XLVII. Ο Αύγουστος και η φιλαρέσκεια της κόρης του Ιουλίας
Οι ενδοιαστικές, το quominus και το quin, και όλες οι χρήσεις του ut.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2022 επαν. Α ·2022 επαν. Β ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το στιγμιότυπο του Μακρόβιου (κείμενο XLVII).
- Να αναγνωρίζεις τις ενδοιαστικές προτάσεις και τις προτάσεις του quominus και του quin: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία.
- Να χαρακτηρίζεις κάθε πρόταση με ut από την έγκλιση και από το ρήμα εξάρτησης.
- Να κλίνεις τα volo, nolo, malo και να κάνεις χρονική αντικατάσταση στους τύπους τους.
Το πλαίσιο
Η Ιουλία ήταν το μοναδικό παιδί του Αυγούστου, από τον πρώτο του γάμο. Το 2 π.Χ. ο πατέρας της την εξόρισε για «ανηθικότητα», και πέθανε στην εξορία το 14 μ.Χ. Ο Μακρόβιος, συγγραφέας του 5ου αιώνα μ.Χ., συγκεντρώνει στα Saturnalia ευφυολογήματα διάσημων Ρωμαίων. Εδώ διηγείται μια σκηνή από τα καλά χρόνια: η νεαρή Ιουλία βγάζει κρυφά τις πρώτες άσπρες τρίχες της, και ο Αύγουστος της στήνει μια μικρή παγίδα με λόγια.
Το κείμενο
Iulia, Augusti filia, matūre habēre coeperat canos, quos legere secrēte solēbat. Hac re audītā Augustus voluit filiam deterrēre quominus id faceret. Eo consilio aliquando repente intervēnit oppressitque ornatrīces. Etsi super vestem eārum deprehendit canos, tamen Augustus dissimulāvit eos vidisse et aliis sermonibus tempus extraxit, donec induxit mentiōnem aetātis. Tum interrogāvit filiam, utrum post aliquot annos cana esse mallet an calva. Cum illa respondisset «ego, pater, cana esse malo», mendacium illi pater obiēcit: «Non dubito quin calva esse nolis. Quid ergo non times nē istae te calvam faciant?»
Macrobius, Saturnalia 2.5.7
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.
| Λατινικό | Μετάφραση |
|---|---|
| Iulia, Augusti filia, matūre habēre coeperat canos, quos legere secrēte solēbat. | Η Ιουλία, η κόρη του Αυγούστου, είχε αρχίσει πρόωρα να έχει άσπρες τρίχες, τις οποίες συνήθιζε να βγάζει κρυφά. |
| Hac re audītā Augustus voluit filiam deterrēre quominus id faceret. | Όταν το άκουσε αυτό, ο Αύγουστος θέλησε να αποτρέψει την κόρη του από το να το κάνει. |
| Eo consilio aliquando repente intervēnit oppressitque ornatrīces. | Με αυτό το σχέδιο εμφανίστηκε κάποτε ξαφνικά και έπιασε επ' αυτοφώρω τις κομμώτριες. |
| Etsi super vestem eārum deprehendit canos, tamen Augustus dissimulāvit eos vidisse | Αν και ανακάλυψε άσπρες τρίχες πάνω στο φόρεμά τους, ωστόσο ο Αύγουστος προσποιήθηκε ότι δεν τις είδε |
| et aliis sermonibus tempus extraxit, donec induxit mentiōnem aetātis. | και τράβηξε τον χρόνο με άλλες κουβέντες, ώσπου έφερε τη συζήτηση στην ηλικία. |
| Tum interrogāvit filiam, utrum post aliquot annos cana esse mallet an calva. | Τότε ρώτησε την κόρη του αν ύστερα από μερικά χρόνια θα προτιμούσε να είναι ασπρομάλλα ή φαλακρή. |
| Cum illa respondisset «ego, pater, cana esse malo», mendacium illi pater obiēcit: | Όταν εκείνη απάντησε «εγώ, πατέρα, προτιμώ να είμαι ασπρομάλλα», ο πατέρας της καταλόγισε ψέμα: |
| «Non dubito quin calva esse nolis. | «Δεν αμφιβάλλω ότι δεν θέλεις να είσαι φαλακρή. |
| Quid ergo non times nē istae te calvam faciant?» | Γιατί λοιπόν δεν φοβάσαι μήπως αυτές εδώ σε κάνουν φαλακρή;» |
Το Hac re audītā είναι αφαιρετική απόλυτη· κατά λέξη «αφού ακούστηκε αυτό το πράγμα». Το istae είναι οι κομμώτριες, και το iste έχει συχνά απόχρωση περιφρόνησης: «αυτές δω».
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Αρχικοί χρόνοι ή κλίση | Σημασία |
|---|---|---|
| matūre | (επίρρ.) | πρόωρα |
| coepi | coepisse (ελλειπτικό) | άρχισα |
| canus | cana, canum | άσπρος· cani, canōrum: άσπρες τρίχες |
| lego | lēgi, lectum, legĕre, 3 | μαζεύω, βγάζω |
| soleo | solitus sum, solēre, 2 (ημιαποθ.) | συνηθίζω |
| deterreo | deterrui, deterritum, deterrēre, 2 | αποτρέπω, αποθαρρύνω (+ quominus) |
| intervenio | intervēni, interventum, intervenīre, 4 | εμφανίζομαι απρόοπτα |
| opprimo | oppressi, oppressum, opprimĕre, 3 | πιάνω επ' αυτοφώρω |
| ornatrix | ornatrīcis (θηλ.) | κομμώτρια |
| vestis | vestis (θηλ.) | φόρεμα, ρούχο |
| deprehendo | deprehendi, deprehensum, deprehendĕre, 3 | πιάνω, ανακαλύπτω |
| dissimulo | 1 | προσποιούμαι ότι δεν |
| sermo | sermōnis (αρσ.) | κουβέντα, συζήτηση |
| extraho | extraxi, extractum, extrahĕre, 3 | παρατείνω |
| indūco | induxi, inductum, inducĕre, 3 | φέρνω για συζήτηση |
| mentio | mentiōnis (θηλ.) | μνεία |
| aetas | aetātis (θηλ.) | ηλικία |
| malo | malui, malle | προτιμώ |
| calvus | calva, calvum | φαλακρός |
| mendacium | mendacii (ουδ.) | ψέμα |
| obicio | obiēci, obiectum, obicĕre, 3 | προβάλλω, προσάπτω |
| dubito | 1 | αμφιβάλλω |
| nolo | nolui, nolle | δεν θέλω |
| timeo | timui, timēre, 2 | φοβάμαι |
Γραμματική: volo, nolo, malo
Το κείμενο έχει τρία ανώμαλα ρήματα που ρωτιούνται συνεχώς: voluit, mallet, malo, nolis. Το nolo είναι ne + volo και το malo είναι magis + volo, γι' αυτό μοιάζουν τόσο.
Οι άλλοι χρόνοι σχηματίζονται κανονικά από δύο θέματα:
| volo | nolo | malo | |
|---|---|---|---|
| Παρατατικός | volēbam | nolēbam | malēbam |
| Μέλλοντας | volam, voles | nolam, noles | malam, males |
| Παρακείμενος | volui | nolui | malui |
| Υποτακτική ενεστώτα | velim, velis, velit | nolim, nolis, nolit | malim, malis, malit |
| Υποτακτική παρατατικού | vellem, velles, vellet | nollem | mallem |
| Απαρέμφατο ενεστώτα | velle | nolle | malle |
| Προστακτική | — | nolī, nolīte | — |
Η υποτακτική παρατατικού βγαίνει από το απαρέμφατο: velle → vellem, malle → mallem. Ο παρακείμενος και ό,τι βγαίνει από αυτόν (volueram, voluero, voluerim, voluissem) είναι ομαλοί.
Συντακτικό: ενδοιαστικές, quominus και quin, τα ut
Οι ενδοιαστικές προτάσεις
Λένε τι φοβάται κάποιος, ένα ενδεχόμενο κακό. Είναι ουσιαστικές προτάσεις, αντικείμενα ρημάτων φόβου (vereor, metuo, timeo).
| Ο φόβος | Εισαγωγή | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| μήπως γίνει κάτι | nē (= μη, μήπως) | timeo nē veniat (φοβάμαι μήπως έρθει) |
| μήπως δεν γίνει κάτι | nē non ή ut (= μήπως δεν) | timeo nē non (ut) veniat (φοβάμαι μήπως δεν έρθει) |
Εκφέρονται πάντα με υποτακτική, γιατί μιλούν για κάτι ενδεχόμενο. Η ακολουθία είναι η γνωστή: ενεστώτας μετά από αρκτικό, παρατατικός μετά από ιστορικό. Αν ο φόβος αφορά κάτι που έχει ήδη γίνει, μπαίνει υποτακτική παρακειμένου: vereor nē hoc dixerit (φοβάμαι μήπως το είπε).
Στο κείμενο: nē istae te calvam faciant, αντικείμενο του times, υποτακτική ενεστώτα γιατί το times είναι αρκτικός χρόνος.
Οι προτάσεις του quominus και του quin
Μετά από ρήματα που σημαίνουν εμποδίζω (impedio, prohibeo, deterreo) ή αρνούμαι (recūso), η πρόταση που λέει από τι εμποδίζεται κάποιος εισάγεται με quominus (= να, από το να) ή nē. Όταν το ρήμα έχει άρνηση, το quominus ή το nē γίνεται συχνά quin.
| Σύνταξη | Παράδειγμα |
|---|---|
| ρήμα εμποδισμού + quominus ή nē | impedio illum quominus (nē) veniat |
| άρνηση + ρήμα εμποδισμού + quominus ή quin | non prohibui illum quominus (quin) venīret |
| non dubito, non est dubium + quin (= ότι) | non dubito quin calva esse nolis |
| non multum abest + quin (= λίγο λείπει να) | non multum abfuit quin caderet |
| facere non possum + quin (= δεν μπορώ να μη) | facere non possum quin rideam |
Εκφέρονται με υποτακτική και ακολουθούν την ακολουθία των χρόνων. Είναι αντικείμενα του ρήματος εξάρτησης (ή υποκείμενα, μετά από απρόσωπη έκφραση, όπως non est dubium).
Στο κείμενο:
- quominus id faceret: εξαρτάται από το deterrēre (αποτρέπω). Το απαρέμφατο δεν έχει δικό του χρόνο για την ακολουθία, οπότε την ορίζει το voluit, ιστορικός χρόνος: υποτακτική παρατατικού.
- quin calva esse nolis: εξαρτάται από το non dubito, αρκτικό χρόνο: υποτακτική ενεστώτα.
Όλες οι χρήσεις του ut
Πρώτα κοιτάς την έγκλιση, μετά το ρήμα από το οποίο εξαρτάται η πρόταση.
| Έγκλιση | Είδος | Σημασία | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| οριστική | χρονική | όταν, μόλις | Ut Caesar venit, hostes fugērunt. (δικό μας) |
| οριστική | παραβολική | όπως | Ut enim leges … antepōnunt, sic … (XLVI) |
| υποτακτική | τελική | για να | Legātum mīsit ut epistulam deferret. (δικό μας) |
| υποτακτική | επιρρηματική συμπερασματική | ώστε | Tantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent. (XXXVII) |
| υποτακτική | ουσιαστική συμπερασματική | να | Ex quo fit, ut laudandus is sit. (XLVI) |
| υποτακτική | βουλητική | να | Persuādet ut epistulam deferat. (XLV) |
| υποτακτική | ενδοιαστική | μήπως δεν | Timeo ut veniat. (δικό μας) |
| υποτακτική | παραχωρητική | αν και, έστω κι αν | Ut desint vires, tamen est laudanda voluntas. (Οβίδιος) |
Τα άλλα δύσκολα σημεία του κειμένου
- Etsi … deprehendit … tamen: εναντιωματική με οριστική, γιατί λέει πραγματικό γεγονός (μάθ. XL)· το tamen της κύριας απαντά στο etsi.
- donec induxit: χρονική με οριστική, πραγματικό γεγονός του παρελθόντος.
- utrum … mallet an calva: διμελής πλάγια ερώτηση, αντικείμενο του interrogāvit· υποτακτική παρατατικού, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο.
- Cum … respondisset: cum ιστορικός-διηγηματικός με υποτακτική υπερσυντελίκου, για το προτερόχρονο στο παρελθόν.
- cana esse malo: το κατηγορούμενο cana είναι σε ονομαστική, γιατί το υποκείμενο του esse είναι το ίδιο με του malo (ταυτοπροσωπία). Στο te calvam faciant το calvam είναι κατηγορούμενο στο αντικείμενο te.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γίνει χρονική αντικατάσταση στους τύπους voluit και mallet.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
voluit είναι γ΄ ενικό οριστικής παρακειμένου. Κρατάς πρόσωπο, αριθμό και έγκλιση, και αλλάζεις μόνο τον χρόνο.
Οριστική: ενεστώτας vult, παρατατικός volēbat, μέλλοντας volet, παρακείμενος voluit, υπερσυντέλικος voluerat, συντελεσμένος μέλλοντας voluerit.
mallet είναι γ΄ ενικό υποτακτικής παρατατικού. Η υποτακτική έχει τέσσερις χρόνους: ενεστώτας malit, παρατατικός mallet, παρακείμενος maluerit, υπερσυντέλικος maluisset.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τις προτάσεις «quominus id faceret» και «nē istae te calvam faciant».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
quominus id faceret. Δευτερεύουσα πρόταση του quominus. Εξαρτάται από το deterrēre, ρήμα που σημαίνει εμποδίζω, και είναι αντικείμενό του.
Εισάγεται με το quominus, γιατί το ρήμα εμποδισμού δεν έχει άρνηση. Εκφέρεται με υποτακτική παρατατικού: το deterrēre είναι απαρέμφατο, οπότε η ακολουθία ορίζεται από το voluit, ιστορικό χρόνο. Δηλώνει το σύγχρονο στο παρελθόν.
nē istae te calvam faciant. Δευτερεύουσα ενδοιαστική. Εξαρτάται από το times, ρήμα φόβου, και είναι αντικείμενό του.
Εισάγεται με το nē, γιατί ο φόβος είναι μήπως γίνει κάτι. Εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα, γιατί το times είναι αρκτικός χρόνος: σύγχρονο στο παρόν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις το β΄ ενικό οριστικής ενεστώτα των volo, nolo και malo.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το στιγμιότυπο του Μακρόβιου (κείμενο XLVII).
- Να αναγνωρίζεις τις ενδοιαστικές προτάσεις και τις προτάσεις του quominus και του quin: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία.
- Να χαρακτηρίζεις κάθε πρόταση με ut από την έγκλιση και από το ρήμα εξάρτησης.
- Να κλίνεις τα volo, nolo, malo και να κάνεις χρονική αντικατάσταση στους τύπους τους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.