Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ερμηνεύω ένα πεζό

Διήγημα ή απόσπασμα μυθιστορήματος: αφηγητής, ήρωας, σύγκρουση, και τι σου λέει εσένα.

45 λεπτά

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ ·2025 Γ ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ ·2022 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις τον αφηγητή ενός πεζού, την εστίαση και τον χρόνο της αφήγησης (αναδρομή, επιβράδυνση, περίληψη).
  2. Να ξεχωρίζεις τους αφηγηματικούς τρόπους: αφήγηση, περιγραφή, διάλογο, σχόλιο, εσωτερικό μονόλογο.
  3. Να περιγράφεις τον ήρωα και τη σύγκρουσή του με τεκμήρια από το κείμενο.
  4. Να γράφεις ερμηνευτικό σχόλιο για πεζό, με αφηγηματικούς και γλωσσικούς δείκτες.

Ένα πεζό έχει κάποιον που το λέει

Στο ποίημα ρωτάς ποιος μιλά. Στο πεζό, διήγημα ή απόσπασμα μυθιστορήματος, η ερώτηση γίνεται πιο συγκεκριμένη: ποιος αφηγείται, από ποια θέση, και πότε. Οι απαντήσεις είναι οι πιο συχνοί κειμενικοί δείκτες ενός σχολίου για πεζό.

ΕρώτησηΌροι
Ποιος αφηγείται;ομοδιηγητικός αφηγητής (συμμετέχει στην ιστορία· αν είναι ο πρωταγωνιστής, αυτοδιηγητικός), ή ετεροδιηγητικός (μένει έξω από αυτήν)
Σε ποιο πρόσωπο;πρωτοπρόσωπη ή τριτοπρόσωπη αφήγηση
Πόσα ξέρει;εστίαση: μηδενική (τα ξέρει όλα), εσωτερική (βλέπει μέσα από έναν ήρωα), εξωτερική (βλέπει μόνο ό,τι φαίνεται)
Πότε;αναδρομή (επιστροφή στο παρελθόν), πρόληψη (προαναγγελία), επιβράδυνση, περίληψη, έλλειψη
Με ποιον τρόπο;αφήγηση, περιγραφή, διάλογος, σχόλιο του αφηγητή, εσωτερικός μονόλογος

Και για τον ήρωα: τι θέλει, τι τον εμποδίζει (η σύγκρουση, εξωτερική με άλλους ή εσωτερική με τον εαυτό του), και πώς τον χαρακτηρίζει το κείμενο, άμεσα (με λέξεις που τον περιγράφουν) ή έμμεσα (με πράξεις και λόγια).

Το κείμενο

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851–1911), από τη Σκιάθο, έγραψε κυρίως διηγήματα. Το «Όνειρο στο κύμα» δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Παναθήναια, τον Οκτώβριο του 1900. Ο αφηγητής θυμάται τα νεανικά του χρόνια, όταν ήταν βοσκός στα βουνά του νησιού. Ακολουθούν δύο αποσπάσματα από την αρχή του διηγήματος, από τη Βικιθήκη, με την ορθογραφία της μεταγραφής (το πρώτο σε πολυτονικό, το δεύτερο σε μονοτονικό).

Ἤμην πτωχὸν βοσκόπουλο εἰς τὰ ὄρη. Δεκαοκτὼ ἐτῶν, καὶ δὲν ἤξευρα ἀκόμη ἄλφα. Χωρὶς νὰ τὸ ἠξεύρω ἤμην εὐτυχής. Τὴν τελευταίαν φορὰν ὅπου ἐγεύθην τὴν εὐτυχίαν ἦτον τὸ θέρος ἐκεῖνο τοῦ ἔτους 187... Ἤμην ὡραῖος ἔφηβος, κ' ἔβλεπα τὸ πρωίμως στρυφνόν, ἡλιοκαὲς πρόσωπόν μου νὰ γυαλίζεται εἰς τὰ ρυάκια καὶ τὰς βρύσεις, κ' ἐγύμναζα τὸ εὐλύγιστον, ὑψηλὸν ἀνάστημά μου ἀνὰ τοὺς βράχους καὶ τὰ βουνά.

[…]

Μεγάλην προκοπήν, εννοείται, δεν έκαμα. Σήμερον εξακολουθώ να εργάζωμαι ως βοηθός ακόμη εις το γραφείον επιφανούς τινος δικηγόρου και πολιτευτού εν Αθήναις, τον οποίον μισώ, αγνοώ εκ ποίας σκοτεινής αφορμής, αλλά πιθανώς επειδή τον έχω ως προστάτην και ευεργέτην. Και είμαι περιωρισμένος και ανεπιτήδειος, ουδέ δύναμαι να ωφεληθώ από την θέσιν την οποίαν κατέχω πλησίον του δικηγόρου μου, θέσιν οιονεί αυλικού.

— Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα» (1900), Βικιθήκη

Ανάμεσα στα δύο αποσπάσματα ο αφηγητής λέει πώς έμαθε γράμματα από έναν γέροντα μοναχό, πώς σπούδασε ως υπότροφος της Μονής και πώς βγήκε από το Πανεπιστήμιο δικηγόρος, στα τριάντα του.

Λίγες λέξεις: ἤμην = ήμουν· ἤξευρα = ήξερα· ἐγεύθην = γεύτηκα· πρωίμως στρυφνόν = πρόωρα σκληρό, αυστηρό· ἡλιοκαές = ηλιοκαμένο· προκοπή = πρόοδος στη ζωή· ανεπιτήδειος = αδέξιος, χωρίς πρακτικό μυαλό· οιονεί αυλικού = σαν αυλικού, σαν υπηρέτη ενός άρχοντα.

Η γλώσσα της αφήγησης είναι μια απλή καθαρεύουσα. Μη σε φοβίζει: στην εξέταση θα έχεις κι εκεί λεξιλόγιο, όταν χρειάζεται.

Τότε ή τώρα;

Ο αφηγητής ζει σε δύο χρόνους: τον βοσκό που ήταν και τον υπάλληλο που είναι. Βάλε κάθε φράση του αποσπάσματος στον χρόνο που ανήκει.

Τότε ή τώρα;

Χωρὶς νὰ τὸ ἠξεύρω ἤμην εὐτυχής

0 από 8

Τι δείχνει η ανάλυση

Αφηγητής. Ομοδιηγητικός, και μάλιστα αυτοδιηγητικός: ο ίδιος ο πρωταγωνιστής μιλά για τον εαυτό του, σε α΄ πρόσωπο.

Χρόνος. Η αφήγηση είναι αναδρομική. Ο αφηγητής γράφει από το «Σήμερον», από ένα γραφείο της Αθήνας, και γυρίζει στο καλοκαίρι του «187…». Τα αποσιωπητικά στη χρονολογία κρατούν το παρελθόν θολό, σαν όνειρο.

Αντίθεση. Το τότε έχει φύση, σώμα, ομορφιά, ελευθερία. Το τώρα έχει γραφείο, εξάρτηση, μίσος. Ο αφηγητής δεν το λέει ποτέ ευθέως «τότε ήμουν ελεύθερος». Το δείχνουν οι λέξεις που διαλέγει για τον καθένα.

Σχόλιο του αφηγητή. Το «Μεγάλην προκοπήν, εννοείται, δεν έκαμα» είναι αυτοειρωνεία: ο μορφωμένος δικηγόρος βλέπει ότι η μόρφωση δεν του έφερε αυτό που υποσχόταν. Και το «τον οποίον μισώ […] πιθανώς επειδή τον έχω ως προστάτην και ευεργέτην» είναι παράδοξο: μισεί αυτόν που τον βοηθά, γιατί η βοήθεια τον κρατά δεμένο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Πώς βλέπει ο αφηγητής του «Ονείρου στο κύμα» το παρελθόν και το παρόν του; Να αξιοποιήσεις τρεις διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες και να πεις αν συμφωνείς ότι η μόρφωση τον έκανε λιγότερο ευτυχισμένο (150–200 λέξεις).

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Τι αφηγητή έχει το απόσπασμα, και τι κερδίζει το κείμενο από αυτή την επιλογή;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Με ποιον τρόπο χαρακτηρίζεται ο ήρωας στο δεύτερο απόσπασμα, άμεσα ή έμμεσα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ο πρωταγωνιστής αφηγείται ο ίδιος την ιστορία του, σε α΄ πρόσωπο. Τι αφηγητής είναι;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ονόμασε τρεις αφηγηματικούς τρόπους.

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις τον αφηγητή ενός πεζού, την εστίαση και τον χρόνο της αφήγησης (αναδρομή, επιβράδυνση, περίληψη).
  • Να ξεχωρίζεις τους αφηγηματικούς τρόπους: αφήγηση, περιγραφή, διάλογο, σχόλιο, εσωτερικό μονόλογο.
  • Να περιγράφεις τον ήρωα και τη σύγκρουσή του με τεκμήρια από το κείμενο.
  • Να γράφεις ερμηνευτικό σχόλιο για πεζό, με αφηγηματικούς και γλωσσικούς δείκτες.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;