Μετάβαση στο περιεχόμενο

Πώς οργανώνεται ένα κείμενο

Δομή, διαρθρωτικές λέξεις και πορεία σκέψης: η ερώτηση για το πώς δουλεύει ένα κείμενο.

40 λεπτά

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Β ·2024 επαν. Β ·2024 Β ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2021 επαν. Β ·2020 επαν. Β

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τη δομή ενός κειμένου και μιας παραγράφου: θεματική περίοδος, λεπτομέρειες, κατακλείδα.
  2. Να αναγνωρίζεις τον τρόπο ανάπτυξης μιας παραγράφου και να τον τεκμηριώνεις από το κείμενο.
  3. Να εντοπίζεις διαρθρωτικές λέξεις και να ονομάζεις τη νοηματική σχέση που δηλώνουν.
  4. Να ξεχωρίζεις συνοχή από συνεκτικότητα, και επαγωγική από παραγωγική πορεία σκέψης.

Ένα κείμενο έχει σκελετό

Οι ερωτήσεις του Θέματος Β για την οργάνωση ρωτούν ουσιαστικά ένα πράγμα: πώς είναι χτισμένο το κείμενο, ώστε να πείθει ή να εξηγεί. Η απάντηση κινείται σε τρία επίπεδα.

ΕπίπεδοΤι κοιτάζεις
Κείμενοπρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος· τι κάνει κάθε παράγραφος· η πορεία της σκέψης
Παράγραφοςθεματική περίοδος, λεπτομέρειες (ή σχόλια), κατακλείδα· ο τρόπος ανάπτυξης
Σύνδεσηοι διαρθρωτικές λέξεις ανάμεσα σε προτάσεις και παραγράφους, και η σχέση που δηλώνουν

Η θεματική περίοδος λέει την κεντρική ιδέα της παραγράφου. Οι λεπτομέρειες (σε άλλα σχολικά εγχειρίδια σχόλια ή στηρικτικές προτάσεις) την αναπτύσσουν. Η κατακλείδα, όταν υπάρχει, κλείνει την παράγραφο με ένα συμπέρασμα ή μια επανάληψη της ιδέας με άλλα λόγια.

Οι τρόποι ανάπτυξης

Μια παράγραφος αναπτύσσει τη θεματική της περίοδο με έναν τρόπο, ή, πιο συχνά, με συνδυασμό:

ΤρόποςΠώς τον αναγνωρίζεις
ορισμός«… είναι …», «ονομάζεται», «καλείται»: οριστέα έννοια, γένος, ειδοποιός διαφορά
διαίρεσημια έννοια χωρίζεται σε είδη ή κατηγορίες: «διακρίνεται σε…», «το πρώτο… το δεύτερο…»
σύγκριση και αντίθεσηδύο πράγματα δίπλα δίπλα: «ενώ», «αντίθετα», «όπως… έτσι»
αιτιολόγησηη θεματική περίοδος είναι κρίση, και ακολουθούν οι λόγοι: «γιατί», «επειδή», «διότι»
αίτιο και αποτέλεσμαένα φαινόμενο και τα αίτιά του ή οι συνέπειές του: «οφείλεται», «με αποτέλεσμα»
παραδείγματα«για παράδειγμα», «όπως», ονόματα, περιστατικά, αριθμοί
αναλογίακάτι άγνωστο εξηγείται μέσα από κάτι γνωστό που του μοιάζει

Στην εξέταση δεν αρκεί να ονομάσεις τον τρόπο. Τον τεκμηριώνεις: ποια είναι η οριστέα έννοια, ποια τα δύο μέλη της σύγκρισης, ποιο το αίτιο και ποιο το αποτέλεσμα, και πού στο κείμενο.

Οι διαρθρωτικές λέξεις

Οι διαρθρωτικές λέξεις (ή φράσεις) είναι τα σημάδια της πορείας. Η ερώτηση ζητά συνήθως να τις εντοπίσεις και να πεις ποια νοηματική σχέση δηλώνουν.

ΣχέσηΛέξεις
προσθήκηεπιπλέον, επίσης, ακόμη, εξάλλου, παράλληλα
αντίθεσηόμως, ωστόσο, αντίθετα, εντούτοις, αλλά
παραχώρησηαν και, παρόλο που, μολονότι, έστω κι αν
αιτιολόγησηγιατί, διότι, επειδή, αφού, καθώς
συμπέρασμαεπομένως, άρα, συνεπώς, γι' αυτό, κατά συνέπεια
επεξήγησηδηλαδή, με άλλα λόγια, πιο συγκεκριμένα
παράδειγμαγια παράδειγμα, λόγου χάρη, όπως
χρονική σειρά, απαρίθμησηαρχικά, πρώτα, στη συνέχεια, τέλος
ανακεφαλαίωσησυνοψίζοντας, συμπερασματικά, εν κατακλείδι

Η ίδια λέξη μπορεί να αλλάζει σχέση: το «αφού» είναι αιτιολογικό στο «αφού το ξέρεις, πες το», χρονικό στο «αφού έφαγε, έφυγε». Η σχέση κρίνεται πάντα από το νόημα.

Ποια σχέση δηλώνει;

Κάθε κάρτα είναι μια πρόταση από δικό μας κείμενο για την επισκευή αντικειμένων, που ανοίγει ή δένει με μια διαρθρωτική λέξη. Βρες τη λέξη και διάλεξε τη σχέση που δηλώνει εδώ.

Ποια σχέση;

Επιπλέον, η επισκευή κρατά δουλειές στη γειτονιά.

0 από 8

Συνοχή και συνεκτικότητα

Δύο όροι που μπερδεύονται:

  • Συνοχή είναι η γλωσσική σύνδεση: διαρθρωτικές λέξεις, αντωνυμίες που παραπέμπουν πίσω («αυτό», «το φαινόμενο αυτό»), επανάληψη λέξεων-κλειδιών, συνώνυμα.
  • Συνεκτικότητα είναι η νοηματική αλληλουχία: οι ιδέες ακολουθούν λογική σειρά, κάθε παράγραφος στηρίζεται στην προηγούμενη και όλες υπηρετούν την ίδια κεντρική ιδέα.

Ένα κείμενο μπορεί να έχει «επομένως» σε κάθε παράγραφο και να μην έχει συνεκτικότητα, αν τα συμπεράσματα δεν βγαίνουν από αυτά που προηγήθηκαν.

Η πορεία της σκέψης

Η ερώτηση μπορεί να αφορά και τη συλλογιστική πορεία του κειμένου:

  • Επαγωγική: από τα ειδικά στο γενικό. Περιστατικά, παραδείγματα, μετρήσεις, και στο τέλος το συμπέρασμα.
  • Παραγωγική: από το γενικό στο ειδικό. Μια γενική θέση στην αρχή, και μετά η εφαρμογή της σε συγκεκριμένες περιπτώσεις.

Το κείμενο «Πεζοί δεύτερης κατηγορίας» είναι επαγωγικό: ξεκινά από μια συγκεκριμένη διαδρομή, μετρημένη, και καταλήγει σε γενική πρόταση για το πώς πρέπει να κρίνεται μια πόλη.

Ξαναχτίσε το άρθρο

Ένα δικό μας σύντομο άρθρο για την επισκευή των συσκευών, με τις παραγράφους ανακατεμένες. Οι διαρθρωτικές λέξεις στην αρχή κάθε παραγράφου σου λένε τι προηγείται.

Πάτα τις παραγράφους με τη σειρά

Η σειρά σου

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η δική μας παράγραφος; «Η επισκευή δεν συμφέρει πια, και αυτό έχει συγκεκριμένα αίτια. Οι μπαταρίες κολλιούνται στο σώμα της συσκευής, οι βίδες είναι ειδικού τύπου, και τα ανταλλακτικά δεν πωλούνται σε ανεξάρτητους τεχνικούς. Έτσι, ένα κινητό με χαλασμένη μπαταρία καταλήγει στο συρτάρι.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Στο άρθρο για την επισκευή που ξαναχτίζεις παραπάνω, ποια είναι η λειτουργία του «Όμως» στην 3η παράγραφο και του «Γι' αυτό» στην 4η;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Επαγωγική ή παραγωγική είναι η πορεία του δικού μας αποσπάσματος; «Η αξία ενός δημόσιου χώρου κρίνεται από το ποιος τον χρησιμοποιεί. Ένα πάρκο όπου κάθονται μόνο νέοι, ή μόνο συνταξιούχοι, δεν έχει αποτύχει· έχει όμως αποκλείσει κάποιους. Η πλατεία της γειτονιάς μας, με τα παγκάκια σε σκιά και την παιδική χαρά δίπλα στο καφενείο, είναι το αντίθετο παράδειγμα.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι είναι η θεματική περίοδος μιας παραγράφου;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ονόμασε τα τρία μέρη μιας τυπικής παραγράφου.

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τη δομή ενός κειμένου και μιας παραγράφου: θεματική περίοδος, λεπτομέρειες, κατακλείδα.
  • Να αναγνωρίζεις τον τρόπο ανάπτυξης μιας παραγράφου και να τον τεκμηριώνεις από το κείμενο.
  • Να εντοπίζεις διαρθρωτικές λέξεις και να ονομάζεις τη νοηματική σχέση που δηλώνουν.
  • Να ξεχωρίζεις συνοχή από συνεκτικότητα, και επαγωγική από παραγωγική πορεία σκέψης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;