XLI. Μίλα για να σε καταλαβαίνουν, όχι για να μιλάς
Οι παραβολικές και οι υποθετικές παραβολικές προτάσεις.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 επαν. Γ ·2024 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLI για τον νεαρό που μιλούσε με λέξεις από άλλους αιώνες.
- Να ξεχωρίζεις τις απλές παραβολικές προτάσεις (με οριστική) από τις υποθετικές παραβολικές (με υποτακτική) και να αναγνωρίζεις τους συνδέσμους τους.
- Να εφαρμόζεις την ακολουθία των χρόνων στις υποθετικές παραβολικές και να συμπληρώνεις τις ελλειπτικές παραβολικές του κειμένου.
- Να αναγνωρίζεις τους τύπους των αποθετικών loquor, utor και consequor και του ανώμαλου volo.
Το πλαίσιο
Ο Αύλος Γέλλιος (2ος αι. μ.Χ.) συγκέντρωσε στις Αττικές νύχτες σημειώσεις και ανέκδοτα για τη γλώσσα, τη φιλοσοφία και την ιστορία. Τον 2ο αιώνα παρατηρείται στη Ρώμη μια γενική στροφή προς τον αρχαϊσμό, αλλά στον καθημερινό λόγο ο αρχαϊσμός ήταν πάντα ακραία περίπτωση. Στο απόσπασμα ένας φιλόσοφος, ο Φαβωρίνος, βάζει στη θέση του έναν νεαρό που μιλάει με λέξεις ξεχασμένες εδώ και αιώνες, για να μην τον καταλαβαίνει κανείς.
Το κείμενο
Curius et Fabricius, antiquissimi viri, et his antiquiōres Horatii plane ac dilucide cum suis locūti sunt; non Sicanōrum aut Pelasgōrum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetātis suae verbis utebantur. Tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquāris, sermōne abhinc multis annis iam obsolēto uteris, quod neminem scire atque intellegere vis, quae dicas. Quin, homo inepte, taces, ut consequāris, quod vis? Sed antiquitatem tibi placēre dicis, quod honesta et bona et modesta sit. Sic ergo vive, ut viri antīqui, sed sic loquere, ut viri aetātis nostrae; atque id quod a C. Caesare scriptum est, habe semper in memoriā et in pectore: «tamquam scopulum, sic fugias verbum insolens atque inaudītum».
Αύλος Γέλλιος, Noctes Atticae 1, 10
Η μετάφραση
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Curius et Fabricius, antiquissimi viri, et his antiquiōres Horatii plane ac dilucide cum suis locūti sunt; | Ο Κούριος και ο Φαβρίκιος, άνδρες πάρα πολύ παλιοί, και οι Οράτιοι, ακόμη παλαιότεροι από αυτούς, μίλησαν με τους συγχρόνους τους καθαρά και με σαφήνεια· |
| non Sicanōrum aut Pelasgōrum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetātis suae verbis utebantur. | χρησιμοποιούσαν τις λέξεις όχι των Σικανών ή των Πελασγών, που λέγεται ότι πρώτοι κατοίκησαν την Ιταλία, αλλά της εποχής τους. |
| Tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquāris, sermōne abhinc multis annis iam obsolēto uteris, | Εσύ όμως, σαν να μιλάς τώρα με τη μητέρα του Ευάνδρου, χρησιμοποιείς γλώσσα ξεπερασμένη εδώ και πολλά χρόνια, |
| quod neminem scire atque intellegere vis, quae dicas. | επειδή θέλεις να μην ξέρει και να μην καταλαβαίνει κανείς τι λες. |
| Quin, homo inepte, taces, ut consequāris, quod vis? | Γιατί δεν σωπαίνεις, ανόητε άνθρωπε, για να πετύχεις αυτό που θέλεις; |
| Sed antiquitatem tibi placēre dicis, quod honesta et bona et modesta sit. | Λες όμως ότι σου αρέσει η αρχαιότητα, επειδή (κατά τη γνώμη σου) είναι αξιοπρεπής και καλή και σεμνή. |
| Sic ergo vive, ut viri antīqui, sed sic loquere, ut viri aetātis nostrae; | Ζήσε λοιπόν έτσι, όπως (ζούσαν) οι παλιοί άνδρες, αλλά μίλα έτσι, όπως (μιλούν) οι άνδρες της εποχής μας· |
| atque id quod a C. Caesare scriptum est, habe semper in memoriā et in pectore: | και εκείνο που γράφτηκε από τον Γάιο Καίσαρα να το έχεις πάντα στη μνήμη σου και στην καρδιά σου: |
| «tamquam scopulum, sic fugias verbum insolens atque inaudītum». | «σαν τον σκόπελο, έτσι να αποφεύγεις τη λέξη την ασυνήθιστη και την πρωτάκουστη». |
Οι Οράτιοι είναι τα τρία αδέλφια που νίκησαν τους Κουριατίους της Άλμπα Λόνγκα επί του βασιλιά Τύλλου Οστιλίου. Ο Εύανδρος είναι ο μυθικός Αρκάδας που εγκαταστάθηκε στη θέση της Ρώμης πριν από τον Αινεία (μάθ. XVIII). Η φράση του Καίσαρα είναι από το έργο του De Analogia.
Λεξιλόγιο
Ρήματα
| Ρήμα | Αρχικοί χρόνοι | Σημασία |
|---|---|---|
| loquor | locutus sum, loqui, 3 (αποθ.) | μιλώ· cum aliquo συνομιλώ |
| colo | colui, cultum, colĕre, 3 | κατοικώ (και: καλλιεργώ, σέβομαι) |
| dico | dixi, dictum, dicĕre, 3 | λέω· dicuntur λέγεται ότι |
| utor | usus sum, uti, 3 (αποθ., + αφαιρ.) | χρησιμοποιώ |
| scio | scivi, scitum, scire, 4 | ξέρω |
| intellego | intellexi, intellectum, intellegĕre, 3 | καταλαβαίνω |
| volo | volui, —, velle | θέλω |
| taceo | tacui, tacitum, tacēre, 2 | σωπαίνω |
| consequor | consecutus sum, consequi, 3 (αποθ.) | πετυχαίνω |
| placeo | placui, placitum, placēre, 2 (+ δοτ.) | αρέσω |
| vivo | vixi, victum, vivĕre, 3 | ζω |
| scribo | scripsi, scriptum, scribĕre, 3 | γράφω |
| habeo | habui, habitum, habēre, 2 | έχω |
| fugio | fugi, fugitum, fugĕre, 3 | αποφεύγω |
Ονόματα
| Λέξη | Γενική, γένος | Σημασία |
|---|---|---|
| antiquus, -a, -um | αρχαίος, παλιός | |
| Sicani | Sicanōrum, αρσ. πληθ. | οι Σικανοί |
| Pelasgi | Pelasgōrum, αρσ. πληθ. | οι Πελασγοί |
| aetas | aetātis, θηλ. | εποχή |
| verbum | verbi, ουδ. | λέξη |
| Evander | Evandri, αρσ. | ο Εύανδρος |
| sermo | sermōnis, αρσ. | λόγος, λόγια |
| obsoletus, -a, -um | απαρχαιωμένος, ξεπερασμένος | |
| ineptus, -a, -um | ανόητος, άτοπος | |
| antiquitas | antiquitātis, θηλ. | αρχαιότητα |
| honestus, -a, -um | αξιοπρεπής | |
| modestus, -a, -um | σεμνός | |
| pectus | pectoris, ουδ. | στήθος, καρδιά |
| scopulus | scopuli, αρσ. | σκόπελος |
| insolens | insolentis | ασυνήθιστος |
| inauditus, -a, -um | ανήκουστος, πρωτάκουστος |
Γραμματική: τα αποθετικά του κειμένου
Τρία αποθετικά ρήματα, όλα της γ΄ συζυγίας, και το ανώμαλο volo.
| Τύπος του κειμένου | Αναγνώριση |
|---|---|
| locūti sunt | γ΄ πληθ. οριστικής παρακειμένου του loquor |
| loquāris | β΄ ενικό υποτακτικής ενεστώτα του loquor |
| loquere | β΄ ενικό προστακτικής ενεστώτα του loquor |
| uteris | β΄ ενικό οριστικής ενεστώτα του utor |
| utebantur | γ΄ πληθ. οριστικής παρατατικού του utor |
| consequāris | β΄ ενικό υποτακτικής ενεστώτα του consequor |
| vis | β΄ ενικό οριστικής ενεστώτα του volo |
| inepte | κλητική ενικού του ineptus |
Πρόσεξε ότι στη γ΄ συζυγία το -ere δεν είναι πάντα απαρέμφατο: στα αποθετικά, loquere είναι η προστακτική (μίλα), και το απαρέμφατο είναι loqui. Το ίδιο loquere μπορεί να είναι και β΄ ενικό οριστικής ενεστώτα (παράλληλος τύπος του loqueris)· εδώ, δίπλα στο vive και στο habe, είναι προστακτική.
Η οριστική ενεστώτα του volo: volo, vis, vult, volumus, vultis, volunt. Υποτακτική ενεστώτα velim, παρατατικού vellem.
Και οι βαθμοί του επιθέτου: antiquus, antiquior, antiquissimus. Το his στο his antiquiōres είναι αφαιρετική συγκριτική (από αυτούς).
Συντακτικό: οι παραβολικές προτάσεις
Οι παραβολικές (συγκριτικές) προτάσεις είναι επιρρηματικές και λειτουργούν ως β΄ όρος της σύγκρισης· ο α΄ όρος είναι μια άλλη πρόταση, συνήθως η κύρια. Είναι δύο ειδών.
| Απλές παραβολικές | Υποθετικές παραβολικές | |
|---|---|---|
| Τι συγκρίνουν | δύο πραγματικές πράξεις ή καταστάσεις | με μια υποθετική πράξη |
| Εκφορά | οριστική | υποτακτική (με ακολουθία των χρόνων) |
| Σύνδεσμοι | atque (ac), et μετά από λέξεις ισότητας ή ανομοιότητας (similis, idem, aliter)· ut, sicut με ita, sic στην κύρια (τρόπος)· quam με tam, quanto με tanto (ποσό, βαθμός) | ut si, velut si, tamquam (si), quasi, proinde (perinde) quasi |
| Μετάφραση | όπως, όσο, από ό,τι | σαν να |
| Παράδειγμα | sic dicit, ut sentit | sic loqueris quasi omnia scias |
Η υποθετική παραβολική είναι ουσιαστικά υποθετικός λόγος που παραλείπει την απόδοσή του: sic loqueris quasi omnia scias = μιλάς όπως θα μιλούσες, αν τα ήξερες όλα.
Οι παραβολικές του κειμένου
| Πρόταση | Είδος | Εισαγωγή, εκφορά | Τι εννοείται |
|---|---|---|---|
| proinde quasi cum matre Evandri nunc loquāris | υποθετική παραβολική | proinde quasi + υποτ. ενεστώτα· εξάρτηση από uteris, σύγχρονο | |
| ut viri antīqui | απλή παραβολική (τρόπου), ελλειπτική | ut + οριστική (με sic στην κύρια) | vivēbant |
| ut viri aetātis nostrae | απλή παραβολική (τρόπου), ελλειπτική | ut + οριστική (με sic) | loquuntur |
| tamquam scopulum | παραβολική με ουσιαστικό | tamquam + αιτιατική | κατά το βιβλίο = tamquam scopulus sit |
Τα tamquam, sicut, quasi μπορούν να συνοδεύουν και σκέτα ουσιαστικά ή μετοχές, όπως εδώ το tamquam scopulum.
Τα δύσκολα σημεία
- his antiquiōres: αφαιρετική συγκριτική (β΄ όρος σύγκρισης) στο antiquiōres· παράθεση στο Horatii.
- qui primi coluisse Italiam dicuntur: αναφορική προσδιοριστική στα Sicanōrum, Pelasgōrum. Το dicuntur είναι σε προσωπική σύνταξη: υποκείμενο έχει το qui (οι ίδιοι «λέγονται ότι κατοίκησαν»), και το coluisse είναι ειδικό απαρέμφατο. Το primi είναι κατηγορηματικός προσδιορισμός.
- quod neminem scire atque intellegere vis: αιτιολογική πρόταση, quod + οριστική (αντικειμενική αιτιολογία). Το neminem είναι υποκείμενο των απαρεμφάτων, που είναι τελικά, αντικείμενα του vis (ετεροπροσωπία).
- quae dicas: πλάγια ερώτηση, αντικείμενο των scire atque intellegere.
- Quin … taces?: ευθεία ερώτηση μερικής άγνοιας, ρητορική· το quin = «γιατί δεν», και η ερώτηση ισοδυναμεί με προτροπή (σώπασε!).
- ut consequāris: τελική πρόταση· quod vis = id, quod vis, αναφορική.
- quod honesta et bona et modesta sit: αιτιολογική με υποτακτική: υποκειμενική αιτιολογία, η γνώμη του νεαρού και όχι του ομιλητή.
- antiquitatem tibi placēre: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του dicis· tibi αντικείμενο του placēre.
- fugias: προτρεπτική υποτακτική (να αποφεύγεις).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: το απαρέμφατο ενεστώτα και τη μετοχή παρακειμένου του «loquāris»· το β΄ ενικό προστακτικής ενεστώτα του «uteris»· τη γενική πληθυντικού του «aetātis»· τη δοτική ενικού του «sermōne obsolēto».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
loquāris → απαρέμφατο ενεστώτα loqui, μετοχή παρακειμένου locutus, -a, -um. Στα αποθετικά η μετοχή παρακειμένου έχει ενεργητική σημασία (αυτός που μίλησε).
uteris → utere. Όπως loquere: προστακτική αποθετικού της γ΄ συζυγίας.
aetātis → aetatum (σπανιότερα aetatium). Τα θηλυκά σε -tas, -tatis σχηματίζουν κανονικά γενική πληθυντικού σε -um.
sermōne obsolēto → sermoni obsoleto. Τριτόκλιτο ουσιαστικό με δευτερόκλιτο επίθετο.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. «Tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquāris, sermōne … obsolēto uteris»: να αναγνωρίσετε την παραβολική πρόταση και να γράψετε πώς αλλάζει αν το «uteris» γίνει «utebāris».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αναγνώριση. Δευτερεύουσα επιρρηματική υποθετική παραβολική πρόταση. Εισάγεται με τον σύνδεσμο proinde quasi και εκφέρεται με υποτακτική, γιατί η σύγκριση γίνεται με υποθετική κατάσταση. Είναι σε ενεστώτα, γιατί εξαρτάται από ρήμα αρκτικού χρόνου (uteris) και δηλώνει το σύγχρονο. Λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός της παραβολής στο uteris.
Μετατροπή. Με το utebāris (ιστορικός χρόνος) και σύγχρονη πράξη, η ακολουθία ζητά υποτακτική παρατατικού: loquāris → loquerēris.
Tu autem, proinde quasi cum matre Evandri tum loquerēris, sermōne … obsolēto utebāris. Το nunc (τώρα) ταιριάζει πλέον λιγότερο· στο παρελθόν θα το αντικαθιστούσαμε με tum.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τους άλλους δύο βαθμούς του «antiquissimi» στην ίδια πτώση, στο ίδιο γένος και στον ίδιο αριθμό.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLI για τον νεαρό που μιλούσε με λέξεις από άλλους αιώνες.
- Να ξεχωρίζεις τις απλές παραβολικές προτάσεις (με οριστική) από τις υποθετικές παραβολικές (με υποτακτική) και να αναγνωρίζεις τους συνδέσμους τους.
- Να εφαρμόζεις την ακολουθία των χρόνων στις υποθετικές παραβολικές και να συμπληρώνεις τις ελλειπτικές παραβολικές του κειμένου.
- Να αναγνωρίζεις τους τύπους των αποθετικών loquor, utor και consequor και του ανώμαλου volo.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.