XLV. Μια επιστολή στα Ελληνικά αναπτερώνει το ηθικό των πολιορκημένων
Οι βουλητικές προτάσεις.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2022 Α ·2022 Β ·2022 Γ ·2022 Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLV, πρόταση προς πρόταση.
- Να αναγνωρίζεις τις βουλητικές προτάσεις: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία των χρόνων, συντακτική θέση.
- Να ξεχωρίζεις τη βουλητική από την τελική πρόταση και να μετατρέπεις τη βουλητική σε τελικό απαρέμφατο όπου το ρήμα το επιτρέπει.
- Να σχηματίζεις τους τύπους του κειμένου που ζητούν οι εξετάσεις: adsum και adfore, turris, τα αποθετικά vereor και adhortor.
Το πλαίσιο
Το απόσπασμα είναι διασκευή από τα Απομνημονεύματα του Γαλατικού πολέμου του Ιουλίου Καίσαρα. Ο Κόιντος Τύλλιος Κικέρων, αξιωματικός του Καίσαρα και αδελφός του ρήτορα, πολιορκείται στο χειμερινό του στρατόπεδο από Γαλάτες που ξεσήκωσε ο Αμβιόριγας, κάπου στο σημερινό Βέλγιο. Ο Καίσαρας στέλνει μήνυμα ότι έρχεται, και το γράφει στα ελληνικά, για να μην το καταλάβουν οι εχθροί αν το πιάσουν. Η γλώσσα των μορφωμένων Ρωμαίων γίνεται εδώ κρυπτογράφηση.
Το κείμενο
Caesar ex captīvis cognoscit quae apud Cicerōnem gerantur quantōque in periculo res sit. Tum cuidam ex equitibus Gallis persuādet ut ad Cicerōnem epistulam deferat. Curat et providet nē, interceptā epistulā, nostra consilia ab hostibus cognoscantur. Quam ob rem epistulam conscriptam Graecis litteris mittit. Legātum monet ut, si adīre non possit, epistulam ad amentum tragulae adliget et intra castra abiciat. In litteris scribit se cum legionibus celeriter adfore. Gallus, periculum veritus, constituit ut tragulam mitteret. Haec casu ad turrim adhaesit et tertio post die a quodam milite conspicitur et ad Cicerōnem defertur. Ille epistulam perlegit militesque adhortātur ut salūtem sperent.
Caesar, De bello Gallico 5.48 (διασκευή)
Με έντονα είναι οι σύνδεσμοι των βουλητικών προτάσεων, το φαινόμενο της ενότητας. Το nostra consilia («τα σχέδιά μας») είναι η φωνή του Καίσαρα: γράφει για τον εαυτό του σε τρίτο πρόσωπο, αλλά για το στρατό του λέει «εμείς».
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη θέλει το Θέμα Α.
| Λατινικό | Μετάφραση |
|---|---|
| Caesar ex captīvis cognoscit quae apud Cicerōnem gerantur quantōque in periculo res sit. | Ο Καίσαρας μαθαίνει από τους αιχμαλώτους τι γίνεται στο στρατόπεδο του Κικέρωνα και σε πόσο μεγάλο κίνδυνο βρίσκεται η κατάσταση. |
| Tum cuidam ex equitibus Gallis persuādet ut ad Cicerōnem epistulam deferat. | Τότε πείθει κάποιον από τους Γαλάτες ιππείς να μεταφέρει μια επιστολή στον Κικέρωνα. |
| Curat et providet nē, interceptā epistulā, nostra consilia ab hostibus cognoscantur. | Φροντίζει και προνοεί, αν η επιστολή πέσει σε ξένα χέρια, να μη γίνουν γνωστά τα σχέδιά μας στους εχθρούς. |
| Quam ob rem epistulam conscriptam Graecis litteris mittit. | Γι' αυτό στέλνει την επιστολή γραμμένη στα ελληνικά. |
| Legātum monet ut, si adīre non possit, epistulam ad amentum tragulae adliget et intra castra abiciat. | Συμβουλεύει τον αγγελιοφόρο, αν δεν μπορεί να πλησιάσει, να δέσει την επιστολή στο λουρί ενός ακοντίου και να την πετάξει μέσα στο στρατόπεδο. |
| In litteris scribit se cum legionibus celeriter adfore. | Στην επιστολή γράφει ότι θα έρθει γρήγορα με τις λεγεώνες. |
| Gallus, periculum veritus, constituit ut tragulam mitteret. | Ο Γαλάτης, επειδή φοβήθηκε τον κίνδυνο, αποφάσισε να ρίξει το ακόντιο. |
| Haec casu ad turrim adhaesit et tertio post die a quodam milite conspicitur et ad Cicerōnem defertur. | Αυτό καρφώθηκε τυχαία σε έναν πύργο, και την τρίτη μέρα το βλέπει κάποιος στρατιώτης και το φέρνει στον Κικέρωνα. |
| Ille epistulam perlegit militesque adhortātur ut salūtem sperent. | Εκείνος διαβάζει την επιστολή ως το τέλος και προτρέπει τους στρατιώτες να ελπίζουν στη σωτηρία. |
Στο conspicitur και στο defertur η μετάφραση γυρίζει την παθητική σε ενεργητική («το βλέπει κάποιος στρατιώτης»). Αν προτιμάς να μείνεις πιο κοντά στη σύνταξη: «γίνεται αντιληπτό από κάποιον στρατιώτη και μεταφέρεται στον Κικέρωνα». Και τα δύο είναι σωστά.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Αρχικοί χρόνοι ή κλίση | Σημασία |
|---|---|---|
| captīvus | captīvi (αρσ.) | αιχμάλωτος |
| cognosco | cognōvi, cognitum, cognoscĕre, 3 | μαθαίνω |
| gero | gessi, gestum, gerĕre, 3 | κάνω· στο παθητικό: γίνομαι |
| periculum | periculi (ουδ.) | κίνδυνος |
| eques | equitis (αρσ.) | ιππέας |
| persuadeo | persuāsi, persuāsum, persuadēre, 2 | πείθω (+ δοτ. και βουλητική) |
| defero | detuli, delātum, deferre | μεταφέρω |
| curo | 1 | φροντίζω (+ βουλητική) |
| provideo | provīdi, provīsum, providēre, 2 | προνοώ, μεριμνώ (+ βουλητική) |
| intercipio | intercēpi, interceptum, intercipĕre, 3 | αρπάζω κάτι πριν φτάσει στον προορισμό του |
| consilium | consilii (ουδ.) | σχέδιο |
| conscrībo | conscripsi, conscriptum, conscribĕre, 3 | γράφω |
| legātus | legāti (αρσ.) | απεσταλμένος, αγγελιοφόρος |
| moneo | monui, monitum, monēre, 2 | συμβουλεύω (+ βουλητική) |
| adeo | adii, aditum, adīre (όπως το eo) | πλησιάζω |
| amentum | amenti (ουδ.) | λουρί, ιμάντας |
| tragula | tragulae (θηλ.) | είδος ακοντίου |
| adligo | 1 | δένω |
| abicio | abiēci, abiectum, abicĕre, 3 | πετάω μακριά |
| adsum | adfui, adesse | είμαι παρών, έρχομαι |
| vereor | veritus sum, verēri, 2 (αποθ.) | φοβάμαι |
| constituo | constitui, constitūtum, constituĕre, 3 | αποφασίζω (+ βουλητική) |
| turris | turris (θηλ.) | πύργος |
| adhaeresco | adhaesi, adhaesum, adhaerescĕre, 3 | καρφώνομαι, κολλάω |
| conspicio | conspexi, conspectum, conspicĕre, 3 | βλέπω, διακρίνω |
| perlego | perlēgi, perlectum, perlegĕre, 3 | διαβάζω ως το τέλος |
| adhortor | adhortātus sum, adhortāri, 1 (αποθ.) | προτρέπω (+ βουλητική) |
| salus | salūtis (θηλ.) | σωτηρία |
Γραμματική: οι τύποι που θέλουν προσοχή
Το κείμενο δεν φέρνει νέο γραμματικό φαινόμενο. Φέρνει όμως τρεις τύπους που ρωτιούνται συχνά στο Θέμα Β.
1. adfore. Είναι το απαρέμφατο μέλλοντα του adsum, μια σύντομη μορφή:
| Απαρέμφατο | Τύπος |
|---|---|
| Ενεστώτα | adesse |
| Παρακειμένου | adfuisse |
| Μέλλοντα | adfutūrum, -am, -um esse ή adfore |
Το adfore (όπως και το fore = futūrum esse) δεν κλίνεται: μένει ίδιο σε κάθε γένος και αριθμό. Στο κείμενο το υποκείμενό του είναι το se, αρσενικό ενικού, αλλά το ίδιο adfore θα έμπαινε και για μια γυναίκα ή για τις λεγεώνες.
2. turris. Τριτόκλιτο θηλυκό με θέμα σε -i, και το δείχνει στην αιτιατική και στην αφαιρετική του ενικού:
3. Τα αποθετικά. Το vereor και το adhortor έχουν παθητικούς τύπους και ενεργητική σημασία. Η μετοχή veritus είναι παρακειμένου, άρα δηλώνει το προτερόχρονο: πρώτα φοβήθηκε, μετά αποφάσισε. Η προστακτική ενεστώτα του adhortor είναι adhortāre, adhortāmini.
Συντακτικό: οι βουλητικές προτάσεις
Οι βουλητικές είναι ουσιαστικές (ονοματικές) προτάσεις. Λένε τι θέλει κάποιος να γίνει, και εξαρτώνται από ρήματα που σημαίνουν βούληση: διατάζω, ζητώ, παρακαλώ, προτρέπω, συμβουλεύω, πείθω, αποφασίζω, επιτρέπω, φροντίζω.
| Εισαγωγή | με το ut (= να)· οι αρνητικές με το nē (= να μη), σπανιότερα με το quominus |
| Εκφορά | πάντα με υποτακτική, γιατί το περιεχόμενό τους είναι απλώς επιθυμητό |
| Ακολουθία | υποτακτική ενεστώτα μετά από αρκτικό χρόνο, υποτακτική παρατατικού μετά από ιστορικό |
| Θέση | αντικείμενο του ρήματος βούλησης (ή υποκείμενο, αν το ρήμα είναι απρόσωπο ή παθητικό) |
Οι βουλητικές του κειμένου, όλες με τη σειρά:
| Πρόταση | Εξαρτάται από | Χρόνος του ρήματος εξάρτησης | Εκφορά |
|---|---|---|---|
| ut ad Cicerōnem epistulam deferat | persuādet | ιστορικός ενεστώτας, εδώ ως αρκτικός | υποτακτική ενεστώτα |
| nē ... nostra consilia ... cognoscantur | curat et providet | ιστορικός ενεστώτας, ως αρκτικός | υποτακτική ενεστώτα |
| ut ... adliget et ... abiciat | monet | ιστορικός ενεστώτας, ως αρκτικός | υποτακτική ενεστώτα |
| ut tragulam mitteret | constituit | παρακείμενος, ιστορικός | υποτακτική παρατατικού |
| ut salūtem sperent | adhortātur | ιστορικός ενεστώτας, ως αρκτικός | υποτακτική ενεστώτα |
Όλες είναι αντικείμενα των ρημάτων τους. Στο persuādet υπάρχει και δεύτερο αντικείμενο, σε δοτική: cuidam (πείθω κάποιον να…).
Βουλητική ή τελικό απαρέμφατο. Πολλά ρήματα βούλησης συντάσσονται και με απαρέμφατο, και οι δύο συντάξεις λένε το ίδιο: constituit ut tragulam mitteret = constituit tragulam mittere. Το βιβλίο σημειώνει ότι οι βουλητικές αντιστοιχούν γενικά στο τελικό απαρέμφατο των αρχαίων ελληνικών, και μετά από ρήματα που σημαίνουν «φροντίζω» στις προτάσεις του ὅπως: πρβ. ἐπιμελεῖται ὅπως βέλτιστοι ἔσονται οἱ πολῖται.
Τα άλλα δύσκολα σημεία του κειμένου
- quae ... gerantur, quantōque ... sit: πλάγιες ερωτήσεις μερικής άγνοιας, αντικείμενα του cognoscit, με υποτακτική ενεστώτα (σύγχρονο στο παρόν).
- interceptā epistulā: αφαιρετική απόλυτη, υποθετική (αν η επιστολή αρπαχτεί).
- si adīre non possit: υποθετική πρόταση μέσα στη βουλητική, με υποτακτική γιατί εξαρτάται από πρόταση με υποτακτική.
- se ... adfore: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του scribit· υποκείμενό του το se (ο Καίσαρας).
- periculum veritus: μετοχή συνημμένη στο Gallus, αιτιολογική· periculum αντικείμενό της.
- tertio post die: αφαιρετική του χρόνου (= post tertium diem).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: την αιτιατική πληθυντικού του turrim· το απαρέμφατο ενεστώτα του adfore· τον ίδιο τύπο του deferat στον παρατατικό· το β΄ ενικό προστακτικής ενεστώτα του adhortātur.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
turrim → turrēs (turrīs). Θέμα σε -i: στην αιτιατική πληθυντικού δέχεται και την κατάληξη -īs.
adfore → adesse. Το adfore είναι το απαρέμφατο μέλλοντα του adsum (= adfutūrum esse)· του ενεστώτα είναι το adesse.
deferat → deferret. Το defero είναι ανώμαλο: η υποτακτική παρατατικού σχηματίζεται από το απαρέμφατο deferre + -m, -s, -t: deferrem, deferres, deferret.
adhortātur → adhortāre. Αποθετικό: η προστακτική έχει παθητική μορφή, όπως hortāre, hortāmini.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τη δευτερεύουσα πρόταση «ut salūtem sperent» και να την εξαρτήσετε από το «Cicero milites adhortātus est».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Είδος και εξάρτηση. Βουλητική πρόταση. Εξαρτάται από το adhortātur, ρήμα που σημαίνει προτροπή, και λέει τι προτρέπει ο Κικέρων.
Εισαγωγή, εκφορά. Εισάγεται με το ut, γιατί είναι καταφατική, και εκφέρεται με υποτακτική, γιατί το περιεχόμενό της είναι απλώς επιθυμητό.
Ακολουθία. Υποτακτική ενεστώτα (sperent), γιατί εξαρτάται από ιστορικό ενεστώτα που λογίζεται ως αρκτικός χρόνος: δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν. Θέση: αντικείμενο του adhortātur.
Η μετατροπή. Το adhortātus est είναι παρακείμενος με σημασία ιστορικού χρόνου, οπότε η υποτακτική ενεστώτα γίνεται παρατατικού: Cicero milites adhortātus est ut salūtem sperārent.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις την αφαιρετική ενικού του turrim, τη δοτική ενικού του equitibus και το απαρέμφατο παρακειμένου του adfore.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLV, πρόταση προς πρόταση.
- Να αναγνωρίζεις τις βουλητικές προτάσεις: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία των χρόνων, συντακτική θέση.
- Να ξεχωρίζεις τη βουλητική από την τελική πρόταση και να μετατρέπεις τη βουλητική σε τελικό απαρέμφατο όπου το ρήμα το επιτρέπει.
- Να σχηματίζεις τους τύπους του κειμένου που ζητούν οι εξετάσεις: adsum και adfore, turris, τα αποθετικά vereor και adhortor.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.