Τίτλος, εικόνα και παρακείμενα
Τι προσθέτει ένας τίτλος, μια φωτογραφία, ένα γράφημα δίπλα στο κείμενο.
35 λεπτά
Στις Πανελλήνιες2025 Β ·2023 επαν. Β ·2022 Β ·2021 Β ·2020 επαν. Β
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις έναν τίτλο: κυριολεκτικός ή μεταφορικός, ονοματικός ή με ρήμα, ερώτηση, λογοπαίγνιο, παραλλαγή γνωστής φράσης.
- Να εξηγείς το επικοινωνιακό αποτέλεσμα ενός τίτλου και με ποια γλωσσικά μέσα επιτυγχάνεται.
- Να συνδέεις μια εικόνα, ένα γράφημα ή μια λεζάντα με το κείμενο που συνοδεύουν: επιβεβαιώνει, συμπληρώνει ή αντιτίθεται.
- Να αξιοποιείς τα παρακειμενικά στοιχεία, πηγή, ημερομηνία, μέσο δημοσίευσης, για να κρίνεις ένα κείμενο.
Ο τίτλος είναι η πρώτη πρόταση του κειμένου
Πριν διαβάσεις το άρθρο, έχεις ήδη διαβάσει τον τίτλο του. Ο συντάκτης το ξέρει, και διαλέγει τον τίτλο για να κάνει μία ή περισσότερες από αυτές τις δουλειές:
- να πληροφορήσει: να πει με λίγες λέξεις τι θέμα έχει το κείμενο,
- να προκαλέσει ενδιαφέρον ή περιέργεια, ώστε να συνεχίσεις,
- να προϊδεάσει για τη θέση ή τη στάση του συντάκτη,
- να συμπυκνώσει την κεντρική ιδέα σε μια φράση που μένει.
Στο Θέμα Β η ερώτηση έχει συχνά τη μορφή που είχε και στα επίσημα θέματα του 2025: «Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του τίτλου […] και πώς επιτυγχάνεται;». Δύο σκέλη, λοιπόν: τι κάνει ο τίτλος στον αναγνώστη, και με ποια μέσα.
Τα μέσα ενός τίτλου
| Μέσο | Παράδειγμα (δικά μας) | Τι πετυχαίνει συνήθως |
|---|---|---|
| κυριολεκτική, δηλωτική γλώσσα | «Οι δημοτικές βιβλιοθήκες ανοιχτές ως τις δέκα» | σαφήνεια, ενημέρωση, αντικειμενικότητα |
| μεταφορά, συνυποδήλωση | «Πεζοί δεύτερης κατηγορίας» | αξιολογεί, προκαλεί συναίσθημα, προϊδεάζει για στάση |
| ερώτηση | «Ποιος φοβάται τη βαρεμάρα;» | περιέργεια, εμπλέκει τον αναγνώστη, ανοίγει προβληματισμό |
| ονοματική φράση, χωρίς ρήμα | «Η σιωπή της αυλής» | συντομία, πύκνωση, μένει στη μνήμη |
| ρηματική φράση, πρόταση | «Τα παιδιά δεν βαριούνται πια» | δηλώνει θέση, σαν συμπέρασμα |
| λογοπαίγνιο, παραλλαγή γνωστής φράσης | «Βιβλίο που ανοίγει, παράθυρο που κλείνει» | πρωτοτυπία, χιούμορ ή ειρωνεία, τραβάει την προσοχή |
| σημεία στίξης | «Πρόοδος;» · «Ζέστη. Ξανά.» | το ερωτηματικό αμφισβητεί, οι τελείες κόβουν σαν τηλεγράφημα |
Ένας τίτλος συνδυάζει συνήθως περισσότερα από ένα. Το «Πεζοί δεύτερης κατηγορίας» είναι ονοματική φράση και μεταφορά και αξιολογεί.
Ό,τι στέκεται γύρω από το κείμενο
Παρακείμενα (ή παρακειμενικά στοιχεία) λέμε ό,τι συνοδεύει ένα κείμενο χωρίς να είναι το κυρίως σώμα του: ο τίτλος και ο υπότιτλος, το όνομα του συντάκτη, η πηγή και η ημερομηνία, η φωτογραφία με τη λεζάντα της, ένα γράφημα, ένα πλαίσιο με στοιχεία. Ένα κείμενο που συνδυάζει λόγο με εικόνα ή γράφημα λέγεται πολυτροπικό.
Στα θέματα της εξέτασης, κάτω από κάθε κείμενο υπάρχει η πηγή του. Τη διαβάζεις: σου λέει σε ποιον γράφτηκε (εφημερίδα, ιστολόγιο, επιστημονικό βιβλίο), πότε, και αν το κείμενο είναι διασκευασμένο για τις ανάγκες της εξέτασης. Η ερώτηση για το ύφος ή την πρόθεση συχνά απαντιέται μισή από εκεί.
Όταν ένα κείμενο έχει εικόνα ή γράφημα, η ερώτηση ζητάει τη σχέση τους με τον λόγο. Τρεις σχέσεις είναι οι συχνότερες:
| Σχέση | Τι κάνει η εικόνα |
|---|---|
| επιβεβαιώνει, ενισχύει | δείχνει αυτό που λέει το κείμενο, και του δίνει συναίσθημα ή αξιοπιστία |
| συμπληρώνει | προσθέτει κάτι που το κείμενο δεν λέει: έναν αριθμό, έναν τόπο, ένα πρόσωπο |
| αντιτίθεται | λέει το αντίθετο από τον λόγο, συνήθως για ειρωνεία (π.χ. σε γελοιογραφία) |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του τίτλου «Πεζοί δεύτερης κατηγορίας» (το κείμενο είναι στην ενότητα «Πρόθεση και στάση του συγγραφέα») και πώς επιτυγχάνεται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μέσα. Ονοματική φράση, χωρίς ρήμα. Η έκφραση «δεύτερης κατηγορίας» έχει μεταφορική, αξιολογική σημασία: λέγεται για ό,τι θεωρείται κατώτερο.
Αποτέλεσμα. Ο τίτλος προϊδεάζει για την επικριτική στάση του συντάκτη: οι πεζοί αντιμετωπίζονται σαν πολίτες κατώτερης αξίας από τους οδηγούς. Η συντομία του τον κάνει αιχμηρό, και η αδικία που υπονοεί προκαλεί τον αναγνώστη να συνεχίσει, για να δει γιατί.
Σχέση με το περιεχόμενο. Ο τίτλος συμπυκνώνει τη 2η παράγραφο: η πόλη ρωτάει πρώτα πού θα σταθμεύσουν τα αυτοκίνητα και «μετά, αν περισσέψει χώρος», πού θα περπατήσουν οι άνθρωποι.
Παράδειγμα 2
Ένα δικό μας άρθρο για τη δημοτική βιβλιοθήκη που μένει ανοιχτή ως τις δέκα συνοδεύεται από φωτογραφία: μια αίθουσα γεμάτη μαθητές σκυμμένους σε βιβλία, και ένα ρολόι στον τοίχο που δείχνει 21:45. Τι σχέση έχει η φωτογραφία με το κείμενο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η φωτογραφία επιβεβαιώνει τη θέση του άρθρου ότι το βραδινό ωράριο ωφελεί κυρίως τους μαθητές: η αίθουσα είναι γεμάτη.
Και συμπληρώνει με μια λεπτομέρεια που το κείμενο δεν λέει: το ρολόι. Η ώρα 21:45 κάνει ορατό αυτό που ένας αριθμός στο κείμενο θα έλεγε ξερά, ότι η αίθουσα είναι γεμάτη ακόμα και στο τέλος του ωραρίου. Η εικόνα λειτουργεί ως τεκμήριο.
Παράδειγμα 3
Ένα φανταστικό γράφημα με τίτλο «Εκτινάχθηκε η χρήση ποδηλάτου» δείχνει δύο μπάρες: 92 διαδρομές την ημέρα το 2024 και 97 το 2025. Ο κάθετος άξονας ξεκινάει από το 90. Τι παρατηρείς;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η αύξηση είναι 5 διαδρομές σε 92, δηλαδή περίπου 5%. Επειδή όμως ο άξονας ξεκινάει από το 90, η δεύτερη μπάρα φαίνεται σχεδόν τριπλάσια από την πρώτη.
Ο τίτλος με το ρήμα «εκτινάχθηκε» και το γράφημα συνεργάζονται για να υπερβάλουν. Η σχέση εικόνας και λόγου εδώ είναι επιβεβαίωση, αλλά μιας υπερβολής: για να κρίνεις, θα ήθελες και την πηγή, και περισσότερα από δύο χρόνια.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιες είναι οι τρεις συχνότερες σχέσεις μιας εικόνας με το κείμενο που συνοδεύει;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις έναν τίτλο: κυριολεκτικός ή μεταφορικός, ονοματικός ή με ρήμα, ερώτηση, λογοπαίγνιο, παραλλαγή γνωστής φράσης.
- Να εξηγείς το επικοινωνιακό αποτέλεσμα ενός τίτλου και με ποια γλωσσικά μέσα επιτυγχάνεται.
- Να συνδέεις μια εικόνα, ένα γράφημα ή μια λεζάντα με το κείμενο που συνοδεύουν: επιβεβαιώνει, συμπληρώνει ή αντιτίθεται.
- Να αξιοποιείς τα παρακειμενικά στοιχεία, πηγή, ημερομηνία, μέσο δημοσίευσης, για να κρίνεις ένα κείμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.