Μετάβαση στο περιεχόμενο

XLVII. Ο Αύγουστος και η φιλαρέσκεια της κόρης του Ιουλίας

Οι ενδοιαστικές, το quominus και το quin, και όλες οι χρήσεις του ut.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2022 επαν. Α ·2022 επαν. Β ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το στιγμιότυπο του Μακρόβιου (κείμενο XLVII).
  2. Να αναγνωρίζεις τις ενδοιαστικές προτάσεις και τις προτάσεις του quominus και του quin: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία.
  3. Να χαρακτηρίζεις κάθε πρόταση με ut από την έγκλιση και από το ρήμα εξάρτησης.
  4. Να κλίνεις τα volo, nolo, malo και να κάνεις χρονική αντικατάσταση στους τύπους τους.

Το πλαίσιο

Η Ιουλία ήταν το μοναδικό παιδί του Αυγούστου, από τον πρώτο του γάμο. Το 2 π.Χ. ο πατέρας της την εξόρισε για «ανηθικότητα», και πέθανε στην εξορία το 14 μ.Χ. Ο Μακρόβιος, συγγραφέας του 5ου αιώνα μ.Χ., συγκεντρώνει στα Saturnalia ευφυολογήματα διάσημων Ρωμαίων. Εδώ διηγείται μια σκηνή από τα καλά χρόνια: η νεαρή Ιουλία βγάζει κρυφά τις πρώτες άσπρες τρίχες της, και ο Αύγουστος της στήνει μια μικρή παγίδα με λόγια.

Το κείμενο

Iulia, Augusti filia, matūre habēre coeperat canos, quos legere secrēte solēbat. Hac re audītā Augustus voluit filiam deterrēre quominus id faceret. Eo consilio aliquando repente intervēnit oppressitque ornatrīces. Etsi super vestem eārum deprehendit canos, tamen Augustus dissimulāvit eos vidisse et aliis sermonibus tempus extraxit, donec induxit mentiōnem aetātis. Tum interrogāvit filiam, utrum post aliquot annos cana esse mallet an calva. Cum illa respondisset «ego, pater, cana esse malo», mendacium illi pater obiēcit: «Non dubito quin calva esse nolis. Quid ergo non times nē istae te calvam faciant?»

Macrobius, Saturnalia 2.5.7

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

ΛατινικόΜετάφραση
Iulia, Augusti filia, matūre habēre coeperat canos, quos legere secrēte solēbat.Η Ιουλία, η κόρη του Αυγούστου, είχε αρχίσει πρόωρα να έχει άσπρες τρίχες, τις οποίες συνήθιζε να βγάζει κρυφά.
Hac re audītā Augustus voluit filiam deterrēre quominus id faceret.Όταν το άκουσε αυτό, ο Αύγουστος θέλησε να αποτρέψει την κόρη του από το να το κάνει.
Eo consilio aliquando repente intervēnit oppressitque ornatrīces.Με αυτό το σχέδιο εμφανίστηκε κάποτε ξαφνικά και έπιασε επ' αυτοφώρω τις κομμώτριες.
Etsi super vestem eārum deprehendit canos, tamen Augustus dissimulāvit eos vidisseΑν και ανακάλυψε άσπρες τρίχες πάνω στο φόρεμά τους, ωστόσο ο Αύγουστος προσποιήθηκε ότι δεν τις είδε
et aliis sermonibus tempus extraxit, donec induxit mentiōnem aetātis.και τράβηξε τον χρόνο με άλλες κουβέντες, ώσπου έφερε τη συζήτηση στην ηλικία.
Tum interrogāvit filiam, utrum post aliquot annos cana esse mallet an calva.Τότε ρώτησε την κόρη του αν ύστερα από μερικά χρόνια θα προτιμούσε να είναι ασπρομάλλα ή φαλακρή.
Cum illa respondisset «ego, pater, cana esse malo», mendacium illi pater obiēcit:Όταν εκείνη απάντησε «εγώ, πατέρα, προτιμώ να είμαι ασπρομάλλα», ο πατέρας της καταλόγισε ψέμα:
«Non dubito quin calva esse nolis.«Δεν αμφιβάλλω ότι δεν θέλεις να είσαι φαλακρή.
Quid ergo non times nē istae te calvam faciant?»Γιατί λοιπόν δεν φοβάσαι μήπως αυτές εδώ σε κάνουν φαλακρή;»

Το Hac re audītā είναι αφαιρετική απόλυτη· κατά λέξη «αφού ακούστηκε αυτό το πράγμα». Το istae είναι οι κομμώτριες, και το iste έχει συχνά απόχρωση περιφρόνησης: «αυτές δω».

Λεξιλόγιο

ΛέξηΑρχικοί χρόνοι ή κλίσηΣημασία
matūre(επίρρ.)πρόωρα
coepicoepisse (ελλειπτικό)άρχισα
canuscana, canumάσπρος· cani, canōrum: άσπρες τρίχες
legolēgi, lectum, legĕre, 3μαζεύω, βγάζω
soleosolitus sum, solēre, 2 (ημιαποθ.)συνηθίζω
deterreodeterrui, deterritum, deterrēre, 2αποτρέπω, αποθαρρύνω (+ quominus)
interveniointervēni, interventum, intervenīre, 4εμφανίζομαι απρόοπτα
opprimooppressi, oppressum, opprimĕre, 3πιάνω επ' αυτοφώρω
ornatrixornatrīcis (θηλ.)κομμώτρια
vestisvestis (θηλ.)φόρεμα, ρούχο
deprehendodeprehendi, deprehensum, deprehendĕre, 3πιάνω, ανακαλύπτω
dissimulo1προσποιούμαι ότι δεν
sermosermōnis (αρσ.)κουβέντα, συζήτηση
extrahoextraxi, extractum, extrahĕre, 3παρατείνω
indūcoinduxi, inductum, inducĕre, 3φέρνω για συζήτηση
mentiomentiōnis (θηλ.)μνεία
aetasaetātis (θηλ.)ηλικία
malomalui, malleπροτιμώ
calvuscalva, calvumφαλακρός
mendaciummendacii (ουδ.)ψέμα
obicioobiēci, obiectum, obicĕre, 3προβάλλω, προσάπτω
dubito1αμφιβάλλω
nolonolui, nolleδεν θέλω
timeotimui, timēre, 2φοβάμαι

Γραμματική: volo, nolo, malo

Το κείμενο έχει τρία ανώμαλα ρήματα που ρωτιούνται συνεχώς: voluit, mallet, malo, nolis. Το nolo είναι ne + volo και το malo είναι magis + volo, γι' αυτό μοιάζουν τόσο.

Οριστική ενεστώτα

Οι τύποι που δεν είναι προφανείς είναι στο β΄ και γ΄ πρόσωπο. Το nolo σε αυτά τα πρόσωπα γράφεται με non + τύπο του volo.

volonolomalo
α΄ ενικόvolonōlomālo
β΄ ενικόvīsnōn vīsmāvīs
γ΄ ενικόvultnōn vultmāvult
α΄ πληθυντικόvolumusnōlumusmālumus
β΄ πληθυντικόvultisnōn vultismāvultis
γ΄ πληθυντικόvoluntnōluntmālunt

Οι άλλοι χρόνοι σχηματίζονται κανονικά από δύο θέματα:

volonolomalo
Παρατατικόςvolēbamnolēbammalēbam
Μέλλονταςvolam, volesnolam, nolesmalam, males
Παρακείμενοςvoluinoluimalui
Υποτακτική ενεστώταvelim, velis, velitnolim, nolis, nolitmalim, malis, malit
Υποτακτική παρατατικούvellem, velles, velletnollemmallem
Απαρέμφατο ενεστώταvellenollemalle
Προστακτική—nolī, nolīte—

Η υποτακτική παρατατικού βγαίνει από το απαρέμφατο: velle → vellem, malle → mallem. Ο παρακείμενος και ό,τι βγαίνει από αυτόν (volueram, voluero, voluerim, voluissem) είναι ομαλοί.

Συντακτικό: ενδοιαστικές, quominus και quin, τα ut

Οι ενδοιαστικές προτάσεις

Λένε τι φοβάται κάποιος, ένα ενδεχόμενο κακό. Είναι ουσιαστικές προτάσεις, αντικείμενα ρημάτων φόβου (vereor, metuo, timeo).

Ο φόβοςΕισαγωγήΠαράδειγμα
μήπως γίνει κάτιnē (= μη, μήπως)timeo nē veniat (φοβάμαι μήπως έρθει)
μήπως δεν γίνει κάτιnē non ή ut (= μήπως δεν)timeo nē non (ut) veniat (φοβάμαι μήπως δεν έρθει)

Εκφέρονται πάντα με υποτακτική, γιατί μιλούν για κάτι ενδεχόμενο. Η ακολουθία είναι η γνωστή: ενεστώτας μετά από αρκτικό, παρατατικός μετά από ιστορικό. Αν ο φόβος αφορά κάτι που έχει ήδη γίνει, μπαίνει υποτακτική παρακειμένου: vereor nē hoc dixerit (φοβάμαι μήπως το είπε).

Στο κείμενο: nē istae te calvam faciant, αντικείμενο του times, υποτακτική ενεστώτα γιατί το times είναι αρκτικός χρόνος.

Οι προτάσεις του quominus και του quin

Μετά από ρήματα που σημαίνουν εμποδίζω (impedio, prohibeo, deterreo) ή αρνούμαι (recūso), η πρόταση που λέει από τι εμποδίζεται κάποιος εισάγεται με quominus (= να, από το να) ή nē. Όταν το ρήμα έχει άρνηση, το quominus ή το nē γίνεται συχνά quin.

ΣύνταξηΠαράδειγμα
ρήμα εμποδισμού + quominus ή nēimpedio illum quominus (nē) veniat
άρνηση + ρήμα εμποδισμού + quominus ή quinnon prohibui illum quominus (quin) venīret
non dubito, non est dubium + quin (= ότι)non dubito quin calva esse nolis
non multum abest + quin (= λίγο λείπει να)non multum abfuit quin caderet
facere non possum + quin (= δεν μπορώ να μη)facere non possum quin rideam

Εκφέρονται με υποτακτική και ακολουθούν την ακολουθία των χρόνων. Είναι αντικείμενα του ρήματος εξάρτησης (ή υποκείμενα, μετά από απρόσωπη έκφραση, όπως non est dubium).

Στο κείμενο:

  • quominus id faceret: εξαρτάται από το deterrēre (αποτρέπω). Το απαρέμφατο δεν έχει δικό του χρόνο για την ακολουθία, οπότε την ορίζει το voluit, ιστορικός χρόνος: υποτακτική παρατατικού.
  • quin calva esse nolis: εξαρτάται από το non dubito, αρκτικό χρόνο: υποτακτική ενεστώτα.

Όλες οι χρήσεις του ut

Πρώτα κοιτάς την έγκλιση, μετά το ρήμα από το οποίο εξαρτάται η πρόταση.

ΈγκλισηΕίδοςΣημασίαΠαράδειγμα
οριστικήχρονικήόταν, μόλιςUt Caesar venit, hostes fugērunt. (δικό μας)
οριστικήπαραβολικήόπωςUt enim leges … antepōnunt, sic … (XLVI)
υποτακτικήτελικήγια ναLegātum mīsit ut epistulam deferret. (δικό μας)
υποτακτικήεπιρρηματική συμπερασματικήώστεTantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent. (XXXVII)
υποτακτικήουσιαστική συμπερασματικήναEx quo fit, ut laudandus is sit. (XLVI)
υποτακτικήβουλητικήναPersuādet ut epistulam deferat. (XLV)
υποτακτικήενδοιαστικήμήπως δενTimeo ut veniat. (δικό μας)
υποτακτικήπαραχωρητικήαν και, έστω κι ανUt desint vires, tamen est laudanda voluntas. (Οβίδιος)

Τα άλλα δύσκολα σημεία του κειμένου

  • Etsi … deprehendit … tamen: εναντιωματική με οριστική, γιατί λέει πραγματικό γεγονός (μάθ. XL)· το tamen της κύριας απαντά στο etsi.
  • donec induxit: χρονική με οριστική, πραγματικό γεγονός του παρελθόντος.
  • utrum … mallet an calva: διμελής πλάγια ερώτηση, αντικείμενο του interrogāvit· υποτακτική παρατατικού, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο.
  • Cum … respondisset: cum ιστορικός-διηγηματικός με υποτακτική υπερσυντελίκου, για το προτερόχρονο στο παρελθόν.
  • cana esse malo: το κατηγορούμενο cana είναι σε ονομαστική, γιατί το υποκείμενο του esse είναι το ίδιο με του malo (ταυτοπροσωπία). Στο te calvam faciant το calvam είναι κατηγορούμενο στο αντικείμενο te.

Ο πατέρας απαντά

Η περίοδος πριν από τα λόγια του Αυγούστου. Η χρονική πρόταση, μαζί με την απάντηση της Ιουλίας, μετράει εδώ για ένα κομμάτι.

Βρες το ρήμα της κύριας. Μετά: ποιος; τι; σε ποιον; πότε;

,

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 5 σωστά

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γίνει χρονική αντικατάσταση στους τύπους voluit και mallet.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τις προτάσεις «quominus id faceret» και «nē istae te calvam faciant».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πώς μεταφράζεται το «Quid ergo non times nē istae te calvam faciant?»;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις το β΄ ενικό οριστικής ενεστώτα των volo, nolo και malo.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το στιγμιότυπο του Μακρόβιου (κείμενο XLVII).
  • Να αναγνωρίζεις τις ενδοιαστικές προτάσεις και τις προτάσεις του quominus και του quin: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία.
  • Να χαρακτηρίζεις κάθε πρόταση με ut από την έγκλιση και από το ρήμα εξάρτησης.
  • Να κλίνεις τα volo, nolo, malo και να κάνεις χρονική αντικατάσταση στους τύπους τους.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;