Μετάβαση στο περιεχόμενο

XLII. Ο Κικέρωνας και η συνωμοσία του Κατιλίνα

Οι αναφορικές προτάσεις.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2024 Α ·2024 Β ·2024 Γ ·2024 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLII από τον πρώτο Κατιλινιακό λόγο του Κικέρωνα.
  2. Να διακρίνεις τις επιθετικές (προσδιοριστικές, προσθετικές), τις επιρρηματικές και τις ουσιαστικές αναφορικές προτάσεις.
  3. Να αναγνωρίζεις τις αναφορικές-συμπερασματικές με υποτακτική (nonnulli sunt qui, nemo tam … qui) και να εξηγείς την εκφορά τους.
  4. Να ξεχωρίζεις το qui που εισάγει κύρια πρόταση (= et is) από το qui που εισάγει δευτερεύουσα, και να κλίνεις την αναφορική αντωνυμία.

Το πλαίσιο

Από τις 8 Νοεμβρίου ως τις 5 Δεκεμβρίου του 63 π.Χ. ο Κικέρωνας, ύπατος τη χρονιά εκείνη, εκφώνησε τέσσερις βιαιότατους λόγους εναντίον του Κατιλίνα και των συνωμοτών του, τους Κατιλινιακούς. Το απόσπασμα είναι από τον πρώτο, που εκφωνήθηκε στη Σύγκλητο με τον ίδιο τον Κατιλίνα παρόντα. Ο Κικέρωνας εξηγεί γιατί δεν τον τιμώρησε ακόμη: κάποιοι συγκλητικοί δεν βλέπουν τον κίνδυνο, και αν τον τιμωρούσε, θα τον έλεγαν τύραννο. Αν όμως ο Κατιλίνας φτάσει στο στρατόπεδο του Μανλίου, κανείς δεν θα μπορεί πια να αρνηθεί τη συνωμοσία.

Το κείμενο

Nonnulli sunt in hoc ordine, qui aut ea, quae imminent, non videant, aut ea, quae vident, dissimulent: qui spem Catilīnae mollibus sententiis aluērunt coniurationemque nascentem non credendo confirmavērunt; quorum auctoritātem secūti multi, non solum improbi verum etiam imperīti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie id factum esse dicerent. Nunc intellego, si iste in Manliāna castra pervenerit, quo intendit, neminem tam stultum fore, qui non videat coniuratiōnem esse factam, neminem tam improbum, qui non fateātur.

Κικέρων, In Catilinam 1, 30

Η μετάφραση

ΛατινικάΜετάφραση
Nonnulli sunt in hoc ordine, qui aut ea, quae imminent, non videant, aut ea, quae vident, dissimulent:Υπάρχουν μερικοί σε αυτό εδώ το σώμα, τέτοιοι που ή δεν βλέπουν αυτά που μας απειλούν ή προσποιούνται ότι δεν βλέπουν αυτά που βλέπουν·
qui spem Catilīnae mollibus sententiis aluērunt coniurationemque nascentem non credendo confirmavērunt;αυτοί έθρεψαν την ελπίδα του Κατιλίνα με τις επιεικείς τους γνώμες και ενίσχυσαν τη συνωμοσία, όταν γεννιόταν, με το να μην την πιστεύουν·
quorum auctoritātem secūti multi, non solum improbi verum etiam imperīti,ακολουθώντας το κύρος τους πολλοί, όχι μόνο οι φαύλοι αλλά και οι άπειροι,
si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie id factum esse dicerent.αν είχα τιμωρήσει αυτόν εδώ, θα έλεγαν ότι αυτό έγινε σκληρά και τυραννικά.
Nunc intellego, si iste in Manliāna castra pervenerit, quo intendit,Τώρα καταλαβαίνω ότι, αν αυτός φτάσει στο στρατόπεδο του Μανλίου, όπου κατευθύνεται,
neminem tam stultum fore, qui non videat coniuratiōnem esse factam, neminem tam improbum, qui non fateātur.κανείς δεν θα είναι τόσο ανόητος, ώστε να μη βλέπει ότι έγινε συνωμοσία, κανείς τόσο φαύλος, ώστε να μην το ομολογεί.

Το hoc ordine είναι η τάξη των συγκλητικών (ordo senatorius), δηλαδή η Σύγκλητος. Ο Γάιος Μάνλιος ήταν συνωμότης που οργάνωνε στρατό στις Φαισούλες (Faesulae) της Ετρουρίας.

Λεξιλόγιο

Ρήματα

ΡήμαΑρχικοί χρόνοιΣημασία
immineo—, —, imminēre, 2πλησιάζω απειλητικά
videovidi, visum, vidēre, 2βλέπω
dissimulodissimulavi, dissimulatum, dissimulāre, 1προσποιούμαι ότι δεν…
aloalui, alitum (altum), alĕre, 3τρέφω
nascornatus sum, nasci, 3 (αποθ.)γεννιέμαι
credocredidi, creditum, credĕre, 3πιστεύω
confirmoconfirmavi, confirmatum, confirmāre, 1ενισχύω
sequorsecutus sum, sequi, 3 (αποθ.)ακολουθώ
animadvertoanimadverti, animadversum, animadvertĕre, 3in aliquem τιμωρώ κάποιον
faciofeci, factum, facĕre, 3κάνω· fio γίνομαι
intellegointellexi, intellectum, intellegĕre, 3καταλαβαίνω
pervenioperveni, perventum, pervenīre, 4φτάνω
intendointendi, intentum (intensum), intendĕre, 3κατευθύνομαι
fateorfassus sum, fatēri, 2 (αποθ.)ομολογώ

Ονόματα

ΛέξηΓενική, γένοςΣημασία
ordoordinis, αρσ.τάξη· εδώ η Σύγκλητος
spesspei, θηλ.ελπίδα
mollis, -is, -eμαλακός, επιεικής
sententiasententiae, θηλ.γνώμη
coniuratioconiuratiōnis, θηλ.συνωμοσία
auctoritasauctoritātis, θηλ.κύρος, επιρροή
improbus, -a, -umφαύλος
imperitus, -a, -umάπειρος
castracastrōrum, ουδ. πληθ.στρατόπεδο
stultus, -a, -umανόητος

Γραμματική: η αναφορική αντωνυμία qui, quae, quod

Την κλίση την ξέρεις από πέρσι, αλλά σε αυτό το κείμενο τη συναντάς σε σχεδόν κάθε πτώση. Πρόσεξε τη γενική και τη δοτική ενικού, ίδιες και στα τρία γένη.

qui, quae, quod

Πάτα κάθε κουτάκι αφού πεις τον τύπο από μέσα σου.

Πες τον τύπο και πάτα για να τον δεις

ΑρσενικόΘηλυκόΟυδέτερο
Ονομ. ενικού
Γεν. ενικού
Δοτ. ενικού
Αιτ. ενικού
Αφαιρ. ενικού
Ονομ. πληθ.
Γεν. πληθ.
Δοτ. πληθ.
Αιτ. πληθ.
Αφαιρ. πληθ.

0 / 30 τύποι

Δύο ακόμη τύποι του κειμένου:

  • fore = futurum esse, απαρέμφατο μέλλοντα του sum.
  • pervenerit: γ΄ ενικό υποτακτικής παρακειμένου του pervenio. Το βιβλίο το εξηγεί ως υπόθεση που στον ευθύ λόγο θα ήταν συντελεσμένος μέλλοντας (si pervenerit, nemo erit) και πέρασε σε πλάγιο λόγο.

Συντακτικό: οι αναφορικές προτάσεις

ΕίδοςΤι κάνειΠαράδειγμα
Επιθετικές: προσδιοριστικέςπροσδιορίζουν ένα ουσιαστικό ή αντωνυμία (τον όρο της αναφοράς), όπως ένας επιθετικός προσδιορισμός· οριστική ή υποτακτικήea, quae video
Επιθετικές: προσθετικέςπροσδιορίζουν όλο το περιεχόμενο μιας πρότασης· quod (= πράγμα που), συνήθως οριστικήexistimāvit se victūrum esse, quod accidit
Επιρρηματικέςισοδυναμούν με τελική, συμπερασματική, αιτιολογική, υποθετική ή εναντιωματική-παραχωρητική πρόταση και παίρνουν την έγκλισή τηςLegātum misērunt, qui (= ut is) pacem peteret.
Ουσιαστικέςισοδυναμούν με ουσιαστικό: υποκείμενο, αντικείμενοDicam quidquid sentio.

Τα είδη των επιρρηματικών αναφορικών, με τα παραδείγματα του βιβλίου:

ΕίδοςΠαράδειγμαΙσοδυναμεί με
τελικήLegātum misērunt, qui pacem peteretut is + υποτακτική
συμπερασματικήis sum, qui numquam mentiarut + υποτακτική
αιτιολογικήstulti sumus, qui hoc faciāmuscum + υποτακτική
υποθετικήqui hoc dicit, erratsi quis + οριστική
εναντιωματικήego, qui sum fortior, pereo fameetsi + οριστική

Στις προσδιοριστικές η υποτακτική συχνά οφείλεται σε έλξη: την επηρεάζει μια άλλη υποτακτική που προηγείται ή ακολουθεί (Quis miser esse possit, qui talia bona habeat?).

Οι αναφορικές του κειμένου

ΠρότασηΕίδοςΕισαγωγή, εκφορά
qui aut ea … non videant, aut ea … dissimulentαναφορική-συμπερασματική (nonnulli sunt qui = υπάρχουν μερικοί τέτοιοι που)qui + υποτ. ενεστώτα· εξάρτηση από sunt (αρκτικός), σύγχρονο
quae imminentαναφορική προσδιοριστική στο eaquae + οριστική ενεστώτα
quae videntαναφορική προσδιοριστική στο eaquae + οριστική ενεστώτα
quo intenditαναφορική προσδιοριστική στο Manliāna castraαναφορικό επίρρημα quo + οριστική ενεστώτα
qui non videat coniuratiōnem esse factamαναφορική-συμπερασματική (tam stultum … qui)qui + υποτ. ενεστώτα· σύγχρονο
qui non fateāturαναφορική-συμπερασματική (tam improbum … qui)qui + υποτ. ενεστώτα· σύγχρονο

Οι αναφορικές-συμπερασματικές παίρνουν υποτακτική επειδή ισοδυναμούν με συμπερασματικές: neminem tam stultum fore, qui non videat = ut non videat. Η άρνηση είναι non, όπως σε κάθε συμπερασματική.

Τα δύσκολα σημεία

  • mollibus sententiis: αφαιρετική του μέσου στο aluērunt.
  • nascentem: επιρρηματική χρονική μετοχή, συνημμένη στο coniurationem (όταν γεννιόταν).
  • non credendo: αφαιρετική του γερουνδίου, του τρόπου· εννοείται eam nasci.
  • secūti: μετοχή παρακειμένου αποθετικού, συνημμένη στο multi· έχει ενεργητική σημασία (αφού ακολούθησαν).
  • si in hunc animadvertissem, … dicerent: υποθετικός λόγος αντίθετος προς την πραγματικότητα, με την υπόθεση στο παρελθόν (υποτ. υπερσυντελίκου) και την απόδοση στο παρόν (υποτ. παρατατικού).
  • id factum esse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του dicerent.
  • neminem … fore: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του intellego· neminem υποκείμενο, stultum κατηγορούμενο.
  • coniuratiōnem esse factam: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του videat.

Η τελευταία περίοδος

Η δευτερεύουσα πρόταση μετράει για ένα κομμάτι, όπως και το απαρέμφατο με το υποκείμενό του.

Βρες το ρήμα της κύριας και μετά τι καταλαβαίνει ο Κικέρωνας.

Nunc,,,,.

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 5 σωστά

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: τη δοτική πληθυντικού του «quae» (στο γένος που έχει στο κείμενο)· την αιτιατική πληθυντικού του «quorum»· το απαρέμφατο ενεστώτα και παρακειμένου του «aluērunt»· τη μετοχή μέλλοντα του «fateātur».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. «Nonnulli sunt in hoc ordine, qui aut ea, quae imminent, non videant, aut ea, quae vident, dissimulent»: να αναγνωρίσετε συντακτικά τις δευτερεύουσες προτάσεις.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι είδους πρόταση είναι η «qui aut ea, quae imminent, non videant» μετά το «Nonnulli sunt in hoc ordine»;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τη γενική ενικού και την αφαιρετική πληθυντικού του «coniurationem» και του «ordine».

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLII από τον πρώτο Κατιλινιακό λόγο του Κικέρωνα.
  • Να διακρίνεις τις επιθετικές (προσδιοριστικές, προσθετικές), τις επιρρηματικές και τις ουσιαστικές αναφορικές προτάσεις.
  • Να αναγνωρίζεις τις αναφορικές-συμπερασματικές με υποτακτική (nonnulli sunt qui, nemo tam … qui) και να εξηγείς την εκφορά τους.
  • Να ξεχωρίζεις το qui που εισάγει κύρια πρόταση (= et is) από το qui που εισάγει δευτερεύουσα, και να κλίνεις την αναφορική αντωνυμία.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;