Μετάβαση στο περιεχόμενο

XLIV. Η ζωή των τυράννων

Οι πλάγιες ερωτήσεις.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLIV από το έργο του Κικέρωνα «Για τη φιλία».
  2. Να αναγνωρίζεις τις πλάγιες ερωτήσεις: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά πάντα με υποτακτική, ακολουθία των χρόνων και συντακτική θέση.
  3. Να μετατρέπεις ευθείες ερωτήσεις σε πλάγιες και αντίστροφα, με εξάρτηση από ρήμα αρκτικού και ιστορικού χρόνου.
  4. Να ξεχωρίζεις την υποτακτική της πλάγιας ερώτησης από την υποτακτική που οφείλεται σε έλξη, και να κλίνεις το neuter.

Το πλαίσιο

Στα χρόνια του Κικέρωνα η λέξη tyrannus δεν σημαίνει πια τον μονάρχη των ελληνικών πόλεων του 7ου–5ου αιώνα π.Χ. Είναι σχεδόν συνώνυμη του rex: χαρακτηρίζει όποιον επιβουλεύεται τη δημοκρατία ή κυβερνά σε βάρος του λαού χωρίς ηθικό φραγμό. Το απόσπασμα είναι από το έργο «Για τη φιλία» (De amicitia), γραμμένο το 44 π.Χ. Ο Κικέρωνας εξηγεί ότι οι σχέσεις του τυράννου με όσους τον περιβάλλουν είναι καταδικασμένες στην αμοιβαία καχυποψία, και καταλήγει με τα λόγια του Ταρκυνίου, του τελευταίου βασιλιά της Ρώμης, όταν βρέθηκε εξόριστος.

Το κείμενο

Haec est tyrannōrum vita, in quā nulla fides, nulla caritas, nulla fiducia benevolentiae stabilis esse potest: tyrannis omnia semper suspecta atque sollicita sunt; nullus locus amicitiae eis est. Nescio enim quis possit diligere eum, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet. Coluntur tamen simulatiōne dumtaxat ad tempus. Quodsi forte, ut fit plerumque, cecidērunt, tum intellegitur, quam fuerint inopes amicōrum. Hoc est quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem: «Tum intellexi, quos fīdos amīcos habuissem, quos infīdos, cum iam neutris gratiam referre poteram».

Κικέρων, De amicitia 52–53

Η μετάφραση

ΛατινικάΜετάφραση
Haec est tyrannōrum vita, in quā nulla fides, nulla caritas, nulla fiducia benevolentiae stabilis esse potest:Αυτή είναι η ζωή των τυράννων, στην οποία δεν μπορεί να υπάρξει καμία εμπιστοσύνη, καμία αγάπη, καμία πίστη σε σταθερή εύνοια·
tyrannis omnia semper suspecta atque sollicita sunt;για τους τυράννους όλα είναι πάντα ύποπτα και ανησυχητικά·
nullus locus amicitiae eis est.η φιλία δεν έχει καμία θέση σε αυτούς.
Nescio enim quis possit diligere eum, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet.Γιατί δεν ξέρω ποιος μπορεί να αγαπά εκείνον που φοβάται ή εκείνον που νομίζει ότι τον φοβάται (κατά λέξη: από τον οποίο νομίζει ότι ο ίδιος φοβάται).
Coluntur tamen simulatiōne dumtaxat ad tempus.Τους δείχνουν όμως σεβασμό, υποκριτικά μόνο, για κάποιο διάστημα.
Quodsi forte, ut fit plerumque, cecidērunt, tum intellegitur, quam fuerint inopes amicōrum.Αν όμως τυχόν, όπως συμβαίνει συνήθως, έχουν πέσει, τότε γίνεται φανερό πόσο στερούνταν φίλων.
Hoc est quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem:Αυτό είναι που λένε ότι είπε ο Ταρκύνιος, όταν ήταν εξόριστος:
«Tum intellexi, quos fīdos amīcos habuissem, quos infīdos, cum iam neutris gratiam referre poteram».«Τότε κατάλαβα ποιους είχα πιστούς φίλους και ποιους άπιστους, όταν πια δεν μπορούσα να ανταποδώσω τη χάρη ούτε στους μεν ούτε στους δε».

Η πρόταση a quo se metui putet είναι δύσκολη στη μετάφραση: ο τύραννος νομίζει ότι ο ίδιος (se) γίνεται φοβερός σε κάποιον (a quo), δηλαδή ότι αυτός ο κάποιος τον φοβάται. Και ποιος αγαπά όποιον τον φοβάται;

Λεξιλόγιο

Ρήματα

ΡήμαΑρχικοί χρόνοιΣημασία
possumpotui, posseμπορώ
nescionescivi (nescii), nescitum, nescire, 4αγνοώ, δεν ξέρω
diligodilexi, dilectum, diligĕre, 3αγαπώ
metuometui, metutum, metuĕre, 3φοβάμαι
putoputavi, putatum, putāre, 1νομίζω
colocolui, cultum, colĕre, 3σέβομαι, τιμώ
fiofactus sum, fieriγίνομαι, συμβαίνω
cadocecidi, casum, cadĕre, 3πέφτω
intellegointellexi, intellectum, intellegĕre, 3καταλαβαίνω
dicodixi, dictum, dicĕre, 3λέω
ferotuli, latum, ferreφέρω· ferunt λένε
exulo (exsulo)exulavi, exulatum, exulāre, 1είμαι εξόριστος
habeohabui, habitum, habēre, 2έχω
referorettuli, relatum, referreανταποδίδω· gratiam refero ανταποδίδω τη χάρη

Ονόματα

ΛέξηΓενική, γένοςΣημασία
tyrannustyranni, αρσ.τύραννος
fidesfidei, θηλ. (ε΄ κλ.)εμπιστοσύνη
caritascaritātis, θηλ.αγάπη, στοργή
fiduciafiduciae, θηλ.πίστη
benevolentiabenevolentiae, θηλ.ευμένεια, εύνοια
stabilis, -is, -eσταθερός
suspectus, -a, -umύποπτος
sollicitus, -a, -umανησυχητικός, ταραγμένος
amicitiaamicitiae, θηλ.φιλία
simulatiosimulatiōnis, θηλ.προσποίηση, υποκρισία
inopsinopis (+ γεν.)αυτός που στερείται κάτι
fidus, -a, -umπιστός
infidus, -a, -umάπιστος
neuter, neutra, neutrumγεν. neutriusούτε ο ένας ούτε ο άλλος
gratiagratiae, θηλ.εύνοια, χάρη

Γραμματική: neuter και οι τύποι του κειμένου

Το neuter είναι αντωνυμικό επίθετο: κλίνεται όπως τα δευτερόκλιτα επίθετα, αλλά στον ενικό έχει γενική σε -ius και δοτική σε -i σε όλα τα γένη (όπως τα solus, totus, nullus, alter).

neuter, neutra, neutrum

Πες τον τύπο από μέσα σου και πάτα για να τον δεις. Πρόσεξε τη γενική και τη δοτική ενικού.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

ΑρσενικόΘηλυκόΟυδέτερο
Ονομ. ενικούneuter
Γεν. ενικού
Δοτ. ενικού
Αιτ. ενικού
Αφαιρ. ενικού
Ονομ. πληθ.
Γεν. πληθ.
Δοτ. πληθ.
Αιτ. πληθ.
Αφαιρ. πληθ.

0 / 29 καταλήξεις

Το neutris του κειμένου είναι δοτική πληθυντικού: ούτε στους μεν ούτε στους δε.

Και τρεις τύποι για το Θέμα Β:

  • ferunt: γ΄ πληθ. οριστικής ενεστώτα του ανώμαλου fero (fero, fers, fert, ferimus, fertis, ferunt).
  • metui: απαρέμφατο ενεστώτα παθητικής φωνής του metuo (το ίδιο γράμμα με το α΄ ενικό του παρακειμένου metui· εδώ το δείχνει το se).
  • fuerint: γ΄ πληθ. υποτακτικής παρακειμένου του sum.

Συντακτικό: οι πλάγιες ερωτήσεις

Οι πλάγιες ερωτήσεις περιέχουν ερώτηση εξαρτημένη από ρήμα:

  • ερωτηματικό (rogo, quaero), λεκτικό (doceo, dico), γνωστικό (scio, nescio, intellego), αποπειρατικό (tempto) κτλ.

Είναι ουσιαστικές προτάσεις: λειτουργούν ως αντικείμενο, υποκείμενο ή επεξήγηση. Εισάγονται με ερωτηματικά μόρια και με ερωτηματικές ή αναφορικές αντωνυμίες και επιρρήματα, όπως οι ευθείες.

Ευθεία ερώτησηΕξάρτηση από αρκτικό χρόνοΕξάρτηση από ιστορικό χρόνο
Quid facis? (σύγχρονο)Rogat quid faciasRogābat quid faceres
Quid fecisti? (προτερόχρονο)Rogat quid fecerisRogābat quid fecisses
Quid facies? (υστερόχρονο)Rogat quid factūrus sisRogābat quid factūrus esses

Τα μόρια στις πλάγιες ολικής άγνοιας:

  • num και -ne σημαίνουν και τα δύο απλώς αν: Rogat sitne (num sit) frater tuus intus.
  • nonne (αν δεν), συνήθως μόνο μετά το quaero.
  • στις διμελείς, το «ή όχι» είναι necne (στις ευθείες an non).
  • si μετά από ρήματα αναμονής ή απόπειρας (exspecto, conor, tempto)· an μετά τα haud scio, nescio, dubito, incertum est.

Οι πλάγιες ερωτήσεις του κειμένου

ΠρότασηΕξάρτησηΕισαγωγήΕκφορά, ακολουθίαΘέση
quis possit diligere eum…nescio (γνωστικό, αρκτικός)ερωτηματική αντωνυμία quis· μερικής άγνοιαςυποτ. ενεστώτα, σύγχρονοαντικείμενο του nescio
quam fuerint inopes amicōrumintellegitur (γνωστικό, αρκτικός)ερωτηματικό επίρρημα quam (πόσο)· μερικής άγνοιαςυποτ. παρακειμένου, προτερόχρονουποκείμενο του intellegitur
quos fīdos amīcos habuissemintellexi (γνωστικό, ιστορικός)ερωτηματική αντωνυμία quos· μερικής άγνοιαςυποτ. υπερσυντελίκου, προτερόχρονοαντικείμενο του intellexi
quos infīdos (ενν. habuissem)intellexiquos· μερικής άγνοιαςυποτ. υπερσυντελίκου, προτερόχρονοαντικείμενο του intellexi

Στο quam fuerint ο παρακείμενος δηλώνει το προτερόχρονο: ήταν χωρίς φίλους πριν φανεί, όσο ήταν ακόμη στην εξουσία.

Τα δύσκολα σημεία

  • in quā: αναφορική προσδιοριστική στο vita, με οριστική.
  • stabilis: κατά το βιβλίο προσδιορίζει νοηματικά την εύνοια (πίστη σε σταθερή εύνοια)· γραμματικά συμφωνεί με το fiducia.
  • tyrannis: δοτική του κρίνοντος προσώπου (για τους τυράννους)· eis: δοτική κτητική με το est.
  • quem metuat, a quo se metui putet: αναφορικές προσδιοριστικές στο eum, με υποτακτική λόγω έλξης από την υποτακτική της πλάγιας ερώτησης (possit). Δεν είναι πλάγιες ερωτήσεις: εισάγονται με αναφορική αντωνυμία και έχουν όρο αναφοράς.
  • se metui: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του putet· se υποκείμενο (ταυτοπροσωπία με αυτοπαθή αντωνυμία)· a quo ποιητικό αίτιο.
  • simulatiōne: αφαιρετική του τρόπου.
  • ut fit plerumque: παρενθετική απλή παραβολική, ut + οριστική.
  • Quodsi … cecidērunt, tum intellegitur: υποθετικός λόγος, ανοικτή υπόθεση (κατά το βιβλίο «του πραγματικού»), οριστική παρακειμένου και ενεστώτα.
  • amicōrum: γενική ως συμπλήρωμα του inopes (επίθετο που δηλώνει έλλειψη).
  • quod … ferunt: αναφορική προσδιοριστική στο hoc· Tarquinium dixisse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του ferunt· exulantem: χρονική μετοχή, συνημμένη στο Tarquinium.
  • fīdos, infīdos: κατηγορούμενα στο αντικείμενο amīcos.
  • cum iam neutris gratiam referre poteram: χρονική πρόταση (tum … cum), cum + οριστική παρατατικού.

Τα λόγια του Ταρκυνίου

Κάθε πλάγια ερώτηση μετράει για ένα κομμάτι, όπως και η χρονική πρόταση.

Βρες το ρήμα της κύριας. Τι κατάλαβε; Πότε;

Tum,,,.

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 4 σωστά

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: τη δοτική ενικού του «nulla fides» και του «nullus locus»· το απαρέμφατο μέλλοντα ενεργητικής φωνής του «ferunt»· το γ΄ ενικό της οριστικής υπερσυντελίκου του «cecidērunt».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να μετατρέψετε σε ευθείες τις πλάγιες ερωτήσεις «quis possit diligere eum…» και «quos fīdos amīcos habuissem, quos infīdos».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε ποια έγκλιση εκφέρεται η πλάγια ερώτηση στα λατινικά;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τη γενική ενικού και τη δοτική πληθυντικού του «caritas» και του «tyrannus».

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLIV από το έργο του Κικέρωνα «Για τη φιλία».
  • Να αναγνωρίζεις τις πλάγιες ερωτήσεις: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά πάντα με υποτακτική, ακολουθία των χρόνων και συντακτική θέση.
  • Να μετατρέπεις ευθείες ερωτήσεις σε πλάγιες και αντίστροφα, με εξάρτηση από ρήμα αρκτικού και ιστορικού χρόνου.
  • Να ξεχωρίζεις την υποτακτική της πλάγιας ερώτησης από την υποτακτική που οφείλεται σε έλξη, και να κλίνεις το neuter.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;