Μετάβαση στο περιεχόμενο

XLVIII. Το ελάφι του Σερτωρίου

Ο πλάγιος λόγος.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά την ιστορία του ελαφιού του Σερτωρίου (κείμενο XLVIII).
  2. Να αναγνωρίζεις τον πλάγιο λόγο: ρήμα εξάρτησης, εγκλίσεις, χρόνους, αντωνυμίες και επιρρήματα που αλλάζουν.
  3. Να μετατρέπεις τον πλάγιο λόγο σε ευθύ και τον ευθύ σε πλάγιο, με σωστή ακολουθία των χρόνων.
  4. Να σχηματίζεις όλα τα απαρέμφατα ενός ρήματος και να αναγνωρίζεις το σουπίνο σε -u και τα αποθετικά του κειμένου.

Το πλαίσιο

Ο Σερτώριος, μονόφθαλμος Ρωμαίος στρατηγός και αντίπαλος του Σύλλα, οργάνωσε γύρω στο 80 π.Χ. μεγάλο μέρος της Ιβηρικής χερσονήσου σε δική του επικράτεια. Κέρδισε τους ντόπιους με τη γενναιότητα και τη δικαιοσύνη του, αλλά και με την ικανότητά του να εκμεταλλεύεται τη δεισιδαιμονία τους. Η ιστορία του λευκού ελαφιού, που τη διηγείται ο Αύλος Γέλλιος (2ος αιώνας μ.Χ.) στις Αττικές νύχτες, δείχνει πώς. Ο Σερτώριος δολοφονήθηκε το 73 ή το 72 π.Χ. από τον Περπέννα.

Το κείμενο

Cerva alba eximiae pulchritūdinis Sertōrio a Lusitāno quodam dono data erat. Sertōrius omnibus persuāsit cervam, instinctam numine Diānae, conloqui secum et docēre, quae utilia factu essent. Si quid durius ei videbātur, quod imperandum militibus esset, a cervā sese monitum esse praedicābat. Ea cerva quodam die fūgit et perisse credita est. Cum aliquis Sertōrio nuntiavisset cervam inventam esse, Sertōrius eum iussit tacēre; praeterea praecēpit ut eam postero die repente in eum locum emitteret, in quo ipse cum amīcis futūrus esset. Postridie eius diēi Sertōrius, admissis amīcis in cubiculum suum, dixit eis visum in somno sibi esse cervam, quae perisset, ad se reverti. Cum cerva, emissa a servo, in cubiculum Sertōrii introrupisset, admiratio magna orta est.

Aulus Gellius, Noctes Atticae 15.22

Με έντονα είναι τα κομμάτια σε πλάγιο λόγο: έξι φορές μέσα σε λίγες γραμμές, σχεδόν όλοι οι τρόποι με τους οποίους τα λατινικά μεταφέρουν λόγια άλλου.

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

ΛατινικόΜετάφραση
Cerva alba eximiae pulchritūdinis Sertōrio a Lusitāno quodam dono data erat.Ένα λευκό ελάφι εξαιρετικής ομορφιάς είχε δοθεί δώρο στον Σερτώριο από κάποιον Λουζιτανό.
Sertōrius omnibus persuāsit cervam, instinctam numine Diānae, conloqui secum et docēre, quae utilia factu essent.Ο Σερτώριος έπεισε όλους ότι το ελάφι, εμπνευσμένο από τη θεία δύναμη της Diana, συνομιλούσε μαζί του και του υποδείκνυε ποια ήταν χρήσιμο να γίνουν.
Si quid durius ei videbātur, quod imperandum militibus esset, a cervā sese monitum esse praedicābat.Αν κάτι που έπρεπε να διαταχτεί στους στρατιώτες του φαινόταν κάπως σκληρό, διακήρυσσε ότι είχε συμβουλευτεί από το ελάφι.
Ea cerva quodam die fūgit et perisse credita est.Αυτό το ελάφι κάποια μέρα έφυγε και πιστεύτηκε ότι είχε χαθεί.
Cum aliquis Sertōrio nuntiavisset cervam inventam esse, Sertōrius eum iussit tacēre;Όταν κάποιος ανήγγειλε στον Σερτώριο ότι το ελάφι είχε βρεθεί, ο Σερτώριος τον διέταξε να σωπάσει·
praeterea praecēpit ut eam postero die repente in eum locum emitteret, in quo ipse cum amīcis futūrus esset.επιπλέον του έδωσε οδηγίες να το αφήσει ελεύθερο την επόμενη μέρα ξαφνικά σε εκείνο το μέρος όπου θα βρισκόταν ο ίδιος με τους φίλους του.
Postridie eius diēi Sertōrius, admissis amīcis in cubiculum suum, dixit eis visum in somno sibi esse cervam, quae perisset, ad se reverti.Την επόμενη μέρα ο Σερτώριος, αφού δέχτηκε τους φίλους του στην κρεβατοκάμαρά του, τους είπε ότι του φάνηκε στον ύπνο του πως το ελάφι, που είχε χαθεί, επέστρεφε κοντά του.
Cum cerva, emissa a servo, in cubiculum Sertōrii introrupisset, admiratio magna orta est.Όταν το ελάφι, αφού αφέθηκε ελεύθερο από τον δούλο, όρμησε στην κρεβατοκάμαρα του Σερτωρίου, προκλήθηκε μεγάλη κατάπληξη.

Η Diana είναι η ρωμαϊκή θεά που ταυτίστηκε με την Άρτεμη· το ελάφι είναι το ζώο της, και γι' αυτό η ιστορία πείθει. Το durius είναι συγκριτικός χωρίς β΄ όρο (απόλυτος): «κάπως σκληρό», «αρκετά σκληρό».

Λεξιλόγιο

ΛέξηΑρχικοί χρόνοι ή κλίσηΣημασία
cervacervae (θηλ.)ελάφι (θηλυκό)
albusalba, albumλευκός
eximiuseximia, eximiumεξαιρετικός
pulchritūdopulchritūdinis (θηλ.)ομορφιά
LusitānusLusitāni (αρσ.)Λουζιτανός, κάτοικος της σημερινής Πορτογαλίας
persuadeopersuāsi, persuāsum, persuadēre, 2πείθω (+ δοτ. και απαρ.: πείθω ότι)
instinguoinstinxi, instinctum, instinguĕre, 3παρορμώ, εμπνέω
conloquorconlocūtus sum, conloqui, 3 (αποθ.)συνομιλώ
doceodocui, doctum, docēre, 2διδάσκω, υποδεικνύω
utilisutileχρήσιμος
durusdura, durumσκληρός
impero1διατάζω (+ δοτ.)
moneomonui, monitum, monēre, 2συμβουλεύω
praedico1διακηρύσσω
fugiofūgi, fugitum, fugĕre, 3φεύγω
pereoperii, peritum, perīre (όπως το eo)χάνομαι, πεθαίνω
credocredidi, creditum, credĕre, 3πιστεύω
invenioinvēni, inventum, invenīre, 4βρίσκω
iubeoiussi, iussum, iubēre, 2διατάζω (+ απαρ.)
taceotacui, tacitum, tacēre, 2σωπαίνω
praecipiopraecēpi, praeceptum, praecipĕre, 3καθοδηγώ, δίνω εντολή
emittoemīsi, emissum, emittĕre, 3αφήνω ελεύθερο
admittoadmīsi, admissum, admittĕre, 3δέχομαι, αφήνω να περάσει
cubiculumcubiculi (ουδ.)κρεβατοκάμαρα
revertorreverti, reversum, reverti, 3 (αποθ. στους χρόνους του ενεστώτα)επιστρέφω
introrumpointrorūpi, introruptum, introrumpĕre, 3εισβάλλω, ορμάω μέσα
admiratioadmiratiōnis (θηλ.)θαυμασμός, κατάπληξη
oriorortus sum, orīri, 4 (αποθ.)γεννιέμαι, εμφανίζομαι

Γραμματική: τα απαρέμφατα και το σουπίνο σε -u

1. Τα απαρέμφατα. Ο πλάγιος λόγος ζει με απαρέμφατα, και ο χρόνος τους λέει πότε έγινε κάτι σε σχέση με το ρήμα εξάρτησης. Τα έξι απαρέμφατα του invenio, που το κείμενο έχει στο inventam esse:

invenio, invēni, inventum, invenīre, 4

Ο ενεστώτας δηλώνει το σύγχρονο, ο παρακείμενος το προτερόχρονο, ο μέλλοντας το υστερόχρονο. Οι σύνθετοι τύποι συμφωνούν με το υποκείμενο του απαρεμφάτου.

ΕνεργητικήΠαθητική
Ενεστώταςinvenīreinvenīri
Παρακείμενοςinvēnisseinventum, -am, -um esse
Μέλλονταςinventūrum, -am, -um esseinventum īri

Το inventam esse είναι θηλυκό, γιατί υποκείμενό του είναι το cervam. Το inventum īri δεν κλίνεται ποτέ.

Στα αποθετικά τα απαρέμφατα έχουν παθητική μορφή και ενεργητική σημασία: conloqui (ενεστώτας), conlocūtum esse (παρακείμενος), conlocutūrum esse (μέλλοντας). Το ίδιο το reverti του κειμένου είναι απαρέμφατο ενεστώτα του αποθετικού revertor.

2. Το σουπίνο σε -u. Το factu (από το facio, feci, factum) είναι σουπίνο σε -u: η αφαιρετική ενός ρηματικού ουσιαστικού. Μπαίνει μετά από επίθετα και δηλώνει ως προς τι ισχύει η ιδιότητα: utilia factu = χρήσιμα ως προς το να γίνουν, facile dictu = εύκολο να ειπωθεί, mirabile visu = θαυμαστό στη θέα. Συντακτικά είναι αφαιρετική της αναφοράς.

Συντακτικό: ο πλάγιος λόγος

Πλάγιο λόγο έχεις όταν τα λόγια ή οι σκέψεις κάποιου δεν μεταφέρονται ακριβώς όπως ειπώθηκαν, αλλά εξαρτώνται από ένα ρήμα λεκτικό, δοξαστικό ή ερωτηματικό (dico, puto, rogo, persuadeo, nuntio, iubeo) και αλλάζουν: εγκλίσεις, χρόνοι, αντωνυμίες, ορισμένα επιρρήματα.

Ο βασικός κανόνας: στον πλάγιο λόγο υπάρχει μόνο απαρέμφατο ή υποτακτική. Οριστική και προστακτική δεν μένουν.

Στον ευθύ λόγοΣτον πλάγιο λόγοΠαράδειγμα (ευθύς → πλάγιος)
κρίση (κύρια πρόταση κρίσης)ειδικό απαρέμφατοCerva inventa est. → nuntiavit cervam inventam esse
επιθυμία (προστακτική, απαγόρευση)βουλητική με ut / nē και υποτακτική, ή απαρέμφατο μετά το iubeoTace! → iussit eum tacēre
ερώτησηπλάγια ερώτηση με υποτακτικήUbi est Antōnius? → rogābat ubi esset Antōnius
δευτερεύουσα με οριστικήη ίδια δευτερεύουσα με υποτακτικήcervam, quae periit → cervam, quae perisset

Οι χρόνοι. Στο απαρέμφατο: ενεστώτας για το σύγχρονο, παρακείμενος για το προτερόχρονο, μέλλοντας για το υστερόχρονο. Στην υποτακτική: η ακολουθία των χρόνων, που ξέρεις.

Οι αντωνυμίες και τα επιρρήματα.

Ευθύς λόγοςΠλάγιος λόγος
ego, meus (α΄ πρόσωπο)se, suus (ipse, όταν υπάρχει αντίθεση ή κίνδυνος σύγχυσης)
tu, tuus (β΄ πρόσωπο)ille, illīus
hic, isteille (is)
nunc, hodie, crastunc, illo die, postero die
hic (εδώ)ibi

Ο πλάγιος λόγος του κειμένου, πίσω σε ευθύ

Πλάγιος λόγοςΡήμα εξάρτησηςΕυθύς λόγος
cervam, instinctam numine Diānae, conloqui secum et docēre, quae utilia factu essentpersuāsitCerva, instincta numine Diānae, conloquitur mecum et docet, quae utilia factu sunt.
a cervā sese monitum essepraedicābatA cervā monitus sum.
cervam inventam essenuntiavissetCerva inventa est.
(eum) tacēreiussitTace!
ut eam postero die repente in eum locum emitteret, in quo ipse cum amīcis futūrus essetpraecēpitEam cras repente in eum locum emitte, in quo ego cum amīcis ero.
visum in somno sibi esse cervam, quae perisset, ad se revertidixitVisum est mihi in somno cervam, quae periit, ad me reverti.

Στην πρώτη γραμμή ακολουθούμε τον ευθύ λόγο που δίνει το ίδιο το βιβλίο στις ασκήσεις του (quae utilia factu sunt), όπου το quae διαβάζεται ως αναφορικό: «όσα είναι χρήσιμα». Αν το διαβάσεις ως πλάγια ερώτηση μετά το docet, όπως το σημειώνει το λεξιλόγιο του βιβλίου, η υποτακτική μένει και στον ευθύ λόγο: quae utilia factu sint.

Πρόσεξε στο πέμπτο το ipse αντί για se: ο Σερτώριος δίνει εντολή στον δούλο, και ένα se θα μπορούσε να διαβαστεί και για τον δούλο. Το ipse λέει καθαρά «ο ίδιος ο Σερτώριος». Και το futūrus esset (υποτακτική της ενεργητικής περιφραστικής) δίνει το υστερόχρονο, εκεί όπου ο ευθύς λόγος είχε μέλλοντα ero.

Τα άλλα δύσκολα σημεία του κειμένου

  • eximiae pulchritūdinis: γενική της ιδιότητας στο cerva.
  • dono: δοτική του σκοπού (ως δώρο)· Sertōrio δοτική προσωπική.
  • quae utilia factu essent: πλάγια ερώτηση, αντικείμενο του docēre, κατά το λεξιλόγιο του βιβλίου (βλ. τη σημείωση κάτω από τον πίνακα του ευθύ λόγου).
  • factu: σουπίνο σε -u, αφαιρετική της αναφοράς στο utilia.
  • quod imperandum militibus esset: παθητική περιφραστική συζυγία σε υποτακτική· militibus έμμεσο αντικείμενο του imperandum esset.
  • perisse credita est: προσωπική σύνταξη του creditur· το perisse, απαρέμφατο παρακειμένου, δηλώνει το προτερόχρονο.
  • admissis amīcis: αφαιρετική απόλυτη, χρονική.

Πώς έπεισε ο Σερτώριος

Η αρχή της δεύτερης περιόδου. Το απαρέμφατο με τα συμπληρώματά του μετράει για ένα κομμάτι.

Βρες το ρήμα, μετά: ποιος έπεισε; ποιους; τι τους έπεισε; ποιο συνομιλούσε;

,instinctam,

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 6 σωστά

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: την αιτιατική πληθυντικού του cerva alba· όλα τα απαρέμφατα του iussit· όλα τα απαρέμφατα του orta est.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να μετατρέψετε σε ευθύ λόγο το «praecēpit ut eam postero die repente in eum locum emitteret, in quo ipse cum amīcis futūrus esset» και να εξηγήσετε τις αλλαγές.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιες εγκλίσεις (και ρηματικοί τύποι) μένουν στον πλάγιο λόγο των λατινικών;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τα τρία απαρέμφατα της ενεργητικής φωνής του emitteret.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά την ιστορία του ελαφιού του Σερτωρίου (κείμενο XLVIII).
  • Να αναγνωρίζεις τον πλάγιο λόγο: ρήμα εξάρτησης, εγκλίσεις, χρόνους, αντωνυμίες και επιρρήματα που αλλάζουν.
  • Να μετατρέπεις τον πλάγιο λόγο σε ευθύ και τον ευθύ σε πλάγιο, με σωστή ακολουθία των χρόνων.
  • Να σχηματίζεις όλα τα απαρέμφατα ενός ρήματος και να αναγνωρίζεις το σουπίνο σε -u και τα αποθετικά του κειμένου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;