XLIX. Η Πορκία και ο Βρούτος
Η γερουνδιακή έλξη και ο προσδιορισμός του σκοπού.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2026 Γ ·2026 Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLIX για την Πορκία και τον Βρούτο.
- Να αναγνωρίζεις τη γερουνδιακή έλξη, να κρίνεις αν είναι υποχρεωτική και να την αναιρείς.
- Να εκφράζεις τον σκοπό μετά από ρήματα κίνησης με πέντε τρόπους: τελική, αναφορική τελική, σουπίνο, causā + γενική, ad + αιτιατική.
- Να κλίνεις το γερούνδιο και το γερουνδιακό και να αναγνωρίζεις την ενεργητική περιφραστική συζυγία του κειμένου.
Το πλαίσιο
Η Πορκία ήταν κόρη του Κάτωνα του νεότερου, φανατικού αντιπάλου του Ιουλίου Καίσαρα, και το 45 π.Χ. παντρεύτηκε τον Μάρκο Βρούτο, τον μετέπειτα τυραννοκτόνο. Ήξερε για τη συνωμοσία που κατέληξε στη δολοφονία του Καίσαρα, στις 15 Μαρτίου του 44 π.Χ. Ο Βαλέριος Μάξιμος, που έγραψε στα χρόνια του Τιβέριου μια συλλογή από «αξιομνημόνευτα έργα και λόγια», τη βάζει ανάμεσα στα παραδείγματα θάρρους. Στο απόσπασμα η Πορκία δοκιμάζει πάνω της αν θα άντεχε να πεθάνει, αν το σχέδιο του άντρα της αποτύγχανε.
Το κείμενο
Porcia, Bruti uxor, cum viri sui consilium de interficiendo Caesare cognovisset, cultellum tonsorium quasi unguium resecandōrum causā poposcit eōque velut forte elapso se vulnerāvit. Clamōre deinde ancillārum in cubiculum vocātus Brutus ad eam obiurgandam vēnit, quod tonsōris praeripuisset officium. Cui secrēto Porcia «non est hoc» inquit «temerarium factum meum, sed certissimum indicium amōris mei erga te tale consilium molientem: experīri enim volui, quam aequo animo me ferro essem interemptūra, si tibi consilium non ex sententiā cessisset».
Valerius Maximus, Facta et dicta memorabilia 3.2.15
Με έντονα είναι τα τρία γερουνδιακά του κειμένου. Και τα τρία είναι γερουνδιακή έλξη.
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.
| Λατινικό | Μετάφραση |
|---|---|
| Porcia, Bruti uxor, cum viri sui consilium de interficiendo Caesare cognovisset, | Η Πορκία, η γυναίκα του Βρούτου, όταν έμαθε το σχέδιο του άντρα της για τη δολοφονία του Καίσαρα, |
| cultellum tonsorium quasi unguium resecandōrum causā poposcit | ζήτησε ένα μαχαιράκι του μανικιουρίστα, δήθεν για να κόψει τα νύχια της, |
| eōque velut forte elapso se vulnerāvit. | και με αυτό, όταν της γλίστρησε δήθεν κατά τύχη, τραυματίστηκε. |
| Clamōre deinde ancillārum in cubiculum vocātus Brutus ad eam obiurgandam vēnit, | Ύστερα ο Βρούτος, που τον φώναξαν στην κρεβατοκάμαρα οι κραυγές των υπηρετριών, ήρθε για να τη μαλώσει, |
| quod tonsōris praeripuisset officium. | επειδή, όπως έλεγε, είχε αρπάξει τη δουλειά του μανικιουρίστα. |
| Cui secrēto Porcia «non est hoc» inquit «temerarium factum meum, | Σε αυτόν η Πορκία είπε κρυφά: «Αυτό δεν είναι ασυλλόγιστη πράξη μου, |
| sed certissimum indicium amōris mei erga te tale consilium molientem: | αλλά πολύ βέβαιη απόδειξη της αγάπης μου για σένα, που σχεδιάζεις τέτοιο σχέδιο: |
| experīri enim volui, quam aequo animo me ferro essem interemptūra, | γιατί θέλησα να δοκιμάσω με πόση ψυχραιμία θα σκότωνα τον εαυτό μου με το σίδερο, |
| si tibi consilium non ex sententiā cessisset». | αν το σχέδιό σου δεν πήγαινε κατ' ευχήν». |
Η μετάφραση κρατά την ενεργητική σύνταξη, σαν να μην υπήρχε έλξη: de interficiendo Caesare = «για το να σκοτωθεί ο Καίσαρας», δηλαδή «για τη δολοφονία του Καίσαρα». Ο tonsor εδώ είναι αυτός που περιποιείται τα νύχια, ο «μανικιουρίστας».
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Αρχικοί χρόνοι ή κλίση | Σημασία |
|---|---|---|
| uxor | uxōris (θηλ.) | σύζυγος |
| consilium | consilii (ουδ.) | σχέδιο |
| interficio | interfēci, interfectum, interficĕre, 3 | σκοτώνω |
| cultellus | cultelli (αρσ.) | μαχαιράκι, ξυράφι |
| tonsōrius | tonsōria, tonsōrium | του κουρέα, του μανικιουρίστα |
| unguis | unguis (αρσ.) | νύχι |
| reseco | resecui, resectum, resecāre, 1 | κόβω |
| posco | poposci, poscĕre, 3 | ζητώ |
| elābor | elapsus sum, elābi, 3 (αποθ.) | γλιστρώ |
| vulnero | 1 | πληγώνω |
| clamor | clamōris (αρσ.) | κραυγή |
| ancilla | ancillae (θηλ.) | υπηρέτρια |
| obiurgo | 1 | μαλώνω, επιπλήττω |
| tonsor | tonsōris (αρσ.) | κουρέας (εδώ: μανικιουρίστας) |
| praeripio | praeripui, praereptum, praeripĕre, 3 | αρπάζω, κλέβω |
| officium | officii (ουδ.) | καθήκον, δουλειά |
| temerarius | temeraria, temerarium | ασυλλόγιστος |
| indicium | indicii (ουδ.) | απόδειξη, τεκμήριο |
| amor | amōris (αρσ.) | αγάπη |
| molior | molītus sum, molīri, 4 (αποθ.) | μηχανεύομαι, σχεδιάζω |
| experior | expertus sum, experīri, 4 (αποθ.) | δοκιμάζω |
| ferrum | ferri (ουδ.) | σίδερο, όπλο |
| interimo | interēmi, interemptum, interimĕre, 3 | σκοτώνω |
| cedo | cessi, cessum, cedĕre, 3 | προχωρώ, έχω έκβαση |
Γραμματική: γερούνδιο και γερουνδιακό
Το γερούνδιο είναι ρηματικό ουσιαστικό της ενεργητικής φωνής, ουδέτερο, μόνο ενικού και χωρίς ονομαστική. Το γερουνδιακό είναι ρηματικό επίθετο της παθητικής φωνής, σε -ndus, -nda, -ndum, και κλίνεται σε όλα τα γένη και τους αριθμούς.
Το γερουνδιακό σχηματίζεται από το θέμα του ενεστώτα με -ndus (πρώτη και δεύτερη συζυγία) ή -endus (τρίτη και τέταρτη): obiurga-ndus, interfici-endus, reseca-ndus.
Η ενεργητική περιφραστική. Το essem interemptūra είναι μετοχή μέλλοντα + sum: η πράξη που επρόκειτο ή θα γινόταν. Το interemptūra είναι θηλυκό, γιατί μιλά η Πορκία.
Συντακτικό: η γερουνδιακή έλξη και ο σκοπός
Η γερουνδιακή έλξη
Όταν ένα γερούνδιο έχει αντικείμενο σε αιτιατική, η σύνταξη συχνά γυρίζει από ενεργητική σε παθητική: το γερούνδιο γίνεται γερουνδιακό. Αυτό είναι η γερουνδιακή έλξη. Πρακτικά:
- Το αντικείμενο του γερουνδίου παίρνει την πτώση του γερουνδίου.
- Το γερούνδιο γίνεται γερουνδιακό, που συμφωνεί με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση.
- Το γένος και ο αριθμός του ουσιαστικού δεν αλλάζουν ποτέ· η πτώση ορίζεται από τη σύνταξη (συνήθως από την πρόθεση).
| Χωρίς έλξη (δεν επιτρέπεται εδώ) | Με έλξη (το κείμενο) | Τι άλλαξε |
|---|---|---|
| de interficiendo Caesarem | de interficiendo Caesare | το Caesarem γίνεται αφαιρετική, όπως το γερούνδιο |
| resecandi ungues causā | unguium resecandōrum causā | γενική πληθυντικού, αρσενικό, γιατί το unguis είναι αρσενικό |
| ad obiurgandum eam | ad eam obiurgandam | θηλυκό, γιατί το eam είναι η Πορκία |
Πότε είναι υποχρεωτική.
- Όταν το γερούνδιο είναι εμπρόθετο (causā, gratiā με γενική· ad, in με αιτιατική· de, ex, in, ab με αφαιρετική) και έχει αντικείμενο σε αιτιατική.
- Όταν η σύνταξη θέλει δοτική γερουνδίου (συνήθως μετά από επίθετα που σημαίνουν «κατάλληλος») με αντικείμενο σε αιτιατική: campus proelio committendo aptus.
Πότε δεν είναι. Με απρόθετη γενική ή αφαιρετική γερουνδίου η έλξη δεν είναι υποχρεωτική, αν και η κλασική λατινική την προτιμούσε: ars gerendi rem publicam ή ars gerendae rei publicae. Και την αποφεύγουμε όταν το αντικείμενο είναι ουδέτερο αντωνυμίας ή επιθέτου: in narrando aliquid.
Και οι τρεις έλξεις του κειμένου είναι υποχρεωτικές: όλες είναι εμπρόθετες (de, causā, ad) και το αντικείμενό τους θα ήταν σε αιτιατική.
Ο προσδιορισμός του σκοπού
Μετά από ρήματα κίνησης (eo, venio, mitto) ο σκοπός εκφράζεται με πέντε τρόπους. Με το παράδειγμα του κειμένου, Brutus ad eam obiurgandam vēnit:
| Τρόπος | Πώς γράφεται |
|---|---|
| 1. Τελική πρόταση | Brutus vēnit ut eam obiurgāret |
| 2. Αναφορική τελική | Brutus vēnit qui eam obiurgāret |
| 3. Σουπίνο σε -um | Brutus vēnit eam obiurgātum |
| 4. causā + γενική γερουνδίου (με έλξη) | Brutus vēnit eius obiurgandae causā |
| 5. ad + αιτιατική γερουνδίου (με έλξη) | Brutus vēnit ad eam obiurgandam |
Στους τρόπους 1–3 το αντικείμενο eam δεν αλλάζει. Στους 4 και 5 το γερούνδιο είναι εμπρόθετο με αντικείμενο, άρα η έλξη είναι υποχρεωτική: στον 4 το eam γίνεται γενική (eius). Η υποτακτική στους 1–2 είναι παρατατικού, γιατί το vēnit είναι ιστορικός χρόνος.
Τα άλλα δύσκολα σημεία του κειμένου
- cum … cognovisset: cum ιστορικός-διηγηματικός, υποτακτική υπερσυντελίκου για το προτερόχρονο στο παρελθόν.
- eōque … elapso: το βιβλίο σημειώνει το eo (= cultello) ως αφαιρετική του οργάνου· το elapso είναι χρονική μετοχή που συμφωνεί με αυτό.
- quod … praeripuisset: αιτιολογική με υποτακτική, γιατί δίνει την αιτία όπως την έβλεπε ο Βρούτος (υποκειμενική αιτιολογία).
- Cui: αναφορική αντωνυμία στην αρχή περιόδου, = ei (Bruto)· έμμεσο αντικείμενο του inquit.
- quam aequo animo … essem interemptūra: πλάγια ερώτηση, αντικείμενο του experīri· υποτακτική παρατατικού της ενεργητικής περιφραστικής, για το υστερόχρονο στο παρελθόν.
- si … cessisset: η υπόθεση, μέσα σε εξαρτημένο υποθετικό λόγο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: τη γενική πληθυντικού του cultellum tonsorium· τη δοτική ενικού του unguium· το β΄ ενικό προστακτικής ενεστώτα του experīri· το σουπίνο του resecandōrum.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
cultellum tonsorium → cultellōrum tonsoriōrum. Δευτερόκλιτο ουσιαστικό και δευτερόκλιτο επίθετο: γενική πληθυντικού σε -ōrum.
unguium → ungui. Τριτόκλιτο αρσενικό, unguis, unguis· η γενική πληθυντικού σε -ium δείχνει θέμα σε -i, αλλά η δοτική ενικού είναι η κανονική -i.
experīri → experīre. Αποθετικό τέταρτης συζυγίας: η προστακτική έχει παθητική μορφή.
resecandōrum → resectum. Το σουπίνο είναι ο τρίτος αρχικός χρόνος: reseco, resecui, resectum, resecāre.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. «Brutus ad eam obiurgandam vēnit»: να εκφράσετε τον σκοπό με όλους τους άλλους δυνατούς τρόπους.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τελική πρόταση. Brutus vēnit ut eam obiurgāret. Το vēnit είναι ιστορικός χρόνος, οπότε υποτακτική παρατατικού για το σύγχρονο στο παρελθόν.
Αναφορική τελική. Brutus vēnit qui eam obiurgāret. Το qui αναφέρεται στο Brutus· ίδια εκφορά και ακολουθία με την τελική.
Σουπίνο σε -um. Brutus vēnit eam obiurgātum. Το σουπίνο κρατά την ενεργητική σύνταξη: το eam μένει αντικείμενο σε αιτιατική.
causā + γενική. Brutus vēnit eius obiurgandae causā. Η έλξη είναι υποχρεωτική: το eam γίνεται γενική, eius, και το γερουνδιακό συμφωνεί σε θηλυκό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τη γενική, τη δοτική και την αιτιατική του γερουνδίου του obiurgo.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLIX για την Πορκία και τον Βρούτο.
- Να αναγνωρίζεις τη γερουνδιακή έλξη, να κρίνεις αν είναι υποχρεωτική και να την αναιρείς.
- Να εκφράζεις τον σκοπό μετά από ρήματα κίνησης με πέντε τρόπους: τελική, αναφορική τελική, σουπίνο, causā + γενική, ad + αιτιατική.
- Να κλίνεις το γερούνδιο και το γερουνδιακό και να αναγνωρίζεις την ενεργητική περιφραστική συζυγία του κειμένου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.