XLII. Ο Κικέρωνας και η συνωμοσία του Κατιλίνα
Οι αναφορικές προτάσεις.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2024 Α ·2024 Β ·2024 Γ ·2024 Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLII από τον πρώτο Κατιλινιακό λόγο του Κικέρωνα.
- Να διακρίνεις τις επιθετικές (προσδιοριστικές, προσθετικές), τις επιρρηματικές και τις ουσιαστικές αναφορικές προτάσεις.
- Να αναγνωρίζεις τις αναφορικές-συμπερασματικές με υποτακτική (nonnulli sunt qui, nemo tam … qui) και να εξηγείς την εκφορά τους.
- Να ξεχωρίζεις το qui που εισάγει κύρια πρόταση (= et is) από το qui που εισάγει δευτερεύουσα, και να κλίνεις την αναφορική αντωνυμία.
Το πλαίσιο
Από τις 8 Νοεμβρίου ως τις 5 Δεκεμβρίου του 63 π.Χ. ο Κικέρωνας, ύπατος τη χρονιά εκείνη, εκφώνησε τέσσερις βιαιότατους λόγους εναντίον του Κατιλίνα και των συνωμοτών του, τους Κατιλινιακούς. Το απόσπασμα είναι από τον πρώτο, που εκφωνήθηκε στη Σύγκλητο με τον ίδιο τον Κατιλίνα παρόντα. Ο Κικέρωνας εξηγεί γιατί δεν τον τιμώρησε ακόμη: κάποιοι συγκλητικοί δεν βλέπουν τον κίνδυνο, και αν τον τιμωρούσε, θα τον έλεγαν τύραννο. Αν όμως ο Κατιλίνας φτάσει στο στρατόπεδο του Μανλίου, κανείς δεν θα μπορεί πια να αρνηθεί τη συνωμοσία.
Το κείμενο
Nonnulli sunt in hoc ordine, qui aut ea, quae imminent, non videant, aut ea, quae vident, dissimulent: qui spem Catilīnae mollibus sententiis aluērunt coniurationemque nascentem non credendo confirmavērunt; quorum auctoritātem secūti multi, non solum improbi verum etiam imperīti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie id factum esse dicerent. Nunc intellego, si iste in Manliāna castra pervenerit, quo intendit, neminem tam stultum fore, qui non videat coniuratiōnem esse factam, neminem tam improbum, qui non fateātur.
Κικέρων, In Catilinam 1, 30
Η μετάφραση
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Nonnulli sunt in hoc ordine, qui aut ea, quae imminent, non videant, aut ea, quae vident, dissimulent: | Υπάρχουν μερικοί σε αυτό εδώ το σώμα, τέτοιοι που ή δεν βλέπουν αυτά που μας απειλούν ή προσποιούνται ότι δεν βλέπουν αυτά που βλέπουν· |
| qui spem Catilīnae mollibus sententiis aluērunt coniurationemque nascentem non credendo confirmavērunt; | αυτοί έθρεψαν την ελπίδα του Κατιλίνα με τις επιεικείς τους γνώμες και ενίσχυσαν τη συνωμοσία, όταν γεννιόταν, με το να μην την πιστεύουν· |
| quorum auctoritātem secūti multi, non solum improbi verum etiam imperīti, | ακολουθώντας το κύρος τους πολλοί, όχι μόνο οι φαύλοι αλλά και οι άπειροι, |
| si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie id factum esse dicerent. | αν είχα τιμωρήσει αυτόν εδώ, θα έλεγαν ότι αυτό έγινε σκληρά και τυραννικά. |
| Nunc intellego, si iste in Manliāna castra pervenerit, quo intendit, | Τώρα καταλαβαίνω ότι, αν αυτός φτάσει στο στρατόπεδο του Μανλίου, όπου κατευθύνεται, |
| neminem tam stultum fore, qui non videat coniuratiōnem esse factam, neminem tam improbum, qui non fateātur. | κανείς δεν θα είναι τόσο ανόητος, ώστε να μη βλέπει ότι έγινε συνωμοσία, κανείς τόσο φαύλος, ώστε να μην το ομολογεί. |
Το hoc ordine είναι η τάξη των συγκλητικών (ordo senatorius), δηλαδή η Σύγκλητος. Ο Γάιος Μάνλιος ήταν συνωμότης που οργάνωνε στρατό στις Φαισούλες (Faesulae) της Ετρουρίας.
Λεξιλόγιο
Ρήματα
| Ρήμα | Αρχικοί χρόνοι | Σημασία |
|---|---|---|
| immineo | —, —, imminēre, 2 | πλησιάζω απειλητικά |
| video | vidi, visum, vidēre, 2 | βλέπω |
| dissimulo | dissimulavi, dissimulatum, dissimulāre, 1 | προσποιούμαι ότι δεν… |
| alo | alui, alitum (altum), alĕre, 3 | τρέφω |
| nascor | natus sum, nasci, 3 (αποθ.) | γεννιέμαι |
| credo | credidi, creditum, credĕre, 3 | πιστεύω |
| confirmo | confirmavi, confirmatum, confirmāre, 1 | ενισχύω |
| sequor | secutus sum, sequi, 3 (αποθ.) | ακολουθώ |
| animadverto | animadverti, animadversum, animadvertĕre, 3 | in aliquem τιμωρώ κάποιον |
| facio | feci, factum, facĕre, 3 | κάνω· fio γίνομαι |
| intellego | intellexi, intellectum, intellegĕre, 3 | καταλαβαίνω |
| pervenio | perveni, perventum, pervenīre, 4 | φτάνω |
| intendo | intendi, intentum (intensum), intendĕre, 3 | κατευθύνομαι |
| fateor | fassus sum, fatēri, 2 (αποθ.) | ομολογώ |
Ονόματα
| Λέξη | Γενική, γένος | Σημασία |
|---|---|---|
| ordo | ordinis, αρσ. | τάξη· εδώ η Σύγκλητος |
| spes | spei, θηλ. | ελπίδα |
| mollis, -is, -e | μαλακός, επιεικής | |
| sententia | sententiae, θηλ. | γνώμη |
| coniuratio | coniuratiōnis, θηλ. | συνωμοσία |
| auctoritas | auctoritātis, θηλ. | κύρος, επιρροή |
| improbus, -a, -um | φαύλος | |
| imperitus, -a, -um | άπειρος | |
| castra | castrōrum, ουδ. πληθ. | στρατόπεδο |
| stultus, -a, -um | ανόητος |
Γραμματική: η αναφορική αντωνυμία qui, quae, quod
Την κλίση την ξέρεις από πέρσι, αλλά σε αυτό το κείμενο τη συναντάς σε σχεδόν κάθε πτώση. Πρόσεξε τη γενική και τη δοτική ενικού, ίδιες και στα τρία γένη.
Δύο ακόμη τύποι του κειμένου:
- fore = futurum esse, απαρέμφατο μέλλοντα του sum.
- pervenerit: γ΄ ενικό υποτακτικής παρακειμένου του pervenio. Το βιβλίο το εξηγεί ως υπόθεση που στον ευθύ λόγο θα ήταν συντελεσμένος μέλλοντας (si pervenerit, nemo erit) και πέρασε σε πλάγιο λόγο.
Συντακτικό: οι αναφορικές προτάσεις
| Είδος | Τι κάνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Επιθετικές: προσδιοριστικές | προσδιορίζουν ένα ουσιαστικό ή αντωνυμία (τον όρο της αναφοράς), όπως ένας επιθετικός προσδιορισμός· οριστική ή υποτακτική | ea, quae video |
| Επιθετικές: προσθετικές | προσδιορίζουν όλο το περιεχόμενο μιας πρότασης· quod (= πράγμα που), συνήθως οριστική | existimāvit se victūrum esse, quod accidit |
| Επιρρηματικές | ισοδυναμούν με τελική, συμπερασματική, αιτιολογική, υποθετική ή εναντιωματική-παραχωρητική πρόταση και παίρνουν την έγκλισή της | Legātum misērunt, qui (= ut is) pacem peteret. |
| Ουσιαστικές | ισοδυναμούν με ουσιαστικό: υποκείμενο, αντικείμενο | Dicam quidquid sentio. |
Τα είδη των επιρρηματικών αναφορικών, με τα παραδείγματα του βιβλίου:
| Είδος | Παράδειγμα | Ισοδυναμεί με |
|---|---|---|
| τελική | Legātum misērunt, qui pacem peteret | ut is + υποτακτική |
| συμπερασματική | is sum, qui numquam mentiar | ut + υποτακτική |
| αιτιολογική | stulti sumus, qui hoc faciāmus | cum + υποτακτική |
| υποθετική | qui hoc dicit, errat | si quis + οριστική |
| εναντιωματική | ego, qui sum fortior, pereo fame | etsi + οριστική |
Στις προσδιοριστικές η υποτακτική συχνά οφείλεται σε έλξη: την επηρεάζει μια άλλη υποτακτική που προηγείται ή ακολουθεί (Quis miser esse possit, qui talia bona habeat?).
Οι αναφορικές του κειμένου
| Πρόταση | Είδος | Εισαγωγή, εκφορά |
|---|---|---|
| qui aut ea … non videant, aut ea … dissimulent | αναφορική-συμπερασματική (nonnulli sunt qui = υπάρχουν μερικοί τέτοιοι που) | qui + υποτ. ενεστώτα· εξάρτηση από sunt (αρκτικός), σύγχρονο |
| quae imminent | αναφορική προσδιοριστική στο ea | quae + οριστική ενεστώτα |
| quae vident | αναφορική προσδιοριστική στο ea | quae + οριστική ενεστώτα |
| quo intendit | αναφορική προσδιοριστική στο Manliāna castra | αναφορικό επίρρημα quo + οριστική ενεστώτα |
| qui non videat coniuratiōnem esse factam | αναφορική-συμπερασματική (tam stultum … qui) | qui + υποτ. ενεστώτα· σύγχρονο |
| qui non fateātur | αναφορική-συμπερασματική (tam improbum … qui) | qui + υποτ. ενεστώτα· σύγχρονο |
Οι αναφορικές-συμπερασματικές παίρνουν υποτακτική επειδή ισοδυναμούν με συμπερασματικές: neminem tam stultum fore, qui non videat = ut non videat. Η άρνηση είναι non, όπως σε κάθε συμπερασματική.
Τα δύσκολα σημεία
- mollibus sententiis: αφαιρετική του μέσου στο aluērunt.
- nascentem: επιρρηματική χρονική μετοχή, συνημμένη στο coniurationem (όταν γεννιόταν).
- non credendo: αφαιρετική του γερουνδίου, του τρόπου· εννοείται eam nasci.
- secūti: μετοχή παρακειμένου αποθετικού, συνημμένη στο multi· έχει ενεργητική σημασία (αφού ακολούθησαν).
- si in hunc animadvertissem, … dicerent: υποθετικός λόγος αντίθετος προς την πραγματικότητα, με την υπόθεση στο παρελθόν (υποτ. υπερσυντελίκου) και την απόδοση στο παρόν (υποτ. παρατατικού).
- id factum esse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του dicerent.
- neminem … fore: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του intellego· neminem υποκείμενο, stultum κατηγορούμενο.
- coniuratiōnem esse factam: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του videat.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: τη δοτική πληθυντικού του «quae» (στο γένος που έχει στο κείμενο)· την αιτιατική πληθυντικού του «quorum»· το απαρέμφατο ενεστώτα και παρακειμένου του «aluērunt»· τη μετοχή μέλλοντα του «fateātur».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
quae (ουδ. πληθ., αναφέρεται στο ea) → quibus. Η δοτική πληθυντικού είναι ίδια σε όλα τα γένη.
quorum (αρσ. πληθ.) → quos.
aluērunt → απαρέμφατο ενεστώτα alere, παρακειμένου aluisse.
fateātur → fassurus, -a, -um. Από το σουπίνο fassum: fass-urus.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. «Nonnulli sunt in hoc ordine, qui aut ea, quae imminent, non videant, aut ea, quae vident, dissimulent»: να αναγνωρίσετε συντακτικά τις δευτερεύουσες προτάσεις.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
qui … non videant, … dissimulent: δευτερεύουσα επιρρηματική αναφορική- συμπερασματική πρόταση. Εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία qui (= tales ut ii) και εκφέρεται με υποτακτική, όπως οι συμπερασματικές. Είναι σε ενεστώτα, γιατί εξαρτάται από ρήμα αρκτικού χρόνου (sunt) και δηλώνει το σύγχρονο. Λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός του αποτελέσματος στο sunt.
quae imminent: δευτερεύουσα αναφορική προσδιοριστική, προσδιορίζει το ea. Εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία quae (υποκείμενο του imminent) και εκφέρεται με οριστική, γιατί δηλώνει κάτι πραγματικό.
quae vident: ομοίως αναφορική προσδιοριστική στο ea, με οριστική. Εδώ το quae είναι αντικείμενο του vident.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τη γενική ενικού και την αφαιρετική πληθυντικού του «coniurationem» και του «ordine».
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLII από τον πρώτο Κατιλινιακό λόγο του Κικέρωνα.
- Να διακρίνεις τις επιθετικές (προσδιοριστικές, προσθετικές), τις επιρρηματικές και τις ουσιαστικές αναφορικές προτάσεις.
- Να αναγνωρίζεις τις αναφορικές-συμπερασματικές με υποτακτική (nonnulli sunt qui, nemo tam … qui) και να εξηγείς την εκφορά τους.
- Να ξεχωρίζεις το qui που εισάγει κύρια πρόταση (= et is) από το qui που εισάγει δευτερεύουσα, και να κλίνεις την αναφορική αντωνυμία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.