και f(x)=2xf(x) = \dfrac{2}{x} για x>1x > 1. Βρες το α\alpha και υπολόγισε το ∫0ef(x) dx\int_{0}^{e} f(x)\,dx.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Η ff είναι συνεχής στο [0,1][0, 1] με ∫01f2(x) dx=2∫01xf(x) dx−13\int_{0}^{1} f^2(x)\,dx = 2\int_{0}^{1} x f(x)\,dx - \dfrac{1}{3}. Βρες την ff.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Αρχική συνάρτηση της ff σε ένα διάστημα Δ\Delta λέγεται κάθε παραγωγίσιμη FF με:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Βρες το ∫(4x3−2x+5−3συνx) dx\int (4x^3 - 2x + 5 - 3\sigma\upsilon\nu x)\,dx.

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις αρχικές συναρτήσεις σε διάστημα από τον πίνακα και να υπολογίζεις τη σταθερά από μια συνθήκη.
  • Να υπολογίζεις ορισμένα ολοκληρώματα με το θεμελιώδες θεώρημα, ελέγχοντας τη συνέχεια.
  • Να χρησιμοποιείς τη γραμμικότητα, τη διάσπαση διαστήματος, το πρόσημο και τη μονοτονία του ολοκληρώματος.
  • Να ολοκληρώνεις απόλυτες τιμές και συναρτήσεις πολλαπλού τύπου σπάζοντας το διάστημα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;