Ερμηνεύω ένα πεζό
Διήγημα ή απόσπασμα μυθιστορήματος: αφηγητής, ήρωας, σύγκρουση, και τι σου λέει εσένα.
45 λεπτά
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ ·2025 Γ ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ ·2022 Γ
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τον αφηγητή ενός πεζού, την εστίαση και τον χρόνο της αφήγησης (αναδρομή, επιβράδυνση, περίληψη).
- Να ξεχωρίζεις τους αφηγηματικούς τρόπους: αφήγηση, περιγραφή, διάλογο, σχόλιο, εσωτερικό μονόλογο.
- Να περιγράφεις τον ήρωα και τη σύγκρουσή του με τεκμήρια από το κείμενο.
- Να γράφεις ερμηνευτικό σχόλιο για πεζό, με αφηγηματικούς και γλωσσικούς δείκτες.
Ένα πεζό έχει κάποιον που το λέει
Στο ποίημα ρωτάς ποιος μιλά. Στο πεζό, διήγημα ή απόσπασμα μυθιστορήματος, η ερώτηση γίνεται πιο συγκεκριμένη: ποιος αφηγείται, από ποια θέση, και πότε. Οι απαντήσεις είναι οι πιο συχνοί κειμενικοί δείκτες ενός σχολίου για πεζό.
| Ερώτηση | Όροι |
|---|---|
| Ποιος αφηγείται; | ομοδιηγητικός αφηγητής (συμμετέχει στην ιστορία· αν είναι ο πρωταγωνιστής, αυτοδιηγητικός), ή ετεροδιηγητικός (μένει έξω από αυτήν) |
| Σε ποιο πρόσωπο; | πρωτοπρόσωπη ή τριτοπρόσωπη αφήγηση |
| Πόσα ξέρει; | εστίαση: μηδενική (τα ξέρει όλα), εσωτερική (βλέπει μέσα από έναν ήρωα), εξωτερική (βλέπει μόνο ό,τι φαίνεται) |
| Πότε; | αναδρομή (επιστροφή στο παρελθόν), πρόληψη (προαναγγελία), επιβράδυνση, περίληψη, έλλειψη |
| Με ποιον τρόπο; | αφήγηση, περιγραφή, διάλογος, σχόλιο του αφηγητή, εσωτερικός μονόλογος |
Και για τον ήρωα: τι θέλει, τι τον εμποδίζει (η σύγκρουση, εξωτερική με άλλους ή εσωτερική με τον εαυτό του), και πώς τον χαρακτηρίζει το κείμενο, άμεσα (με λέξεις που τον περιγράφουν) ή έμμεσα (με πράξεις και λόγια).
Το κείμενο
Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851–1911), από τη Σκιάθο, έγραψε κυρίως διηγήματα. Το «Όνειρο στο κύμα» δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Παναθήναια, τον Οκτώβριο του 1900. Ο αφηγητής θυμάται τα νεανικά του χρόνια, όταν ήταν βοσκός στα βουνά του νησιού. Ακολουθούν δύο αποσπάσματα από την αρχή του διηγήματος, από τη Βικιθήκη, με την ορθογραφία της μεταγραφής (το πρώτο σε πολυτονικό, το δεύτερο σε μονοτονικό).
Ἤμην πτωχὸν βοσκόπουλο εἰς τὰ ὄρη. Δεκαοκτὼ ἐτῶν, καὶ δὲν ἤξευρα ἀκόμη ἄλφα. Χωρὶς νὰ τὸ ἠξεύρω ἤμην εὐτυχής. Τὴν τελευταίαν φορὰν ὅπου ἐγεύθην τὴν εὐτυχίαν ἦτον τὸ θέρος ἐκεῖνο τοῦ ἔτους 187... Ἤμην ὡραῖος ἔφηβος, κ' ἔβλεπα τὸ πρωίμως στρυφνόν, ἡλιοκαὲς πρόσωπόν μου νὰ γυαλίζεται εἰς τὰ ρυάκια καὶ τὰς βρύσεις, κ' ἐγύμναζα τὸ εὐλύγιστον, ὑψηλὸν ἀνάστημά μου ἀνὰ τοὺς βράχους καὶ τὰ βουνά.
[…]
Μεγάλην προκοπήν, εννοείται, δεν έκαμα. Σήμερον εξακολουθώ να εργάζωμαι ως βοηθός ακόμη εις το γραφείον επιφανούς τινος δικηγόρου και πολιτευτού εν Αθήναις, τον οποίον μισώ, αγνοώ εκ ποίας σκοτεινής αφορμής, αλλά πιθανώς επειδή τον έχω ως προστάτην και ευεργέτην. Και είμαι περιωρισμένος και ανεπιτήδειος, ουδέ δύναμαι να ωφεληθώ από την θέσιν την οποίαν κατέχω πλησίον του δικηγόρου μου, θέσιν οιονεί αυλικού.
— Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα» (1900), Βικιθήκη
Ανάμεσα στα δύο αποσπάσματα ο αφηγητής λέει πώς έμαθε γράμματα από έναν γέροντα μοναχό, πώς σπούδασε ως υπότροφος της Μονής και πώς βγήκε από το Πανεπιστήμιο δικηγόρος, στα τριάντα του.
Λίγες λέξεις: ἤμην = ήμουν· ἤξευρα = ήξερα· ἐγεύθην = γεύτηκα· πρωίμως στρυφνόν = πρόωρα σκληρό, αυστηρό· ἡλιοκαές = ηλιοκαμένο· προκοπή = πρόοδος στη ζωή· ανεπιτήδειος = αδέξιος, χωρίς πρακτικό μυαλό· οιονεί αυλικού = σαν αυλικού, σαν υπηρέτη ενός άρχοντα.
Η γλώσσα της αφήγησης είναι μια απλή καθαρεύουσα. Μη σε φοβίζει: στην εξέταση θα έχεις κι εκεί λεξιλόγιο, όταν χρειάζεται.
Τι δείχνει η ανάλυση
Αφηγητής. Ομοδιηγητικός, και μάλιστα αυτοδιηγητικός: ο ίδιος ο πρωταγωνιστής μιλά για τον εαυτό του, σε α΄ πρόσωπο.
Χρόνος. Η αφήγηση είναι αναδρομική. Ο αφηγητής γράφει από το «Σήμερον», από ένα γραφείο της Αθήνας, και γυρίζει στο καλοκαίρι του «187…». Τα αποσιωπητικά στη χρονολογία κρατούν το παρελθόν θολό, σαν όνειρο.
Αντίθεση. Το τότε έχει φύση, σώμα, ομορφιά, ελευθερία. Το τώρα έχει γραφείο, εξάρτηση, μίσος. Ο αφηγητής δεν το λέει ποτέ ευθέως «τότε ήμουν ελεύθερος». Το δείχνουν οι λέξεις που διαλέγει για τον καθένα.
Σχόλιο του αφηγητή. Το «Μεγάλην προκοπήν, εννοείται, δεν έκαμα» είναι αυτοειρωνεία: ο μορφωμένος δικηγόρος βλέπει ότι η μόρφωση δεν του έφερε αυτό που υποσχόταν. Και το «τον οποίον μισώ […] πιθανώς επειδή τον έχω ως προστάτην και ευεργέτην» είναι παράδοξο: μισεί αυτόν που τον βοηθά, γιατί η βοήθεια τον κρατά δεμένο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πώς βλέπει ο αφηγητής του «Ονείρου στο κύμα» το παρελθόν και το παρόν του; Να αξιοποιήσεις τρεις διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες και να πεις αν συμφωνείς ότι η μόρφωση τον έκανε λιγότερο ευτυχισμένο (150–200 λέξεις).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ζήτημα: η αντίθεση ανάμεσα σε ένα ελεύθερο, ευτυχισμένο παρελθόν και σε ένα περιορισμένο παρόν. Δείκτες: αφηγητής και χρόνος (α΄ πρόσωπο, αναδρομή), λεξιλόγιο σε αντίθεση (φύση και σώμα απέναντι σε λέξεις περιορισμού), σχόλιο του αφηγητή (αυτοειρωνεία, παράδοξο). Ανταπόκριση: απάντηση στο «αν συμφωνείς», με επιχείρημα.
Το σχόλιο:
Στο απόσπασμα από το «Όνειρο στο κύμα» ο αφηγητής αντιπαραθέτει ένα ευτυχισμένο, ελεύθερο παρελθόν σε ένα παρόν περιορισμένο και άχαρο. Η αφήγηση γίνεται σε α΄ πρόσωπο από τον ίδιο τον ήρωα, και η αναδρομή στα δεκαοκτώ του χρόνια δείχνει πόσο απέχει ο σημερινός του εαυτός από τον τότε. Το παρελθόν ζωντανεύει με εικόνες της φύσης («τὰ ρυάκια καὶ τὰς βρύσεις», «τοὺς βράχους καὶ τὰ βουνά») και με επίθετα που δοξάζουν το σώμα («εὐλύγιστον, ὑψηλὸν ἀνάστημά μου»). Το παρόν, αντίθετα, το περιγράφουν λέξεις περιορισμού: «περιωρισμένος και ανεπιτήδειος», «θέσιν οιονεί αυλικού». Η αυτοειρωνεία του «Μεγάλην προκοπήν, εννοείται, δεν έκαμα» και η παράδοξη ομολογία ότι μισεί τον δικηγόρο «επειδή τον έχω ως προστάτην» φανερώνουν πικρή αυτογνωσία. Η φράση «Χωρὶς νὰ τὸ ἠξεύρω ἤμην εὐτυχής» συμπυκνώνει το ζήτημα: η ευτυχία αναγνωρίζεται μόνο όταν χαθεί. Δεν συμφωνώ απόλυτα ότι η μόρφωση στέρησε στον ήρωα την ευτυχία· του στέρησε μάλλον την ελευθερία, επειδή τον έδεσε σε μια δουλειά που δεν διάλεξε. Πιστεύω όμως ότι έχει δίκιο σε κάτι: συχνά καταλαβαίνουμε τι είχαμε μόνο όταν το συγκρίνουμε με αυτό που έχουμε.
174 λέξεις. Ο αφηγητής και η αναδρομή, το λεξιλόγιο σε αντίθεση και το σχόλιο του αφηγητή είναι τρεις διαφορετικές κατηγορίες δεικτών. Η ανταπόκριση απαντά στο ερώτημα της εκφώνησης και δεν συμφωνεί απλώς.
Παράδειγμα 2
Τι αφηγητή έχει το απόσπασμα, και τι κερδίζει το κείμενο από αυτή την επιλογή;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ομοδιηγητικός, αυτοδιηγητικός αφηγητής: ο πρωταγωνιστής αφηγείται τη δική του ζωή σε α΄ πρόσωπο («Ἤμην», «εξακολουθώ»).
Κερδίζει αμεσότητα και εξομολογητικό τόνο: ο αναγνώστης ακούει τον ίδιο τον άνθρωπο να κρίνει τη ζωή του. Και, κυρίως, κερδίζει τη διπλή οπτική: ο ίδιος άνθρωπος είναι ο νέος που έζησε και ο ώριμος που κρίνει. Χωρίς αυτό, το «Χωρὶς νὰ τὸ ἠξεύρω ἤμην εὐτυχής» δεν θα είχε νόημα.
Παράδειγμα 3
Με ποιον τρόπο χαρακτηρίζεται ο ήρωας στο δεύτερο απόσπασμα, άμεσα ή έμμεσα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Άμεσα: ο ίδιος λέει για τον εαυτό του «είμαι περιωρισμένος και ανεπιτήδειος». Επίθετα που τον περιγράφουν ρητά.
Και έμμεσα: το ότι είναι «βοηθός ακόμη» σε ώριμη ηλικία και ότι μισεί τον ευεργέτη του δείχνουν, χωρίς επίθετα, έναν άνθρωπο που δεν βρήκε τη θέση του. Ο αναγνώστης βγάζει μόνος του το συμπέρασμα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ονόμασε τρεις αφηγηματικούς τρόπους.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τον αφηγητή ενός πεζού, την εστίαση και τον χρόνο της αφήγησης (αναδρομή, επιβράδυνση, περίληψη).
- Να ξεχωρίζεις τους αφηγηματικούς τρόπους: αφήγηση, περιγραφή, διάλογο, σχόλιο, εσωτερικό μονόλογο.
- Να περιγράφεις τον ήρωα και τη σύγκρουσή του με τεκμήρια από το κείμενο.
- Να γράφεις ερμηνευτικό σχόλιο για πεζό, με αφηγηματικούς και γλωσσικούς δείκτες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.