XLVI. Το γενικό συμφέρον μπαίνει πριν από το ατομικό
Οι ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα του De finibus (κείμενο XLVI).
- Να αναγνωρίζεις τις ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία, συντακτική θέση.
- Να τις ξεχωρίζεις από τις επιρρηματικές συμπερασματικές, τις βουλητικές και τις παραβολικές με ut.
- Να κλίνεις το unusquisque και να αναγνωρίζεις την παθητική περιφραστική συζυγία και τον β΄ όρο σύγκρισης του κειμένου.
Το πλαίσιο
Το απόσπασμα είναι από το φιλοσοφικό έργο του Κικέρωνα De finibus bonorum et malorum («Για τα όρια του αγαθού και του κακού»), που γράφτηκε το 45 π.Χ. Στο τρίτο βιβλίο εκτίθεται η ηθική των Στωικών. Η θεωρία είναι ότι ο κόσμος είναι κάτι σαν κοινή πολιτεία θεών και ανθρώπων, και ο καθένας μας είναι μέρος της. Από εκεί βγαίνει το συμπέρασμα που δίνει τον τίτλο: το κοινό καλό μπαίνει πριν από το ατομικό, όπως το βάζουν οι νόμοι και όπως το βάζει όποιος πέφτει για την πατρίδα.
Το κείμενο
Philosophi mundum censent regi numine deōrum; eum esse putant quasi commūnem urbem et civitātem hominum et deōrum, et unum quemque nostrum eius mundi esse partem; ex quo illud natūrā consequitur, ut commūnem utilitātem nostrae anteponāmus. Ut enim leges omnium salūtem singulōrum salūti antepōnunt, sic vir bonus et sapiens et legibus parens consulit utilitāti omnium plus quam unīus alicuius aut suae. Nec magis vituperandus est proditor patriae quam proditor commūnis utilitātis, aut commūnis salūtis desertor propter suam utilitātem et salūtem. Ex quo fit, ut laudandus is sit, qui pro re publicā cadat, quod decet cariōrem nobis esse patriam quam nosmet ipsos.
Cicero, De finibus 3.64
Με έντονα είναι οι δύο ουσιαστικές συμπερασματικές. Το τρίτο ut του κειμένου (Ut enim leges…) δεν είναι έντονο, και θα δεις παρακάτω γιατί.
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.
| Λατινικό | Μετάφραση |
|---|---|
| Philosophi mundum censent regi numine deōrum; | Οι φιλόσοφοι πιστεύουν ότι ο κόσμος κυβερνιέται από τη βούληση των θεών· |
| eum esse putant quasi commūnem urbem et civitātem hominum et deōrum, | νομίζουν ότι αυτός είναι κάτι σαν κοινή πόλη και πολιτεία των ανθρώπων και των θεών, |
| et unum quemque nostrum eius mundi esse partem; | και ότι ο καθένας από εμάς είναι μέρος αυτού του κόσμου· |
| ex quo illud natūrā consequitur, ut commūnem utilitātem nostrae anteponāmus. | από αυτό προκύπτει από τη φύση εκείνο: να βάζουμε το κοινό συμφέρον πάνω από το δικό μας. |
| Ut enim leges omnium salūtem singulōrum salūti antepōnunt, | Γιατί, όπως οι νόμοι βάζουν τη σωτηρία όλων πάνω από τη σωτηρία του καθενός χωριστά, |
| sic vir bonus et sapiens et legibus parens consulit utilitāti omnium plus quam unīus alicuius aut suae. | έτσι ο καλός και σοφός άνθρωπος, που υπακούει στους νόμους, φροντίζει για το συμφέρον όλων περισσότερο παρά για το συμφέρον ενός οποιουδήποτε ή για το δικό του. |
| Nec magis vituperandus est proditor patriae quam proditor commūnis utilitātis, aut commūnis salūtis desertor propter suam utilitātem et salūtem. | Και δεν πρέπει να κατακρίνεται ο προδότης της πατρίδας περισσότερο από τον προδότη του κοινού συμφέροντος ή από εκείνον που εγκαταλείπει την κοινή σωτηρία για χάρη του δικού του συμφέροντος και της δικής του σωτηρίας. |
| Ex quo fit, ut laudandus is sit, qui pro re publicā cadat, | Από αυτό συμβαίνει να αξίζει έπαινο εκείνος που πέφτει για την πατρίδα, |
| quod decet cariōrem nobis esse patriam quam nosmet ipsos. | γιατί αρμόζει η πατρίδα να είναι πιο αγαπητή σε μας από εμάς τους ίδιους. |
Το laudandus sit είναι παθητική περιφραστική συζυγία. Η κατά λέξη απόδοση είναι «να πρέπει να επαινείται εκείνος…»· το «να αξίζει έπαινο» λέει το ίδιο.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Αρχικοί χρόνοι ή κλίση | Σημασία |
|---|---|---|
| philosophus | philosophi (αρσ.) | φιλόσοφος |
| mundus | mundi (αρσ.) | κόσμος, σύμπαν |
| censeo | censui, censum, censēre, 2 | πιστεύω, νομίζω (+ απαρ.) |
| rego | rexi, rectum, regĕre, 3 | κυβερνώ |
| numen | numinis (ουδ.) | η βούληση της θεότητας |
| puto | 1 | νομίζω |
| civitas | civitātis (θηλ.) | πολιτεία |
| unusquisque | unaquaeque, unumquidque (unumquodque) | ο καθένας χωριστά |
| consequitur | consecūtum est, consequi (απρόσ.) | προκύπτει, συνεπάγεται |
| utilitas | utilitātis (θηλ.) | ωφέλεια, συμφέρον, καλό |
| antepōno | anteposui, antepositum, anteponĕre, 3 | βάζω κάτι (αιτ.) πάνω από κάτι (δοτ.) |
| lex | legis (θηλ.) | νόμος |
| singuli | singulae, singula | ο καθένας χωριστά |
| pareo | parui, paritum, parēre, 2 | υπακούω (+ δοτ.) |
| consulo | consului, consultum, consulĕre, 3 | φροντίζω για (+ δοτ.) |
| vitupero | 1 | επικρίνω, κατακρίνω |
| proditor | proditōris (αρσ.) | προδότης |
| desertor | desertōris (αρσ.) | λιποτάκτης, αυτός που εγκαταλείπει |
| fit | factum est, fieri (απρόσ.) | συμβαίνει |
| laudo | 1 | επαινώ |
| cado | cecĭdi, casum, cadĕre, 3 | πέφτω |
| decet | decuit, decēre, 2 (απρόσ.) | αρμόζει, πρέπει (+ απαρ.) |
| carus | cara, carum | αγαπητός |
Γραμματική: το unusquisque και η σύγκριση
1. unusquisque. Σύνθετο από το unus και το quisque, και κλίνονται και τα δύο μέρη. Στο κείμενο: unum quemque (αιτιατική ενικού αρσενικού, γραμμένο χωριστά). Πληθυντικό δεν χρησιμοποιεί.
2. Τα παραθετικά και ο β΄ όρος σύγκρισης. Το κείμενο συγκρίνει τρεις φορές:
| Σύγκριση | Πώς γίνεται |
|---|---|
| consulit utilitāti omnium plus quam unīus alicuius aut suae | με το επίρρημα plus (συγκρ. του multum) και quam |
| nec magis vituperandus est proditor patriae quam proditor commūnis utilitātis | με το magis + θετικό βαθμό |
| decet cariōrem nobis esse patriam quam nosmet ipsos | με συγκριτικό επιθέτου: carus, carior, carissimus |
Στο τελευταίο, ο α΄ όρος (patriam) είναι σε αιτιατική, γιατί είναι υποκείμενο απαρεμφάτου. Ο β΄ όρος με το quam παίρνει την ίδια πτώση: nosmet ipsos. Επειδή ο α΄ όρος είναι αιτιατική, ο β΄ μπορεί να γίνει και αφαιρετική χωρίς quam: cariōrem nobis patriam nobismet ipsis. Το -met είναι μόριο που επιτείνει: «εμείς οι ίδιοι».
Συντακτικό: οι ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις
Τις επιρρηματικές συμπερασματικές τις ξέρεις από το κείμενο XXXVII: λένε τι αποτέλεσμα είχε μια πράξη (tam … ut). Οι ουσιαστικές συμπερασματικές έχουν την ίδια μορφή, αλλά πιάνουν θέση ονόματος: υποκείμενο, αντικείμενο ή επεξήγηση.
| Εισαγωγή | με το ut· οι αρνητικές με το ut non, ut nemo, ut numquam, ut nihil |
| Εκφορά | με υποτακτική |
| Ακολουθία | υποτακτική ενεστώτα μετά από αρκτικό χρόνο, παρατατικού μετά από ιστορικό |
Τι εκφράζουν και πού χρησιμεύουν:
| Εκφράζουν | Θέση | Ρήματα και εκφράσεις |
|---|---|---|
| αποτέλεσμα, συνέπεια | αντικείμενο | facio, efficio, perficio (κατορθώνω), obtineo |
| συμπέρασμα | υποκείμενο | efficitur, (con)sequitur (προκύπτει) |
| γεγονός, συμβάν | υποκείμενο | fit, accĭdit, evenit, contingit (συμβαίνει) |
| κάτι που απομένει | υποκείμενο | restat, relinquitur, reliquum est |
| κάτι που είναι καιρός, συνήθεια, νόμος | υποκείμενο | satis est, tempus est, mos (consuetūdo) est, lex est |
Στο κείμενο:
- ut commūnem utilitātem nostrae anteponāmus: εξαρτάται από το consequitur και είναι επεξήγηση στο illud, που είναι το υποκείμενό του. Υποτακτική ενεστώτα, γιατί το consequitur είναι αρκτικός χρόνος.
- ut laudandus is sit: εξαρτάται από το απρόσωπο fit και είναι υποκείμενό του. Υποτακτική ενεστώτα, γιατί το fit είναι αρκτικός χρόνος.
Το τρίτο ut. Στο Ut enim leges … antepōnunt, sic vir bonus … consulit το ut έχει οριστική και απέναντί του το sic της κύριας. Είναι παραβολική πρόταση: «όπως … έτσι». Το ut με οριστική είναι παραβολικό ή χρονικό, ποτέ συμπερασματικό.
Τα άλλα δύσκολα σημεία του κειμένου
- mundum ... regi: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του censent, με υποκείμενο το mundum· numine αφαιρετική του ποιητικού αιτίου.
- eum esse ... urbem et civitātem: αντικείμενο του putant· urbem και civitātem κατηγορούμενα στο eum.
- unum quemque nostrum: nostrum γενική διαιρετική («από εμάς»).
- vituperandus est proditor: παθητική περιφραστική, προσωπική σύνταξη. Το ποιητικό αίτιο, αν το έγραφες, θα ήταν σε δοτική (nobis).
- qui pro re publicā cadat: αναφορική προσδιοριστική στο is· έχει υποτακτική γιατί εξαρτάται από πρόταση που εκφέρεται με υποτακτική (έλξη).
- quod decet ...: αιτιολογική με οριστική, γιατί δίνει την αιτία ως αντικειμενική.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: τη δοτική ενικού του unum quemque στο ίδιο γένος· τη γενική πληθυντικού του re publicā· τα παραθετικά του carus· τον ίδιο τύπο του antepōnunt στην παθητική φωνή.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
unum quemque → unicuique. Κλίνονται και τα δύο μέρη: uni + cuique. Η δοτική είναι ίδια και στα τρία γένη.
re publicā → rerum publicārum. Κλίνονται χωριστά το res (πέμπτη κλίση) και το publica (πρώτη κλίση).
carus → carior, carissimus. Ομαλά: συγκριτικός σε -ior, υπερθετικός σε -issimus.
antepōnunt → anteponuntur. Γ΄ πληθυντικό οριστικής ενεστώτα, τρίτη συζυγία, παθητική φωνή.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά την πρόταση «ut commūnem utilitātem nostrae anteponāmus» και να την ξαναγράψετε με το ρήμα εξάρτησης στον παρατατικό (consequebātur).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Είδος, εξάρτηση. Δευτερεύουσα ουσιαστική συμπερασματική. Εξαρτάται από το απρόσωπο consequitur (προκύπτει), ρήμα που σημαίνει συμπέρασμα.
Εισαγωγή, εκφορά. Εισάγεται με το ut, γιατί είναι καταφατική. Εκφέρεται με υποτακτική, όπως όλες οι συμπερασματικές.
Ακολουθία. Υποτακτική ενεστώτα (anteponāmus), γιατί εξαρτάται από αρκτικό χρόνο· δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν.
Θέση. Επεξήγηση στο illud, που είναι το υποκείμενο του consequitur.
Η μετατροπή. Με ιστορικό χρόνο η υποτακτική ενεστώτα γίνεται παρατατικού: ex quo illud natūrā consequebātur, ut commūnem utilitātem nostrae anteponerēmus.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις την αιτιατική ενικού του θηλυκού unaquaeque, τη γενική ενικού του numine και το legibus στον ίδιο τύπο του ενικού.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα του De finibus (κείμενο XLVI).
- Να αναγνωρίζεις τις ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία, συντακτική θέση.
- Να τις ξεχωρίζεις από τις επιρρηματικές συμπερασματικές, τις βουλητικές και τις παραβολικές με ut.
- Να κλίνεις το unusquisque και να αναγνωρίζεις την παθητική περιφραστική συζυγία και τον β΄ όρο σύγκρισης του κειμένου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.