Μελέτη και γραφική παράσταση συνάρτησης
Όλα τα εργαλεία μαζί και με σειρά: πεδίο ορισμού, μονοτονία, κυρτότητα, ασύμπτωτες, πίνακας, σχήμα.
55 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ακολουθείς με σειρά τα βήματα της μελέτης μιας συνάρτησης, από το πεδίο ορισμού ως τη γραφική παράσταση.
- Να συγκεντρώνεις μονοτονία, ακρότατα, κυρτότητα και σημεία καμπής σε έναν πίνακα μεταβολών.
- Να βρίσκεις ασύμπτωτες και όρια στα άκρα του πεδίου και να τα χρησιμοποιείς στο σχέδιο.
- Να εκμεταλλεύεσαι τη συμμετρία μιας άρτιας ή περιττής συνάρτησης και την περιοδικότητα.
- Να βρίσκεις το σύνολο τιμών από τον πίνακα μεταβολών.
- Να μετράς τις λύσεις μιας εξίσωσης f(x) = k ανάλογα με την τιμή του k.
Όλα τα εργαλεία, μία σειρά
Στις προηγούμενες ενότητες κάθε παράγωγος απαντούσε σε ένα ερώτημα: η πρώτη για τη μονοτονία, η δεύτερη για την κυρτότητα, τα όρια για τις ασύμπτωτες. Η μελέτη μιας συνάρτησης τα βάζει όλα μαζί, με σταθερή σειρά, ώστε στο τέλος να μπορείς να σχεδιάσεις την καμπύλη χωρίς να υπολογίσεις ούτε ένα σημείο στην τύχη.
Η σειρά που ακολουθείς:
- Πεδίο ορισμού, και συνέχεια σε αυτό.
- Συμμετρίες και περιοδικότητα, αν υπάρχουν, για να μελετήσεις μικρότερο κομμάτι.
- Πρώτη παράγωγος: μονοτονία και ακρότατα.
- Δεύτερη παράγωγος: κυρτότητα και σημεία καμπής.
- Όρια στα άκρα του πεδίου και ασύμπτωτες.
- Πίνακας μεταβολών, που μαζεύει τα παραπάνω σε μία εικόνα.
- Γραφική παράσταση, με τα σημεία που βρήκες και, αν χρειάζεται, τα σημεία τομής με τους άξονες.
Συμμετρία και περιοδικότητα
Πριν παραγωγίσεις, κοίτα αν μπορείς να γλιτώσεις τη μισή δουλειά.
- Η είναι άρτια όταν για κάθε του πεδίου και το ανήκει στο πεδίο και . Η γραφική της παράσταση είναι συμμετρική ως προς τον άξονα .
- Η είναι περιττή όταν , με το ίδιο συμμετρικό πεδίο. Η γραφική της παράσταση είναι συμμετρική ως προς την αρχή .
Και στις δύο περιπτώσεις μελετάς την μόνο στο και συμπληρώνεις το υπόλοιπο με συμμετρία. Σε άρτια συνάρτηση η μονοτονία αντιστρέφεται στην άλλη μεριά και η κυρτότητα μένει ίδια. Σε περιττή η μονοτονία μένει ίδια και η κυρτότητα αντιστρέφεται.
Μια συνάρτηση λέγεται περιοδική με περίοδο όταν για κάθε . Τότε αρκεί να τη μελετήσεις σε ένα διάστημα μήκους , για παράδειγμα την στο , και να επαναλάβεις το κομμάτι.
Ο πίνακας μεταβολών
Ο πίνακας μεταβολών είναι η καρδιά της μελέτης. Στην πρώτη γραμμή γράφεις τα σημεία που χωρίζουν τα διαστήματα: τα άκρα του πεδίου, τις ρίζες της και της , και τα σημεία όπου κάποια δεν ορίζεται. Από κάτω, για κάθε διάστημα ανάμεσά τους, το πρόσημο της , το πρόσημο της και τη συμπεριφορά της .
Για την , με και , τα σημεία αλλαγής είναι , και :
| Διάστημα | |||
|---|---|---|---|
| αύξουσα, κοίλη | |||
| φθίνουσα, κοίλη | |||
| φθίνουσα, κυρτή | |||
| αύξουσα, κυρτή |
Με αυτά τα τέσσερα κομμάτια το σχήμα είναι σχεδόν αναγκαστικό: ανεβαίνει λυγίζοντας προς τα κάτω ως την κορυφή , κατεβαίνει, αλλάζει καμπυλότητα στο , φτάνει στον πάτο και ξαναπαίρνει την ανηφόρα.
Το σύνολο τιμών από τον πίνακα
Σε κάθε διάστημα μονοτονίας η είναι συνεχής και γνησίως μονότονη, άρα το σύνολο τιμών της εκεί είναι το διάστημα ανάμεσα στις τιμές ή τα όρια των άκρων. Το σύνολο τιμών όλης της είναι η ένωση αυτών των κομματιών.
Στην :
- στο ανεβαίνει από το στο , άρα παίρνει τις τιμές
- στο κατεβαίνει από το στο , άρα
- στο ανεβαίνει από το στο , άρα
Η ένωση είναι όλο το .
Πόσες λύσεις έχει η
Το ίδιο εργαλείο μετράει λύσεις. Σε κάθε διάστημα μονοτονίας η εξίσωση έχει το πολύ μία λύση, και έχει ακριβώς μία όταν το ανήκει στο σύνολο τιμών εκείνου του διαστήματος. Μετράς σε πόσα κομμάτια χωράει το .
Γραφικά είναι το ίδιο πράγμα: η οριζόντια ευθεία κόβει την καμπύλη μία φορά σε κάθε κομμάτι που διασχίζει. Για την :
| Τιμή του | Λύσεις της |
|---|---|
| μία | |
| δύο, οι και | |
| τρεις | |
| δύο | |
| μία |
Συχνά η εξίσωση δεν δίνεται έτοιμη. Η γίνεται, για , : χωρίζεις την παράμετρο στη μία μεριά, μελετάς τη συνάρτηση της άλλης, και ο πίνακας κάνει τα υπόλοιπα.
Ασύμπτωτες στο σχέδιο
Οι ασύμπτωτες σχεδιάζονται πρώτες, με διακεκομμένη γραμμή, και η καμπύλη μπαίνει μετά ανάμεσά τους. Τα πλευρικά όρια σου λένε από ποια μεριά πλησιάζει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μελέτησε πλήρως τη συνάρτηση και σχεδίασε τη γραφική της παράσταση
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο ορισμού: το , όπου η είναι συνεχής ως πολυώνυμο.
Συμμετρία: , που δεν είναι ούτε ούτε . Καμία.
Μονοτονία. , με ρίζες και . Θετική έξω από τις ρίζες, αρνητική ανάμεσα.
Αύξουσα στο , φθίνουσα στο , αύξουσα στο . Τοπικό μέγιστο , τοπικό ελάχιστο .
Κυρτότητα. , αρνητική για και θετική για .
Κοίλη στο , κυρτή στο . Σημείο καμπής το .
Όρια και ασύμπτωτες. Ως πολυώνυμο τρίτου βαθμού συμπεριφέρεται όπως το :
και
Κατακόρυφες δεν υπάρχουν, γιατί είναι συνεχής στο . Ούτε οριζόντιες ή πλάγιες: το πάει στο .
Τομές με τους άξονες. για και . Με τον στο .
Σχέδιο: από κάτω αριστερά ανεβαίνει στο , όπου αγγίζει τον χωρίς να τον περάσει, κατεβαίνει μέσα από το στο , και ανεβαίνει ξανά κόβοντας τον άξονα στο . Ένα επιπλέον σημείο για έλεγχο: .
Παράδειγμα 2
Μελέτησε τη συνάρτηση και βρες το σύνολο τιμών της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο ορισμού: . Με διαίρεση, , μορφή που βολεύει στις παραγώγους και στην πλάγια ασύμπτωτη.
Μονοτονία.
Ο παρονομαστής είναι θετικός, άρα το πρόσημο είναι του . Αύξουσα στα και , φθίνουσα στα και . Τοπικό μέγιστο , τοπικό ελάχιστο .
Κυρτότητα. : αρνητική για , θετική για .
Κοίλη στο , κυρτή στο . Σημείο καμπής δεν υπάρχει: η αλλαγή γίνεται στο , που δεν ανήκει στο πεδίο ορισμού.
Ασύμπτωτες. Στο ο αριθμητής πάει στο και ο παρονομαστής στο :
και , άρα κατακόρυφη η .
Αφού στο , πλάγια ασύμπτωτη η και στις δύο μεριές. Από αυτή βγαίνουν και τα όρια: στο , στο .
Σύνολο τιμών, κομμάτι κομμάτι:
,
,
Η ένωση: . Η καμπύλη δεν παίρνει καμία τιμή ανάμεσα στο και στο , άρα η , για παράδειγμα, δεν έχει λύση.
Παράδειγμα 3
Μελέτησε τη συνάρτηση αξιοποιώντας τη συμμετρία της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο και συμμετρία. Ορίζεται στο , και . Άρτια, άρα συμμετρική ως προς τον . Μελετάω μόνο στο .
Μονοτονία. , αρνητική για .
Φθίνουσα στο , άρα από συμμετρία αύξουσα στο . Ολικό μέγιστο .
Κυρτότητα. , με ρίζα στο το .
Κοίλη στο , κυρτή στο . Σημείο καμπής το , και από συμμετρία και το . Η κυρτότητα μένει ίδια στην άλλη μεριά, όπως σε κάθε άρτια.
Ασύμπτωτη. , άρα οριζόντια η στο , και από συμμετρία και στο .
Σύνολο τιμών: . Το πιάνεται στο , το δεν πιάνεται ποτέ, γιατί η εκθετική είναι πάντα θετική.
Το σχήμα: μια καμπάνα, με κορυφή στο , που ανοίγει προς τα έξω στα σημεία καμπής και σβήνει πάνω στον άξονα. Είναι η καμπύλη της κανονικής κατανομής της Στατιστικής.
Παράδειγμα 4
Βρες, ανάλογα με την τιμή του , πόσες λύσεις έχει στο η εξίσωση
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Χωρίζω την παράμετρο. Για η εξίσωση γράφεται . Μελετάω την στο .
Μονοτονία. , θετική για και αρνητική για .
Αύξουσα στο , φθίνουσα στο , με ολικό μέγιστο .
Όρια στα άκρα.
, γιατί ο αριθμητής πάει στο και ο παρονομαστής στο .
, με De L'Hospital σε μορφή .
Σύνολα τιμών των κομματιών:
και
Το δεύτερο είναι ανοιχτό στο : για είναι , άρα .
Μέτρημα:
- : το δεν ανήκει σε κανένα κομμάτι, καμία λύση
- : μία, η
- : ανήκει και στα δύο, δύο λύσεις
- : μόνο στο πρώτο, μία λύση
Για η μοναδική λύση είναι η , όπως περιμένεις από το .
Παράδειγμα 5
Η είναι συνεχής στο , γνησίως φθίνουσα στο και γνησίως αύξουσα στο , με , και . Βρες το σύνολο τιμών της και το πλήθος των ριζών της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δεν χρειάζεται τύπος. Ο πίνακας μεταβολών είναι ήδη στην εκφώνηση· μένει να τον διαβάσεις.
Πρώτο κομμάτι. Στο η κατεβαίνει από το όριο ως την τιμή :
Το μένει έξω, γιατί είναι όριο στο άπειρο και δεν πιάνεται.
Δεύτερο κομμάτι. Στο ανεβαίνει από το στο :
Σύνολο τιμών: η ένωση, .
Ρίζες. Το ανήκει και στο και στο , και σε κάθε κομμάτι η είναι γνησίως μονότονη. Άρα η έχει ακριβώς δύο ρίζες, μία σε κάθε κομμάτι.
Το ίδιο ερώτημα για το : η έχει μόνο μία λύση, γιατί το δεν ανήκει στο .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες τις ασύμπτωτες της .
Τα κατάφερες;
- Να ακολουθείς με σειρά τα βήματα της μελέτης μιας συνάρτησης, από το πεδίο ορισμού ως τη γραφική παράσταση.
- Να συγκεντρώνεις μονοτονία, ακρότατα, κυρτότητα και σημεία καμπής σε έναν πίνακα μεταβολών.
- Να βρίσκεις ασύμπτωτες και όρια στα άκρα του πεδίου και να τα χρησιμοποιείς στο σχέδιο.
- Να εκμεταλλεύεσαι τη συμμετρία μιας άρτιας ή περιττής συνάρτησης και την περιοδικότητα.
- Να βρίσκεις το σύνολο τιμών από τον πίνακα μεταβολών.
- Να μετράς τις λύσεις μιας εξίσωσης f(x) = k ανάλογα με την τιμή του k.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.