Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τόνος, ειρωνεία, υπονοούμενα

Όταν ένα κείμενο λέει περισσότερα, ή το αντίθετο, από όσα γράφει.

35 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να χαρακτηρίζεις τον τόνο ενός κειμένου (σοβαρός, χιουμοριστικός, ειρωνικός, σαρκαστικός, νοσταλγικός, οργισμένος…) και να τον τεκμηριώνεις.
  2. Να αναγνωρίζεις την ειρωνεία από τα σημάδια της: ψευδο-έπαινος, υπερβολή, εισαγωγικά, αντίθεση λόγων και γεγονότων.
  3. Να ξεχωρίζεις ειρωνεία, σαρκασμό και χιούμορ.
  4. Να διατυπώνεις με σαφήνεια ό,τι ένα κείμενο υπονοεί χωρίς να το γράφει.

Ο τόνος είναι η φωνή του κειμένου

Δύο κείμενα μπορεί να λένε το ίδιο πράγμα, ότι κόπηκαν τα δέντρα μιας πλατείας, και να ακούγονται εντελώς διαφορετικά. Το ένα είναι μια ήρεμη ανακοίνωση. Το άλλο μια οργισμένη καταγγελία. Το τρίτο ένα πικρό αστείο. Αυτό που αλλάζει είναι ο τόνος: η διάθεση με την οποία μιλάει ο συντάκτης.

ΤόνοςΣημάδια που τον προδίδουν
σοβαρός, ουδέτεροςγ΄ πρόσωπο, κυριολεξία, καθόλου επιφωνήματα ή θαυμαστικά
οργισμένος, καταγγελτικόςέντονο αξιολογικό λεξιλόγιο, θαυμαστικά, ρητορικές ερωτήσεις, επαναλήψεις
νοσταλγικόςπαρελθοντικοί χρόνοι, εικόνες, «κάποτε», σύγκριση με ένα καλύτερο χθες
χιουμοριστικόςαπρόσμενες συγκρίσεις, υπερβολή που διασκεδάζει, παιχνίδι λέξεων
ειρωνικόςλέει το αντίθετο από αυτό που εννοεί· ψευδο-έπαινος, εισαγωγικά
σαρκαστικόςειρωνεία πικρή και επιθετική, που θέλει να πληγώσει ή να γελοιοποιήσει

Στο Θέμα Β η ερώτηση μπορεί να ζητά τον τόνο ενός κειμένου ή μιας παραγράφου, ή να σε βάζει να εξηγήσεις μια ειρωνική φράση. Και εδώ, ο χαρακτηρισμός χωρίς τεκμήριο δεν φτάνει.

Η ειρωνεία

Ειρωνεία είναι να λες κάτι εννοώντας το αντίθετο, ή κάτι πολύ διαφορετικό, και να περιμένεις από τον αναγνώστη να το καταλάβει. Δεν είναι ψέμα: ο ειρωνευόμενος θέλει να τον καταλάβεις. Γι' αυτό αφήνει σημάδια.

  • Ψευδο-έπαινος: «Επιτέλους, μια πλατεία χωρίς σκιά!»
  • Αντίθεση λόγων και γεγονότων: τα λόγια επαινούν, τα στοιχεία που δίνονται δίπλα τα διαψεύδουν.
  • Εισαγωγικά: η «αναβάθμιση», σε απόσταση από τον συντάκτη.
  • Υπερβολή: «μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε την έρημο».
  • Ξένο λεξιλόγιο σε λάθος θέση: επίσημη, διοικητική ή διαφημιστική γλώσσα για κάτι μικρό ή κακό.
  • Στίξη: θαυμαστικό ή ερωτηματικό σε παρένθεση, «(!)», «(;)».

Ένα κείμενο με ειρωνεία

Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα σαν σατιρική στήλη τοπικής εφημερίδας.

Η πλατεία του μέλλοντος

(1) Επιτέλους, η πλατεία μας ανακαινίστηκε. Τα τριάντα πλατάνια που μας χαλούσαν τη θέα κόπηκαν, και στη θέση τους απλώνονται τώρα τρεις χιλιάδες τετραγωνικά από γυαλιστερό γρανίτη. Το καλοκαίρι η θερμοκρασία στο κέντρο της ξεπερνά τους πενήντα βαθμούς: μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά τη ζωή στην έρημο, χωρίς να ταξιδέψουμε.

(2) Οι κάτοικοι, βέβαια, δεν εκτίμησαν αμέσως το έργο. Οι ηλικιωμένοι που κάθονταν στα παγκάκια προτιμούν τώρα το σπίτι τους, και οι μητέρες με τα καρότσια περνούν απέναντι, στο σκιερό πεζοδρόμιο του φούρνου. Μικρότητες. Η πλατεία δεν φτιάχτηκε για να καθόμαστε· φτιάχτηκε για να φαίνεται στις φωτογραφίες.

(3) Η δημοτική αρχή υπόσχεται ότι, μόλις ολοκληρωθεί και η Β΄ φάση, θα φυτευτούν «δέντρα κατάλληλα για αστικό περιβάλλον». Ανυπομονούμε. Ως τότε, θα θαυμάζουμε τον γρανίτη από το παράθυρο.

Πουθενά δεν γράφει «η ανακαίνιση ήταν κακή». Και όμως, κανένας αναγνώστης δεν το διαβάζει αλλιώς.

Κυριολεκτικά ή ειρωνικά;

Οι προτάσεις είναι από το κείμενο «Η πλατεία του μέλλοντος». Σκέψου τι εννοεί ο συντάκτης, όχι μόνο τι γράφει.

Τι εννοεί;

Τα τριάντα πλατάνια που μας χαλούσαν τη θέα κόπηκαν.

0 από 7

Ειρωνεία, σαρκασμός, χιούμορ

Τα τρία μοιάζουν, και η εξέταση δέχεται συνήθως μια τεκμηριωμένη απάντηση ανάμεσά τους. Η διαφορά είναι στον στόχο και στην ένταση:

  • Το χιούμορ θέλει να σε κάνει να χαμογελάσεις. Δεν έχει απαραίτητα θύμα.
  • Η ειρωνεία λέει το αντίθετο για να ασκήσει κριτική, συχνά ήρεμα.
  • Ο σαρκασμός είναι ειρωνεία που δαγκώνει: πικρή, επιθετική, με σαφές θύμα.

Η «Πλατεία του μέλλοντος» είναι ειρωνική με σαρκαστικές στιγμές: το «Μικρότητες.» και η τελευταία πρόταση είναι πικρά, όχι απλώς αστεία.

Υπονοούμενα

Ένα κείμενο λέει πολλά χωρίς να τα γράφει. Τα πιο συνηθισμένα μέσα:

  • Ρητορική ερώτηση: «Ποιος θα καθίσει σε πλατεία πενήντα βαθμών;» (κανείς).
  • Αποσιωπητικά: «Υποσχέθηκαν δέντρα… όπως και πέρσι.»
  • Λέξεις που προϋποθέτουν κάτι: «Ακόμα και ο δήμαρχος παραδέχτηκε ότι κάνει ζέστη» (άρα ο δήμαρχος είναι ο τελευταίος που θα το παραδεχόταν). «Η νέα υπόσχεση» (άρα υπήρξε και παλιά, που δεν τηρήθηκε).
  • Αυτό που λείπει: η πλατεία «φτιάχτηκε για να φαίνεται στις φωτογραφίες». Ποιανού τις φωτογραφίες; Το κείμενο δεν το λέει· το αφήνει σε σένα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσεις την ειρωνεία στη φράση «μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά τη ζωή στην έρημο, χωρίς να ταξιδέψουμε» (κείμενο «Η πλατεία του μέλλοντος», §1).

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ποιος είναι ο τόνος της 2ης παραγράφου του ίδιου κειμένου και πώς δημιουργείται;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Τι υπονοεί το δικό μας απόσπασμα: «Ακόμα και ο αρμόδιος αντιδήμαρχος παραδέχτηκε χθες ότι η πλατεία “ίσως χρειάζεται λίγη περισσότερη σκιά”.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι είναι η ειρωνεία σε ένα κείμενο γνώμης;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ονόμασε τρία γλωσσικά σημάδια που προδίδουν συχνά ειρωνεία.

Τα κατάφερες;

  • Να χαρακτηρίζεις τον τόνο ενός κειμένου (σοβαρός, χιουμοριστικός, ειρωνικός, σαρκαστικός, νοσταλγικός, οργισμένος…) και να τον τεκμηριώνεις.
  • Να αναγνωρίζεις την ειρωνεία από τα σημάδια της: ψευδο-έπαινος, υπερβολή, εισαγωγικά, αντίθεση λόγων και γεγονότων.
  • Να ξεχωρίζεις ειρωνεία, σαρκασμό και χιούμορ.
  • Να διατυπώνεις με σαφήνεια ό,τι ένα κείμενο υπονοεί χωρίς να το γράφει.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;