Ερμηνεύω ένα ποίημα
Από την πρώτη ανάγνωση στο σχόλιο: τι προσέχεις σε ένα ποίημα που δεν έχεις ξαναδεί.
45 λεπτά
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2024 επαν. Γ ·2024 Γ ·2022 επαν. Γ ·2021 επαν. Γ ·2021 Γ ·2020 επαν. Γ ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να διαβάζεις ένα άγνωστο ποίημα σε δύο περάσματα: πρώτα τι λέει και ποιος μιλά, μετά πώς το λέει.
- Να αναγνωρίζεις το ποιητικό υποκείμενο, τη μορφή του ποιήματος και το σημείο όπου αλλάζει το νόημα.
- Να εξηγείς τη λειτουργία εικόνων, σχημάτων λόγου και γλωσσικών επιλογών, όπως η ειρωνεία και η αλλαγή γλωσσικού κώδικα.
- Να γράφεις ερμηνευτικό σχόλιο για ποίημα, μέσα στο όριο των λέξεων.
Ένα ποίημα που δεν έχεις ξαναδεί
Στην εξέταση το λογοτεχνικό κείμενο δεν προέρχεται από τα σχολικά βιβλία. Δεν ξέρεις τι «πρέπει» να πεις γι' αυτό, και δεν χρειάζεται. Χρειάζεσαι μια μέθοδο ανάγνωσης που δουλεύει σε κάθε ποίημα. Το διαβάζεις δύο φορές, με διαφορετικές ερωτήσεις κάθε φορά.
Πρώτο πέρασμα: τι λέει.
- Τι συμβαίνει; Μια σκηνή, μια σκέψη, μια μνήμη, ένα πορτρέτο;
- Ποιος μιλά; Το ποιητικό υποκείμενο (ο «ομιλητής» του ποιήματος, που δεν ταυτίζεται αυτόματα με τον ποιητή). Μιλά σε α΄ πρόσωπο για τον εαυτό του, ή σε γ΄ για άλλους;
- Σε ποιον μιλά, αν απευθύνεται κάπου;
- Με ποια διάθεση; Θλίψη, ειρωνεία, θυμό, τρυφερότητα;
Δεύτερο πέρασμα: πώς το λέει.
- Ο τίτλος: τι σου υπόσχεται, και το τηρεί;
- Η μορφή: στροφές, ομοιοκαταληξία ή ελεύθερος στίχος· ένα σονέτο, ένα τραγούδι, ένας μονόλογος.
- Εικόνες και σχήματα λόγου: τι δείχνουν για το ζήτημα;
- Η γλώσσα: λαϊκή, λόγια, μεικτή· μήπως αλλάζει κάπου;
- Η στροφή του νοήματος: πού το ποίημα γυρίζει. Συχνά με ένα «όμως», ένα «πλην», μια αλλαγή στροφής ή χρόνου.
Το ποίημα
Ο Κώστας Καρυωτάκης (1896–1928) ήταν ο ίδιος δημόσιος υπάλληλος. Το σονέτο που ακολουθεί είναι από την τελευταία του συλλογή, Ελεγεία και Σάτιρες (1927). Το παραθέτουμε από τη Βικιθήκη, με την ορθογραφία της έκδοσης.
Οἱ ὑπάλληλοι ὅλοι λυόνουν καὶ τελειόνουν
σὰν στῆλες δύο δύο μὲς στὰ γραφεῖα.
(Ἠλεκτρολόγοι θἆναι ἡ Πολιτεία
κι ὁ Θάνατος, ποὺ τοὺς ἀνανεώνουν).Κάθονται στὶς καρέκλες, μουτζουρόνουν
ἀθῶα λευκὰ χαρτιά, χωρὶς αἰτία.
«Σὺν τῇ παρούσῃ ἀλληλογραφίᾳ
ἔχομεν τὴν τιμὴν» διαβεβαιώνουν.Καὶ μοναχὰ ἡ τιμὴ τοὺς ἀπομένει,
ὅταν ἀνηφορίζουνε τοὺς δρόμους,
τὸ βράδυ στὶς ὀχτώ, σὰν κουρντισμένοι.Παίρνουν κάστανα, σκέπτονται τοὺς νόμους,
σκέπτονται τὸ συνάλλαγμα, τοὺς ὤμους
σηκώνοντας οἱ ὑπάλληλοι οἱ καϊμένοι.— Κώστας Καρυωτάκης, «Δημόσιοι υπάλληλοι», Ελεγεία και Σάτιρες (1927), Βικιθήκη
Λίγες λέξεις: οι στήλες είναι ηλεκτρικά στοιχεία, κάτι σαν τις σημερινές μπαταρίες· το «Σὺν τῇ παρούσῃ ἀλληλογραφίᾳ ἔχομεν τὴν τιμὴν» είναι στερεότυπη φράση υπηρεσιακών εγγράφων στην καθαρεύουσα («Με την παρούσα επιστολή έχουμε την τιμή…»)· κουρντισμένοι είναι όσοι κινούνται σαν μηχανικά παιχνίδια με κλειδί.
Πρώτο πέρασμα. Τι συμβαίνει: μια μέρα υπαλλήλων, από το γραφείο ως τον δρόμο της επιστροφής το βράδυ. Ποιος μιλά: ένα ποιητικό υποκείμενο που παρατηρεί απ' έξω, σε γ΄ πρόσωπο. Με ποια διάθεση: σατιρική, αλλά όχι μόνο, γιατί η τελευταία λέξη, «καϊμένοι», δείχνει λύπηση.
Δεύτερο πέρασμα. Η μορφή είναι σονέτο: δύο τετράστιχες και δύο τρίστιχες στροφές, με ομοιοκαταληξία. Μια αυστηρή, παραδοσιακή φόρμα για μια ζωή επίσης αυστηρά τακτοποιημένη. Η στροφή του νοήματος έρχεται στην αρχή της 3ης στροφής, με το «Καὶ μοναχὰ ἡ τιμὴ τοὺς ἀπομένει»: η λέξη «τιμή» του εγγράφου γίνεται η μόνη «τιμή» που κρατούν οι άνθρωποι.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πώς παρουσιάζει ο Καρυωτάκης τη ζωή των δημοσίων υπαλλήλων στο ποίημα; Να αξιοποιήσεις τρεις διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες και να γράψεις πώς θα ένιωθες εσύ σε μια τέτοια δουλειά (150–200 λέξεις).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κεντρικό ζήτημα: μια ζωή που φθείρεται μηχανικά, χωρίς νόημα. Δείκτες: παρομοίωση και μεταφορά (στήλες, ηλεκτρολόγοι), αλλαγή γλωσσικού κώδικα με λογοπαίγνιο (η «τιμή»), ασύνδετο και λεξιλόγιο στο τέλος (κάστανα, «καϊμένοι»). Ανταπόκριση: η εκφώνηση τη ζητά συγκεκριμένα, «πώς θα ένιωθες».
Το σχόλιο:
Στους «Δημόσιους υπαλλήλους» ο Καρυωτάκης παρουσιάζει μια ζωή που φθείρεται μηχανικά, χωρίς νόημα, μέσα στη ρουτίνα του γραφείου. Η παρομοίωση των υπαλλήλων με ηλεκτρικές «στῆλες» που «λυόνουν καὶ τελειόνουν» τους κάνει αναλώσιμα εξαρτήματα· η παρένθεση συμπληρώνει την εικόνα με μαύρο χιούμορ, αφού η «Πολιτεία» και ο «Θάνατος» τους αντικαθιστούν σαν ηλεκτρολόγοι. Το παράθεμα στην καθαρεύουσα, «Σὺν τῇ παρούσῃ ἀλληλογραφίᾳ / ἔχομεν τὴν τιμὴν», φέρνει μέσα στο ποίημα την άψυχη γλώσσα της γραφειοκρατίας, και ο επόμενος στίχος παίζει ειρωνικά με τη λέξη: η «τιμή» του τυπικού εγγράφου είναι η μόνη τιμή που τους απομένει. Τέλος, το ασύνδετο της τελευταίας στροφής («Παίρνουν κάστανα, σκέπτονται τοὺς νόμους») συσσωρεύει μικρές, ίδιες κινήσεις, ενώ το λαϊκό «καϊμένοι» αφήνει να φανεί συμπόνια πίσω από τη σάτιρα. Διαβάζοντας το ποίημα νιώθω άβολα, γιατί η ρουτίνα που περιγράφει δεν αφορά μόνο τα γραφεία της εποχής του. Μια δουλειά χωρίς νόημα θα με φόβιζε περισσότερο από μια δύσκολη. Θα ήθελα να ξέρω ότι αυτό που κάνω χρησιμεύει σε κάποιον.
159 λέξεις. Τρεις δείκτες από τρεις κατηγορίες· η ανταπόκριση απαντά ακριβώς στο ερώτημα της εκφώνησης.
Παράδειγμα 2
Ποιο είναι το ποιητικό υποκείμενο στους «Δημόσιους υπαλλήλους» και ποια στάση κρατά απέναντι στους ήρωές του;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ποιητικό υποκείμενο μιλά σε γ΄ πρόσωπο («λυόνουν», «κάθονται», «παίρνουν»), σαν παρατηρητής απ' έξω. Δεν λέει «εμείς οι υπάλληλοι».
Η στάση του είναι σατιρική: οι εικόνες της μπαταρίας και του κουρδιστού παιχνιδιού γελοιοποιούν τη ρουτίνα. Στον τελευταίο στίχο όμως, το λαϊκό «οἱ καϊμένοι» αλλάζει τον τόνο: ο ποιητής λυπάται τους ανθρώπους που σατιρίζει. Η σάτιρα στρέφεται στη ζωή που τους φθείρει, όχι σε αυτούς.
Παράδειγμα 3
Εξήγησε το λογοπαίγνιο με τη λέξη «τιμή» στη 2η και στην 3η στροφή του ποιήματος.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στη 2η στροφή η «τιμή» είναι μέρος μιας στερεότυπης φράσης της καθαρεύουσας («ἔχομεν τὴν τιμὴν»): τυπική ευγένεια ενός εγγράφου, χωρίς περιεχόμενο.
Στην 3η η ίδια λέξη παίρνει την κυριολεκτική, ηθική σημασία της: «Καὶ μοναχὰ ἡ τιμὴ τοὺς ἀπομένει». Οι υπάλληλοι δεν έχουν τίποτε άλλο, ούτε χρήματα ούτε χαρά, παρά μόνο την αξιοπρέπειά τους, κι αυτή κομμένη στα μέτρα ενός εγγράφου. Η επανάληψη της λέξης με δύο σημασίες κάνει την ειρωνεία πικρή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ονόμασε δύο ερωτήσεις του πρώτου περάσματος και δύο του δεύτερου, όταν διαβάζεις ένα ποίημα.
Τα κατάφερες;
- Να διαβάζεις ένα άγνωστο ποίημα σε δύο περάσματα: πρώτα τι λέει και ποιος μιλά, μετά πώς το λέει.
- Να αναγνωρίζεις το ποιητικό υποκείμενο, τη μορφή του ποιήματος και το σημείο όπου αλλάζει το νόημα.
- Να εξηγείς τη λειτουργία εικόνων, σχημάτων λόγου και γλωσσικών επιλογών, όπως η ειρωνεία και η αλλαγή γλωσσικού κώδικα.
- Να γράφεις ερμηνευτικό σχόλιο για ποίημα, μέσα στο όριο των λέξεων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.