Υποπρογράμματα
Διαδικασίες, συναρτήσεις, δήλωση, κλήση και εμβέλεια μεταβλητών.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ανάπτυξη Εφαρμογών σε Προγραμματιστικό Περιβάλλον Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Δ ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Α ·2025 Β ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Γ ·2024 Β ·2024 Δ ·2023 επαν. Δ ·2023 Α ·2023 Γ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 Α ·2022 Β ·2022 Γ ·2021 επαν. Δ ·2021 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Δ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη διαδικασία από τη συνάρτηση και να επιλέγεις τη σωστή.
- Να αντιστοιχίζεις τυπικές και πραγματικές παραμέτρους.
- Να εξηγείς την εμβέλεια των μεταβλητών ενός υποπρογράμματος.
- Να γράφεις και να καλείς σωστά ένα υποπρόγραμμα, και να αναφέρεις τα πλεονεκτήματα και τις ιδιότητές του.
Γιατί υποπρογράμματα
Ο τμηματικός προγραμματισμός σπάει το πρόγραμμα σε ανεξάρτητα κομμάτια. Κάθε κομμάτι λύνει ένα υποπρόβλημα, όπως το βρήκες στην ιεραρχική σχεδίαση: πρώτα το μεγάλο πρόβλημα, μετά τα μέρη του, μετά τα μέρη των μερών. Τα πλεονεκτήματα δεν είναι αφηρημένα και ζητούνται αυτούσια:
- Ευκολότερη ανάπτυξη — κάθε τμήμα γράφεται και δοκιμάζεται χωριστά.
- Επαναχρησιμοποίηση — ο ίδιος κώδικας καλείται από πολλά σημεία, γραμμένος μία φορά.
- Ευκολότερη συντήρηση — η διόρθωση γίνεται σε ένα σημείο και ισχύει παντού.
- Αναγνωσιμότητα — το κυρίως πρόγραμμα διαβάζεται σαν περίληψη.
- Καταμερισμός εργασίας — διαφορετικοί προγραμματιστές, διαφορετικά τμήματα.
Ένα καλό υποπρόγραμμα έχει τρεις ιδιότητες:
- Μία είσοδο και μία έξοδο. Ξεκινά πάντα από την πρώτη του εντολή και, όταν τελειώσει, η εκτέλεση γυρίζει ακριβώς μετά το σημείο της κλήσης.
- Ανεξαρτησία. Μπορεί να γραφτεί, να ελεγχθεί και να αλλάξει χωρίς να ξέρεις πώς είναι γραμμένα τα υπόλοιπα.
- Μικρό μέγεθος. Αν ένα υποπρόγραμμα γίνει πολύ μεγάλο, πιθανότατα κάνει δύο δουλειές και πρέπει να σπάσει.
Διαδικασία και συνάρτηση
| Διαδικασία | Συνάρτηση | |
|---|---|---|
| Επιστρέφει | καμία, μία ή πολλές τιμές | ακριβώς μία |
| Πώς επιστρέφει | μέσω παραμέτρων | μέσω του ονόματός της |
| Κλήση | με την εντολή ΚΑΛΕΣΕ | μέσα σε έκφραση |
| Δηλώνεται τύπος | όχι | ναι, ο τύπος της τιμής |
ΔΙΑΒΑΣΕ / ΓΡΑΨΕ | επιτρέπονται | δεν επιτρέπονται |
ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ Μέγιστο(α, β): ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣΠΡΑΓΜΑΤΙΚΕΣ: α, βΑΡΧΗΑΝ α > β ΤΟΤΕ- σημειωμένη γραμμή:
Μέγιστο ← α ΑΛΛΙΩΣ- σημειωμένη γραμμή:
Μέγιστο ← β ΤΕΛΟΣ_ΑΝΤΕΛΟΣ_ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Τύπωσε_αποτέλεσμα(τιμή)ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣΠΡΑΓΜΑΤΙΚΕΣ: τιμήΑΡΧΗΓΡΑΨΕ 'Το αποτέλεσμα είναι', τιμήΤΕΛΟΣ_ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ
Η συνάρτηση επιστρέφει με εκχώρηση στο όνομά της — γραμμές και . Χωρίς αυτή την εκχώρηση σε κάθε δυνατό κλάδο, η συνάρτηση δεν έχει τιμή να επιστρέψει.
Πρόσεξε και τη σύνταξη. Η κεφαλίδα της συνάρτησης γράφει τον τύπο της τιμής μετά την άνω και κάτω τελεία: ΑΚΕΡΑΙΑ, ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ, ΛΟΓΙΚΗ ή ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ. Οι παράμετροι δηλώνονται ξανά, με τον τύπο τους, στο τμήμα ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ του ίδιου του υποπρογράμματος. Και κάθε υποπρόγραμμα κλείνει με τη δική του λέξη: ΤΕΛΟΣ_ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ή ΤΕΛΟΣ_ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ.
Ένα ολόκληρο πρόγραμμα
Στη ΓΛΩΣΣΑ τα υποπρογράμματα γράφονται μετά το ΤΕΛΟΣ_ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ. Το κυρίως πρόγραμμα ξεκινά πρώτο και τα καλεί όταν τα χρειαστεί.
Παράμετροι
Τυπικές παράμετροι είναι αυτές της δήλωσης του υποπρογράμματος. Πραγματικές είναι αυτές της κλήσης.
Η αντιστοίχιση γίνεται κατά θέση, όχι κατά όνομα:
- πλήθος τυπικών και πραγματικών ίσο,
- τύποι να συμφωνούν ένας προς έναν,
- σειρά καθορίζει ποια πάει πού.
Πώς ακριβώς γυρίζουν οι τιμές από μια διαδικασία στο κυρίως πρόγραμμα, και πώς φτιάχνεις τον πίνακα τιμών ενός προγράμματος με κλήσεις, το βλέπεις στην ενότητα «Συναρτήσεις και διαδικασίες: πέρασμα παραμέτρων».
Εμβέλεια
Οι μεταβλητές ενός υποπρογράμματος είναι τοπικές: υπάρχουν όσο αυτό εκτελείται και εξαφανίζονται μόλις τελειώσει. Δύο μεταβλητές με το ίδιο όνομα σε δύο διαφορετικά υποπρογράμματα είναι δύο διαφορετικές μεταβλητές.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Διαδικασία ή συνάρτηση για τον υπολογισμό του εμβαδού κύκλου;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πόσες τιμές επιστρέφονται; Μία, το εμβαδόν. Θα χρησιμοποιηθεί σε υπολογισμό; Ναι, τυπικά μέσα σε έκφραση ή εκχώρηση.
Άρα συνάρτηση, με τύπο
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗκαι μία παράμετρο, την ακτίνα.Η κλήση γίνεται μέσα σε έκφραση:
Ε <- Εμβαδόν(ρ), ποτέΚΑΛΕΣΕ Εμβαδόν(ρ).Η
ΚΑΛΕΣΕπροορίζεται μόνο για διαδικασίες, και η χρήση της σε συνάρτηση είναι συντακτικό λάθος.
Παράδειγμα 2
Στην κλήση ΚΑΛΕΣΕ Διαίρεση(Β, Α) με δήλωση ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Διαίρεση(x, y), τι παίρνει το x;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η αντιστοίχιση γίνεται κατά θέση. Πρώτη πραγματική:
Β. Πρώτη τυπική:x.Άρα το
xπαίρνει την τιμή τουΒ, και τοyτην τιμή τουΑ.Τα ονόματα δεν παίζουν ρόλο, όσο κι αν μοιάζουν ή διαφέρουν.
Αν η διαδικασία υπολογίζει
x / y, η κλήσηΔιαίρεση(Β, Α)υπολογίζειΒ / Α. Η αντιστροφή της σειράς στην κλήση αλλάζει το αποτέλεσμα, χωρίς κανένα συντακτικό λάθος να το προδώσει.
Παράδειγμα 3
Το κυρίως πρόγραμμα έχει μεταβλητή S με τιμή 10. Το υποπρόγραμμα έχει επίσης S και τη θέτει 0. Τι γίνεται το S του κυρίως;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι δύο μεταβλητές είναι τοπικές στα αντίστοιχα τμήματα. Η ταύτιση του ονόματος είναι σύμπτωση, όχι σύνδεση.
Το
Sτου κυρίως παραμένει . ΤοSτου υποπρογράμματος παύει να υπάρχει μόλις το υποπρόγραμμα τελειώσει.Αν το κυρίως χρειάζεται το αποτέλεσμα, πρέπει να του επιστραφεί ρητά — ως τιμή συνάρτησης ή μέσω παραμέτρου. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος στη ΓΛΩΣΣΑ.
Παράδειγμα 4
Γιατί δεν επιτρέπεται η ΓΡΑΨΕ μέσα σε συνάρτηση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η συνάρτηση έχει έναν ρόλο: να υπολογίζει και να επιστρέφει μία τιμή. Καλείται μέσα σε έκφραση, π.χ.
Ζ <- Μέγιστο(α, β) + 5. Εκτύπωση από μέσα της θα παρήγαγε έξοδο σε απρόβλεπτη στιγμή.Ο σχεδιαστικός κανόνας λέγεται διαχωρισμός υπολογισμού από παρουσίαση: το υποπρόγραμμα υπολογίζει, ο καλών αποφασίζει τι να δείξει.
Αν χρειάζεσαι και τα δύο, γράφεις μια συνάρτηση για τον υπολογισμό και μια διαδικασία για την εμφάνιση.
Το ίδιο ισχύει για τη
ΔΙΑΒΑΣΕ: μια συνάρτηση που ζητά δεδομένα θα έδινε διαφορετικό αποτέλεσμα σε κάθε κλήση με τα ίδια ορίσματα.
Παράδειγμα 5
Θέμα Β. Βρες τα λάθη: ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ Μέσος(α, β) · ΑΡΧΗ · μ ← (α + β) / 2 · ΓΡΑΨΕ μ · ΤΕΛΟΣ_ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ, και στο κυρίως ΚΑΛΕΣΕ Μέσος(Χ, Υ).
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Λείπει ο τύπος της συνάρτησης στην κεφαλίδα:
ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ Μέσος(α, β): ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ.Η τιμή δεν δίνεται στο όνομα. Η εκχώρηση πρέπει να είναι
Μέσος <- (α + β) / 2. Η τοπικήμχάνεται με το τέλος της συνάρτησης.Η
ΓΡΑΨΕδεν επιτρέπεται σε συνάρτηση. Φεύγει από εδώ και πηγαίνει στο κυρίως πρόγραμμα.Η κλήση με
ΚΑΛΕΣΕείναι λάθος. Σωστά:ΓΡΑΨΕ Μέσος(Χ, Υ)ήΜ <- Μέσος(Χ, Υ). Τέσσερα λάθη, και κανένα δεν είναι στον υπολογισμό.
Παράδειγμα 6
Θέμα Γ. Γράψε συνάρτηση που ελέγχει αν ένας ακέραιος ν ≥ 2 είναι πρώτος, και πρόγραμμα που μετρά τους πρώτους από το 2 έως το 7.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι επιστρέφει; Μία απάντηση, ναι ή όχι. Άρα συνάρτηση τύπου
ΛΟΓΙΚΗ.Ο αλγόριθμος: σημαία
ππου ξεκινάΑΛΗΘΗΣκαι διαιρέτηςδαπό ωςν DIV 2. Μόλις βρεθεί διαιρέτης, η σημαία γίνεταιΨΕΥΔΗΣκαι ο βρόχος σταματά.Στο τέλος,
Πρώτος <- π. Αυτή η γραμμή είναι η επιστροφή.Το κυρίως πρόγραμμα δεν ξέρει πώς ελέγχεται ένας πρώτος. Γράφει μόνο
ΑΝ Πρώτος(κ) = ΑΛΗΘΗΣ ΤΟΤΕ πλ <- πλ + 1. Το τρέχεις παρακάτω: βγαίνει , οι .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσες τιμές μπορεί να επιστρέψει μια διαδικασία;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη διαδικασία από τη συνάρτηση και να επιλέγεις τη σωστή.
- Να αντιστοιχίζεις τυπικές και πραγματικές παραμέτρους.
- Να εξηγείς την εμβέλεια των μεταβλητών ενός υποπρογράμματος.
- Να γράφεις και να καλείς σωστά ένα υποπρόγραμμα, και να αναφέρεις τα πλεονεκτήματα και τις ιδιότητές του.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.