Τόνος, ειρωνεία, υπονοούμενα
Όταν ένα κείμενο λέει περισσότερα, ή το αντίθετο, από όσα γράφει.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να χαρακτηρίζεις τον τόνο ενός κειμένου (σοβαρός, χιουμοριστικός, ειρωνικός, σαρκαστικός, νοσταλγικός, οργισμένος…) και να τον τεκμηριώνεις.
- Να αναγνωρίζεις την ειρωνεία από τα σημάδια της: ψευδο-έπαινος, υπερβολή, εισαγωγικά, αντίθεση λόγων και γεγονότων.
- Να ξεχωρίζεις ειρωνεία, σαρκασμό και χιούμορ.
- Να διατυπώνεις με σαφήνεια ό,τι ένα κείμενο υπονοεί χωρίς να το γράφει.
Ο τόνος είναι η φωνή του κειμένου
Δύο κείμενα μπορεί να λένε το ίδιο πράγμα, ότι κόπηκαν τα δέντρα μιας πλατείας, και να ακούγονται εντελώς διαφορετικά. Το ένα είναι μια ήρεμη ανακοίνωση. Το άλλο μια οργισμένη καταγγελία. Το τρίτο ένα πικρό αστείο. Αυτό που αλλάζει είναι ο τόνος: η διάθεση με την οποία μιλάει ο συντάκτης.
| Τόνος | Σημάδια που τον προδίδουν |
|---|---|
| σοβαρός, ουδέτερος | γ΄ πρόσωπο, κυριολεξία, καθόλου επιφωνήματα ή θαυμαστικά |
| οργισμένος, καταγγελτικός | έντονο αξιολογικό λεξιλόγιο, θαυμαστικά, ρητορικές ερωτήσεις, επαναλήψεις |
| νοσταλγικός | παρελθοντικοί χρόνοι, εικόνες, «κάποτε», σύγκριση με ένα καλύτερο χθες |
| χιουμοριστικός | απρόσμενες συγκρίσεις, υπερβολή που διασκεδάζει, παιχνίδι λέξεων |
| ειρωνικός | λέει το αντίθετο από αυτό που εννοεί· ψευδο-έπαινος, εισαγωγικά |
| σαρκαστικός | ειρωνεία πικρή και επιθετική, που θέλει να πληγώσει ή να γελοιοποιήσει |
Στο Θέμα Β η ερώτηση μπορεί να ζητά τον τόνο ενός κειμένου ή μιας παραγράφου, ή να σε βάζει να εξηγήσεις μια ειρωνική φράση. Και εδώ, ο χαρακτηρισμός χωρίς τεκμήριο δεν φτάνει.
Η ειρωνεία
Ειρωνεία είναι να λες κάτι εννοώντας το αντίθετο, ή κάτι πολύ διαφορετικό, και να περιμένεις από τον αναγνώστη να το καταλάβει. Δεν είναι ψέμα: ο ειρωνευόμενος θέλει να τον καταλάβεις. Γι' αυτό αφήνει σημάδια.
- Ψευδο-έπαινος: «Επιτέλους, μια πλατεία χωρίς σκιά!»
- Αντίθεση λόγων και γεγονότων: τα λόγια επαινούν, τα στοιχεία που δίνονται δίπλα τα διαψεύδουν.
- Εισαγωγικά: η «αναβάθμιση», σε απόσταση από τον συντάκτη.
- Υπερβολή: «μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε την έρημο».
- Ξένο λεξιλόγιο σε λάθος θέση: επίσημη, διοικητική ή διαφημιστική γλώσσα για κάτι μικρό ή κακό.
- Στίξη: θαυμαστικό ή ερωτηματικό σε παρένθεση, «(!)», «(;)».
Ένα κείμενο με ειρωνεία
Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα σαν σατιρική στήλη τοπικής εφημερίδας.
Η πλατεία του μέλλοντος
(1) Επιτέλους, η πλατεία μας ανακαινίστηκε. Τα τριάντα πλατάνια που μας χαλούσαν τη θέα κόπηκαν, και στη θέση τους απλώνονται τώρα τρεις χιλιάδες τετραγωνικά από γυαλιστερό γρανίτη. Το καλοκαίρι η θερμοκρασία στο κέντρο της ξεπερνά τους πενήντα βαθμούς: μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά τη ζωή στην έρημο, χωρίς να ταξιδέψουμε.
(2) Οι κάτοικοι, βέβαια, δεν εκτίμησαν αμέσως το έργο. Οι ηλικιωμένοι που κάθονταν στα παγκάκια προτιμούν τώρα το σπίτι τους, και οι μητέρες με τα καρότσια περνούν απέναντι, στο σκιερό πεζοδρόμιο του φούρνου. Μικρότητες. Η πλατεία δεν φτιάχτηκε για να καθόμαστε· φτιάχτηκε για να φαίνεται στις φωτογραφίες.
(3) Η δημοτική αρχή υπόσχεται ότι, μόλις ολοκληρωθεί και η Β΄ φάση, θα φυτευτούν «δέντρα κατάλληλα για αστικό περιβάλλον». Ανυπομονούμε. Ως τότε, θα θαυμάζουμε τον γρανίτη από το παράθυρο.
Πουθενά δεν γράφει «η ανακαίνιση ήταν κακή». Και όμως, κανένας αναγνώστης δεν το διαβάζει αλλιώς.
Ειρωνεία, σαρκασμός, χιούμορ
Τα τρία μοιάζουν, και η εξέταση δέχεται συνήθως μια τεκμηριωμένη απάντηση ανάμεσά τους. Η διαφορά είναι στον στόχο και στην ένταση:
- Το χιούμορ θέλει να σε κάνει να χαμογελάσεις. Δεν έχει απαραίτητα θύμα.
- Η ειρωνεία λέει το αντίθετο για να ασκήσει κριτική, συχνά ήρεμα.
- Ο σαρκασμός είναι ειρωνεία που δαγκώνει: πικρή, επιθετική, με σαφές θύμα.
Η «Πλατεία του μέλλοντος» είναι ειρωνική με σαρκαστικές στιγμές: το «Μικρότητες.» και η τελευταία πρόταση είναι πικρά, όχι απλώς αστεία.
Υπονοούμενα
Ένα κείμενο λέει πολλά χωρίς να τα γράφει. Τα πιο συνηθισμένα μέσα:
- Ρητορική ερώτηση: «Ποιος θα καθίσει σε πλατεία πενήντα βαθμών;» (κανείς).
- Αποσιωπητικά: «Υποσχέθηκαν δέντρα… όπως και πέρσι.»
- Λέξεις που προϋποθέτουν κάτι: «Ακόμα και ο δήμαρχος παραδέχτηκε ότι κάνει ζέστη» (άρα ο δήμαρχος είναι ο τελευταίος που θα το παραδεχόταν). «Η νέα υπόσχεση» (άρα υπήρξε και παλιά, που δεν τηρήθηκε).
- Αυτό που λείπει: η πλατεία «φτιάχτηκε για να φαίνεται στις φωτογραφίες». Ποιανού τις φωτογραφίες; Το κείμενο δεν το λέει· το αφήνει σε σένα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσεις την ειρωνεία στη φράση «μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά τη ζωή στην έρημο, χωρίς να ταξιδέψουμε» (κείμενο «Η πλατεία του μέλλοντος», §1).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι γράφει: η ζέστη της πλατείας παρουσιάζεται σαν προνόμιο, σαν ταξιδιωτική εμπειρία. Τι εννοεί: η πλατεία είναι αφόρητη και άχρηστη το καλοκαίρι.
Από πού φαίνεται: η φράση ακολουθεί αμέσως τους πενήντα βαθμούς, ένα κυριολεκτικό στοιχείο που την διαψεύδει· και χρησιμοποιεί διαφημιστική γλώσσα («μοναδική ευκαιρία») για κάτι αρνητικό.
Τι πετυχαίνει: ο συντάκτης γελοιοποιεί την απόφαση να κοπούν τα δέντρα χωρίς να χρειαστεί να επιχειρηματολογήσει. Ο αναγνώστης γελάει, και γελώντας συμφωνεί.
Παράδειγμα 2
Ποιος είναι ο τόνος της 2ης παραγράφου του ίδιου κειμένου και πώς δημιουργείται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο τόνος είναι σαρκαστικός. Η παράγραφος ξεκινά με ήρεμη περιγραφή (οι ηλικιωμένοι, οι μητέρες) που κινεί συμπάθεια.
Ακολουθεί η μονολεκτική πρόταση «Μικρότητες.»: ο συντάκτης μιλάει με τη φωνή όσων αδιαφορούν, και η συντομία της κάνει την αδιαφορία σκληρή. Η τελευταία πρόταση, με την αντίθεση «δεν φτιάχτηκε για να καθόμαστε· φτιάχτηκε για να φαίνεται», λέει ευθέως την κατηγορία που ως τότε υπονοούσε: το έργο έγινε για την εικόνα, όχι για τους ανθρώπους.
Παράδειγμα 3
Τι υπονοεί το δικό μας απόσπασμα: «Ακόμα και ο αρμόδιος αντιδήμαρχος παραδέχτηκε χθες ότι η πλατεία “ίσως χρειάζεται λίγη περισσότερη σκιά”.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το «Ακόμα και» προϋποθέτει ότι ο αντιδήμαρχος είναι ο τελευταίος που θα το παραδεχόταν: αυτός υπερασπιζόταν το έργο.
Τα εισαγωγικά παραθέτουν τα λόγια του αυτούσια, για να φανεί πόσο μετριάζουν το πρόβλημα: «ίσως», «λίγη». Το υπονοούμενο: αν ακόμα και ο υπεύθυνος το δέχεται, το πρόβλημα είναι πολύ μεγαλύτερο από όσο λέει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ονόμασε τρία γλωσσικά σημάδια που προδίδουν συχνά ειρωνεία.
Τα κατάφερες;
- Να χαρακτηρίζεις τον τόνο ενός κειμένου (σοβαρός, χιουμοριστικός, ειρωνικός, σαρκαστικός, νοσταλγικός, οργισμένος…) και να τον τεκμηριώνεις.
- Να αναγνωρίζεις την ειρωνεία από τα σημάδια της: ψευδο-έπαινος, υπερβολή, εισαγωγικά, αντίθεση λόγων και γεγονότων.
- Να ξεχωρίζεις ειρωνεία, σαρκασμό και χιούμορ.
- Να διατυπώνεις με σαφήνεια ό,τι ένα κείμενο υπονοεί χωρίς να το γράφει.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.