Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μελέτη και γραφική παράσταση συνάρτησης

Όλα τα εργαλεία μαζί και με σειρά: πεδίο ορισμού, μονοτονία, κυρτότητα, ασύμπτωτες, πίνακας, σχήμα.

55 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να ακολουθείς με σειρά τα βήματα της μελέτης μιας συνάρτησης, από το πεδίο ορισμού ως τη γραφική παράσταση.
  2. Να συγκεντρώνεις μονοτονία, ακρότατα, κυρτότητα και σημεία καμπής σε έναν πίνακα μεταβολών.
  3. Να βρίσκεις ασύμπτωτες και όρια στα άκρα του πεδίου και να τα χρησιμοποιείς στο σχέδιο.
  4. Να εκμεταλλεύεσαι τη συμμετρία μιας άρτιας ή περιττής συνάρτησης και την περιοδικότητα.
  5. Να βρίσκεις το σύνολο τιμών από τον πίνακα μεταβολών.
  6. Να μετράς τις λύσεις μιας εξίσωσης f(x) = k ανάλογα με την τιμή του k.

Όλα τα εργαλεία, μία σειρά

Στις προηγούμενες ενότητες κάθε παράγωγος απαντούσε σε ένα ερώτημα: η πρώτη για τη μονοτονία, η δεύτερη για την κυρτότητα, τα όρια για τις ασύμπτωτες. Η μελέτη μιας συνάρτησης τα βάζει όλα μαζί, με σταθερή σειρά, ώστε στο τέλος να μπορείς να σχεδιάσεις την καμπύλη χωρίς να υπολογίσεις ούτε ένα σημείο στην τύχη.

Η σειρά που ακολουθείς:

  1. Πεδίο ορισμού, και συνέχεια σε αυτό.
  2. Συμμετρίες και περιοδικότητα, αν υπάρχουν, για να μελετήσεις μικρότερο κομμάτι.
  3. Πρώτη παράγωγος: μονοτονία και ακρότατα.
  4. Δεύτερη παράγωγος: κυρτότητα και σημεία καμπής.
  5. Όρια στα άκρα του πεδίου και ασύμπτωτες.
  6. Πίνακας μεταβολών, που μαζεύει τα παραπάνω σε μία εικόνα.
  7. Γραφική παράσταση, με τα σημεία που βρήκες και, αν χρειάζεται, τα σημεία τομής με τους άξονες.

Συμμετρία και περιοδικότητα

Πριν παραγωγίσεις, κοίτα αν μπορείς να γλιτώσεις τη μισή δουλειά.

  • Η ff είναι άρτια όταν για κάθε xx του πεδίου και το −x-x ανήκει στο πεδίο και f(−x)=f(x)f(-x) = f(x). Η γραφική της παράσταση είναι συμμετρική ως προς τον άξονα y′yy'y.
  • Η ff είναι περιττή όταν f(−x)=−f(x)f(-x) = -f(x), με το ίδιο συμμετρικό πεδίο. Η γραφική της παράσταση είναι συμμετρική ως προς την αρχή OO.

Και στις δύο περιπτώσεις μελετάς την ff μόνο στο [0,+∞)∩A[0, +\infty) \cap A και συμπληρώνεις το υπόλοιπο με συμμετρία. Σε άρτια συνάρτηση η μονοτονία αντιστρέφεται στην άλλη μεριά και η κυρτότητα μένει ίδια. Σε περιττή η μονοτονία μένει ίδια και η κυρτότητα αντιστρέφεται.

Μια συνάρτηση λέγεται περιοδική με περίοδο T>0T > 0 όταν f(x+T)=f(x)f(x + T) = f(x) για κάθε xx. Τότε αρκεί να τη μελετήσεις σε ένα διάστημα μήκους TT, για παράδειγμα την ημx\eta\mu x στο [0,2π][0, 2\pi], και να επαναλάβεις το κομμάτι.

Ο πίνακας μεταβολών

Ο πίνακας μεταβολών είναι η καρδιά της μελέτης. Στην πρώτη γραμμή γράφεις τα σημεία που χωρίζουν τα διαστήματα: τα άκρα του πεδίου, τις ρίζες της f′f' και της f′′f'', και τα σημεία όπου κάποια δεν ορίζεται. Από κάτω, για κάθε διάστημα ανάμεσά τους, το πρόσημο της f′f', το πρόσημο της f′′f'' και τη συμπεριφορά της ff.

Για την f(x)=x3−3x2f(x) = x^3 - 3x^2, με f′(x)=3x(x−2)f'(x) = 3x(x - 2) και f′′(x)=6(x−1)f''(x) = 6(x - 1), τα σημεία αλλαγής είναι 00, 11 και 22:

Διάστημαf′f'f′′f''ff
(−∞,0)(-\infty, 0)++−-αύξουσα, κοίλη
(0,1)(0, 1)−-−-φθίνουσα, κοίλη
(1,2)(1, 2)−-++φθίνουσα, κυρτή
(2,+∞)(2, +\infty)++++αύξουσα, κυρτή

Με αυτά τα τέσσερα κομμάτια το σχήμα είναι σχεδόν αναγκαστικό: ανεβαίνει λυγίζοντας προς τα κάτω ως την κορυφή (0,0)(0, 0), κατεβαίνει, αλλάζει καμπυλότητα στο (1,−2)(1, -2), φτάνει στον πάτο (2,−4)(2, -4) και ξαναπαίρνει την ανηφόρα.

Η καμπύλη που περιγράφει ο πίνακας

Η f(x) = x³ − 3x² με τα τέσσερα κομμάτια του πίνακα: τοπικό μέγιστο στο (0, 0), σημείο καμπής στο (1, −2), τοπικό ελάχιστο στο (2, −4). Η κόκκινη οριζόντια y = k κόβει την καμπύλη σε τόσα σημεία όσες είναι οι λύσεις της f(x) = k. Μετακίνησέ τη και μέτρα.

  • f(x) = x³ − 3x²
  • y = k

Το σύνολο τιμών από τον πίνακα

Σε κάθε διάστημα μονοτονίας η ff είναι συνεχής και γνησίως μονότονη, άρα το σύνολο τιμών της εκεί είναι το διάστημα ανάμεσα στις τιμές ή τα όρια των άκρων. Το σύνολο τιμών όλης της ff είναι η ένωση αυτών των κομματιών.

Στην f(x)=x3−3x2f(x) = x^3 - 3x^2:

  • στο (−∞,0](-\infty, 0] ανεβαίνει από το −∞-\infty στο 00, άρα παίρνει τις τιμές (−∞,0](-\infty, 0]
  • στο [0,2][0, 2] κατεβαίνει από το 00 στο −4-4, άρα [−4,0][-4, 0]
  • στο [2,+∞)[2, +\infty) ανεβαίνει από το −4-4 στο +∞+\infty, άρα [−4,+∞)[-4, +\infty)

Η ένωση είναι όλο το R\mathbb{R}.

Πόσες λύσεις έχει η f(x)=kf(x) = k

Το ίδιο εργαλείο μετράει λύσεις. Σε κάθε διάστημα μονοτονίας η εξίσωση f(x)=kf(x) = k έχει το πολύ μία λύση, και έχει ακριβώς μία όταν το kk ανήκει στο σύνολο τιμών εκείνου του διαστήματος. Μετράς σε πόσα κομμάτια χωράει το kk.

Γραφικά είναι το ίδιο πράγμα: η οριζόντια ευθεία y=ky = k κόβει την καμπύλη μία φορά σε κάθε κομμάτι που διασχίζει. Για την x3−3x2x^3 - 3x^2:

Τιμή του kkΛύσεις της f(x)=kf(x) = k
k>0k > 0μία
k=0k = 0δύο, οι 00 και 33
−4<k<0-4 < k < 0τρεις
k=−4k = -4δύο
k<−4k < -4μία

Συχνά η εξίσωση δεν δίνεται έτοιμη. Η ln⁡x=kx\ln x = kx γίνεται, για x>0x > 0, ln⁡xx=k\dfrac{\ln x}{x} = k: χωρίζεις την παράμετρο στη μία μεριά, μελετάς τη συνάρτηση της άλλης, και ο πίνακας κάνει τα υπόλοιπα.

Ασύμπτωτες στο σχέδιο

Οι ασύμπτωτες σχεδιάζονται πρώτες, με διακεκομμένη γραμμή, και η καμπύλη μπαίνει μετά ανάμεσά τους. Τα πλευρικά όρια σου λένε από ποια μεριά πλησιάζει.

Μια ρητή ανάμεσα στις ασύμπτωτές της

Η f(x) = x²/(x − 1) έχει κατακόρυφη ασύμπτωτη την x = 1 και πλάγια την y = x + 1. Αριστερά του 1 είναι κοίλη, με τοπικό μέγιστο το (0, 0). Δεξιά είναι κυρτή, με τοπικό ελάχιστο το (2, 4). Ανάμεσα στο 0 και στο 4 δεν πηγαίνει ποτέ.

  • f(x) = x²/(x − 1)
  • y = x + 1

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Μελέτησε πλήρως τη συνάρτηση f(x)=x3−3x2f(x) = x^3 - 3x^2 και σχεδίασε τη γραφική της παράσταση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Μελέτησε τη συνάρτηση f(x)=x2x−1f(x) = \dfrac{x^2}{x - 1} και βρες το σύνολο τιμών της

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Μελέτησε τη συνάρτηση f(x)=e−x2f(x) = e^{-x^2} αξιοποιώντας τη συμμετρία της

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Βρες, ανάλογα με την τιμή του kk, πόσες λύσεις έχει στο (0,+∞)(0, +\infty) η εξίσωση ln⁡x=kx\ln x = kx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Η ff είναι συνεχής στο R\mathbb{R}, γνησίως φθίνουσα στο (−∞,2](-\infty, 2] και γνησίως αύξουσα στο [2,+∞)[2, +\infty), με f(2)=−1f(2) = -1, lim⁡x→−∞f(x)=3\lim_{x \to -\infty} f(x) = 3 και lim⁡x→+∞f(x)=+∞\lim_{x \to +\infty} f(x) = +\infty. Βρες το σύνολο τιμών της και το πλήθος των ριζών της

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο είναι το πρώτο βήμα στη μελέτη μιας συνάρτησης;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Βρες τις ασύμπτωτες της f(x)=x+3x−2f(x) = \dfrac{x + 3}{x - 2}.

Τα κατάφερες;

  • Να ακολουθείς με σειρά τα βήματα της μελέτης μιας συνάρτησης, από το πεδίο ορισμού ως τη γραφική παράσταση.
  • Να συγκεντρώνεις μονοτονία, ακρότατα, κυρτότητα και σημεία καμπής σε έναν πίνακα μεταβολών.
  • Να βρίσκεις ασύμπτωτες και όρια στα άκρα του πεδίου και να τα χρησιμοποιείς στο σχέδιο.
  • Να εκμεταλλεύεσαι τη συμμετρία μιας άρτιας ή περιττής συνάρτησης και την περιοδικότητα.
  • Να βρίσκεις το σύνολο τιμών από τον πίνακα μεταβολών.
  • Να μετράς τις λύσεις μιας εξίσωσης f(x) = k ανάλογα με την τιμή του k.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;