Πρόθεση και στάση του συγγραφέα
Τι θέλει να πετύχει, πού στέκεται, και από ποια σημάδια του κειμένου το καταλαβαίνεις.
40 λεπτά
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Β ·2025 Β ·2024 επαν. Β ·2024 Β ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2022 Β ·2021 επαν. Β ·2021 Β ·2020 επαν. Β ·2020 Β
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την πρόθεση (τι θέλει να πετύχει ο συντάκτης) από τη στάση του (πώς τοποθετείται απέναντι σε κάτι).
- Να εντοπίζεις τους γλωσσικούς δείκτες που τις φανερώνουν: πρόσωπα, εγκλίσεις, αξιολογικό λεξιλόγιο, σημεία στίξης, ερωτήσεις.
- Να απαντάς σε ερώτημα του Θέματος Β με τη σειρά: θέση, δείκτης, παράθεμα, λειτουργία.
Δύο ερωτήσεις που μοιάζουν
Στο Θέμα Β ρωτιέσαι συχνά για την πρόθεση του συντάκτη και για τη στάση του. Μοιάζουν, αλλά δεν είναι το ίδιο.
| Πρόθεση (σκοπός) | Στάση | |
|---|---|---|
| Ρωτάει | τι θέλει να πετύχει με το κείμενο | πώς τοποθετείται απέναντι σε κάτι |
| Απαντάς με | ρήμα: να πείσει, να ευαισθητοποιήσει, να καταγγείλει, να προβληματίσει, να ενημερώσει, να κινητοποιήσει | επίθετο: θετική, αρνητική, επικριτική, επιφυλακτική, αμφίθυμη, ουδέτερη |
| Αφορά | ολόκληρο το κείμενο και τον αναγνώστη του | ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, φαινόμενο ή άποψη |
Ένα κείμενο μπορεί να έχει αρνητική στάση απέναντι στα αυτοκίνητα στα πεζοδρόμια και πρόθεση να ευαισθητοποιήσει τον δήμο. Η στάση είναι πού στέκεται· η πρόθεση είναι πού θέλει να σε πάει.
Και στις δύο, η απάντηση χωρίς τεκμήριο δεν βαθμολογείται πλήρως. Η εκφώνηση συνήθως ορίζει ρητά πόσους γλωσσικούς δείκτες θέλει, ή ζητά να στηρίξεις την απάντηση σε συγκεκριμένα σημεία του κειμένου.
Οι γλωσσικοί δείκτες
Ο συντάκτης δεν γράφει «η στάση μου είναι αρνητική». Τη δείχνει με επιλογές, και αυτές τις επιλογές τις λέμε γλωσσικούς δείκτες:
| Δείκτης | Παράδειγμα | Τι δείχνει συνήθως |
|---|---|---|
| α΄ ενικό | «μέτρησα», «δεν το δέχομαι» | προσωπική μαρτυρία, βιωματικό ύφος, ανάληψη ευθύνης |
| α΄ πληθυντικό | «ας αρχίσουμε», «ζούμε» | συμμετοχή, ο συντάκτης μαζί με τον αναγνώστη |
| β΄ πρόσωπο | «πώς να γίνεις» | άμεση απεύθυνση, οικειότητα, ζωντάνια |
| γ΄ πρόσωπο | «οι μελέτες δείχνουν» | αντικειμενικότητα, απόσταση |
| προστακτική, προτρεπτική υποτακτική | «σκεφτείτε», «ας…» | προτροπή, κινητοποίηση |
| δυνητική | «θα μπορούσε» | μετριοπάθεια, πρόταση χωρίς επιβολή |
| αξιολογικό λεξιλόγιο | «παράλογο», «αξιοθαύμαστη» | θετική ή αρνητική κρίση |
| εισαγωγικά | η «μεταρρύθμιση» | παράθεμα, ή απόσταση και ειρωνεία |
| ρητορική ερώτηση | «Ποιος νοσταλγεί την ουρά;» | εμπλέκει τον αναγνώστη, υποβάλλει την απάντηση |
| τροπικά επιρρήματα | «ίσως», «ασφαλώς» | βαθμό βεβαιότητας |
Ο ίδιος δείκτης δεν σημαίνει πάντα το ίδιο. Τα εισαγωγικά μπορεί να είναι απλό παράθεμα ή ειρωνεία· το α΄ πληθυντικό μπορεί να είναι συμμετοχή ή συγκαλυμμένη κατηγορία («εμείς οι ενήλικες αδιαφορούμε»). Γι' αυτό η απάντησή σου λέει πάντα τι κάνει ο δείκτης σε αυτό το κείμενο.
Ένα κείμενο για ανάλυση
Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα σαν επιφυλλίδα σε εφημερίδα.
Πεζοί δεύτερης κατηγορίας
(1) Περπάτησα χθες από το σπίτι μου ως τον σταθμό: ένα χιλιόμετρο και διακόσια μέτρα. Μέτρησα δεκατέσσερα αυτοκίνητα παρκαρισμένα πάνω στο πεζοδρόμιο, τρεις κάδους στη μέση του, και ένα σημείο όπου το πεζοδρόμιο απλώς τελειώνει, χωρίς προειδοποίηση, σαν να βαρέθηκε κι αυτό.
(2) Δεν είμαι ο μόνος. Όποιος σπρώχνει καρότσι, όποιος κινείται με αναπηρικό αμαξίδιο, όποιος ηλικιωμένος δεν βλέπει καλά, ζει κάθε μέρα την ίδια διαδρομή με εμπόδια. Και όμως, όταν η πόλη σχεδιάζει, ρωτάει πρώτα πού θα σταθμεύσουν τα αυτοκίνητα και μετά, αν περισσέψει χώρος, πού θα περπατήσουν οι άνθρωποι.
(3) Ακούω συχνά ότι «δεν είμαστε λαός του περπατήματος». Ίσως. Πώς όμως να γίνεις, όταν το πεζοδρόμιο σε διώχνει στον δρόμο;
(4) Δεν χρειάζονται μεγάλα έργα. Χρειάζονται πεζοδρόμια που συνεχίζονται, ράμπες σε κάθε γωνία και πρόστιμα που επιβάλλονται. Ας αρχίσουμε να μετράμε την ποιότητα μιας πόλης όχι με τα λεπτά που κάνει ένα αυτοκίνητο από άκρη σε άκρη, αλλά με το αν ένα παιδί μπορεί να πάει μόνο του στο σχολείο.
Πρόθεση. Να ευαισθητοποιήσει τους αναγνώστες για τα εμπόδια που συναντούν οι πεζοί, και να κινητοποιήσει όσους αποφασίζουν για την πόλη. Το λέει καθαρά η 4η παράγραφος, με συγκεκριμένες προτάσεις και την προτρεπτική υποτακτική «Ας αρχίσουμε».
Στάση. Επικριτική απέναντι στον σχεδιασμό της πόλης, συμπαθής απέναντι στους πεζούς που δυσκολεύονται. Και επιφυλακτική απέναντι στο στερεότυπο της 3ης παραγράφου: τα εισαγωγικά το βάζουν σε απόσταση, και το μονολεκτικό «Ίσως» το δέχεται μόνο για να το ανατρέψει στην αμέσως επόμενη πρόταση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποια είναι η στάση του συντάκτη του κειμένου «Πεζοί δεύτερης κατηγορίας» απέναντι στον τρόπο που σχεδιάζεται η πόλη; Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου με δύο γλωσσικούς δείκτες (60–80 λέξεις).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Θέση: επικριτική. Ψάχνω δύο δείκτες από διαφορετικές κατηγορίες, για να μη λέω το ίδιο δύο φορές: ένα σχήμα λόγου (§1) και μια ρητορική ερώτηση (§3).
Η απάντηση:
Ο συντάκτης είναι έντονα επικριτικός απέναντι στον τρόπο που σχεδιάζεται η πόλη. Το δείχνει, πρώτα, η προσωποποίηση «σαν να βαρέθηκε κι αυτό» για το πεζοδρόμιο που τελειώνει απότομα: η ειρωνεία κάνει το πρόβλημα να μοιάζει παράλογο. Το δείχνει, έπειτα, η ρητορική ερώτηση «Πώς όμως να γίνεις, όταν το πεζοδρόμιο σε διώχνει στον δρόμο;». Δεν περιμένει απάντηση· στρέφει την ευθύνη από τους πεζούς στην πόλη και κάνει τον αναγνώστη να συμφωνήσει χωρίς να του το ζητήσει.
75 λέξεις. Κάθε δείκτης έχει παράθεμα και λειτουργία.
Παράδειγμα 2
Στο ίδιο κείμενο, ποια είναι η λειτουργία του α΄ ενικού προσώπου στην 1η παράγραφο («Περπάτησα», «Μέτρησα»);
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το α΄ ενικό κάνει την παράγραφο προσωπική μαρτυρία. Ο συντάκτης δεν λέει «τα πεζοδρόμια είναι κακά»· λέει τι είδε ο ίδιος, σε συγκεκριμένη διαδρομή.
Μαζί με τους αριθμούς (χίλια διακόσια μέτρα, δεκατέσσερα αυτοκίνητα) δίνει αξιοπιστία: η μέτρηση ενός ανθρώπου που περπάτησε δεν είναι γκρίνια. Και προετοιμάζει τη 2η παράγραφο, όπου το «Δεν είμαι ο μόνος» περνάει από το προσωπικό στο γενικό.
Παράδειγμα 3
Ποια είναι η πρόθεση του δικού μας αποσπάσματος: «Σκεφτείτε το την επόμενη φορά που θα παρκάρετε “για ένα λεπτό” στη ράμπα. Για εσάς είναι ένα λεπτό· για εκείνον που περιμένει με το αμαξίδιο, είναι ο δρόμος του κλειστός.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Δείκτες: προστακτική σε β΄ πληθυντικό («Σκεφτείτε») που απευθύνεται κατευθείαν στον οδηγό· εισαγωγικά στο «για ένα λεπτό», που παραθέτουν τη συνηθισμένη δικαιολογία με ειρωνική απόσταση· αντίθεση «για εσάς… για εκείνον…».
Πρόθεση: να ευαισθητοποιήσει και να αλλάξει μια συμπεριφορά. Η αντίθεση βάζει τον οδηγό στη θέση του άλλου, και η δικαιολογία του, μέσα στα εισαγωγικά, μοιάζει πια μικρή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ονόμασε δύο εγκλίσεις ρημάτων που χρησιμοποιεί ένα κείμενο όταν θέλει να προτρέψει τον αναγνώστη.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την πρόθεση (τι θέλει να πετύχει ο συντάκτης) από τη στάση του (πώς τοποθετείται απέναντι σε κάτι).
- Να εντοπίζεις τους γλωσσικούς δείκτες που τις φανερώνουν: πρόσωπα, εγκλίσεις, αξιολογικό λεξιλόγιο, σημεία στίξης, ερωτήσεις.
- Να απαντάς σε ερώτημα του Θέματος Β με τη σειρά: θέση, δείκτης, παράθεμα, λειτουργία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.