Αντικειμενοστραφής προγραμματισμός
Κλάσεις, αντικείμενα, ενθυλάκωση, κληρονομικότητα και πολυμορφισμός.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ανάπτυξη Εφαρμογών σε Προγραμματιστικό Περιβάλλον Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Β ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2023 επαν. Α ·2023 Β ·2022 επαν. Α ·2022 Α
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την κλάση από το αντικείμενο.
- Να περιγράφεις την ενθυλάκωση και την απόκρυψη πληροφορίας.
- Να σχεδιάζεις κλάσεις από μια εκφώνηση, με πεδία, μεθόδους και κληρονομικότητα.
- Να αναγνωρίζεις τον πολυμορφισμό και να τον διακρίνεις από την υπερφόρτωση.
Κλάση και αντικείμενο
Ο αντικειμενοστραφής προγραμματισμός αλλάζει την οργάνωση: αντί για δεδομένα από τη μια και διαδικασίες από την άλλη, τα δύο μπαίνουν μαζί σε μία οντότητα.
| Δομημένος (τμηματικός) | Αντικειμενοστραφής | |
|---|---|---|
| Μονάδα του προγράμματος | το υποπρόγραμμα | το αντικείμενο |
| Τα δεδομένα | χωριστά, περνούν με παραμέτρους | μέσα στο αντικείμενο που τα χρησιμοποιεί |
| Πώς γίνεται η δουλειά | καλείς διαδικασίες πάνω στα δεδομένα | στέλνεις μηνύματα σε αντικείμενα |
| Τι κοιτάς πρώτα στην ανάλυση | τι πρέπει να γίνει | ποια πράγματα υπάρχουν |
Ο δομημένος προγραμματισμός δεν καταργείται. Μέσα σε κάθε μέθοδο γράφεις πάλι ακολουθία, επιλογή και επανάληψη. Αλλάζει το πού μπαίνει κάθε κομμάτι κώδικα.
- Κλάση είναι το πρότυπο: περιγράφει τι δεδομένα και τι συμπεριφορές έχει ένα είδος οντότητας. Δεν καταλαμβάνει μνήμη για δεδομένα.
- Αντικείμενο (ή στιγμιότυπο) είναι μια συγκεκριμένη πραγμάτωση της κλάσης, με δικές του τιμές.
| Όρος | Σημασία |
|---|---|
| Πεδίο (ιδιότητα) | δεδομένο που κρατά το αντικείμενο |
| Μέθοδος | λειτουργία που μπορεί να εκτελέσει |
| Στιγμιότυπο | ένα συγκεκριμένο αντικείμενο της κλάσης |
| Δημιουργός | ειδική μέθοδος που αρχικοποιεί το νέο αντικείμενο |
| Μήνυμα | η κλήση μεθόδου πάνω σε αντικείμενο |
Ενθυλάκωση και απόκρυψη
Ενθυλάκωση είναι το ότι δεδομένα και μέθοδοι συσκευάζονται μαζί μέσα στην κλάση.
Απόκρυψη πληροφορίας είναι το ότι τα πεδία δηλώνονται ιδιωτικά και προσπελαύνονται μόνο μέσα από τις μεθόδους της κλάσης.
Κληρονομικότητα
Μια παράγωγη κλάση κληρονομεί πεδία και μεθόδους από τη βασική και προσθέτει δικά της. Η σχέση διαβάζεται «είναι ένα»: ο Μαθητής είναι ένα Άτομο.
Τα οφέλη είναι τα ίδια με του τμηματικού προγραμματισμού, ένα επίπεδο ψηλότερα: ό,τι είναι κοινό γράφεται μία φορά στη βασική κλάση, και η διόρθωσή του ισχύει αυτόματα σε όλες τις παράγωγες.
Πολυμορφισμός
Πολυμορφισμός είναι η ικανότητα του ίδιου μηνύματος να προκαλεί διαφορετική συμπεριφορά, ανάλογα με την κλάση του αντικειμένου που το δέχεται.
Στο παράδειγμα παραπάνω, η κλήση εμφάνισε σε έναν Μαθητή τυπώνει τμήμα και βαθμό· η ίδια κλήση σε έναν Καθηγητή τυπώνει ειδικότητα. Το σημείο του προγράμματος που καλεί δεν χρειάζεται να ξέρει ποιο από τα δύο κρατά.
Αφαίρεση
Αφαίρεση (ή αφαιρετικότητα) είναι η συγκράτηση μόνο των χαρακτηριστικών που έχουν σημασία για το πρόβλημα.
Στο πρόγραμμα ενός σχολείου, η κλάση Μαθητής κρατά όνομα, τμήμα και βαθμό. Δεν κρατά χρώμα μαλλιών — όχι επειδή δεν υπάρχει, αλλά επειδή δεν χρειάζεται για αυτό το πρόβλημα. Σε πρόγραμμα κομμωτηρίου η επιλογή θα ήταν άλλη.
Η αφαίρεση έχει και μια δεύτερη όψη. Όποιος χρησιμοποιεί ένα αντικείμενο ξέρει τι κάνουν οι μέθοδοί του, όχι πώς. Καλείς κατάθεσε(50) σε έναν λογαριασμό χωρίς να ξέρεις πώς ενημερώνεται το υπόλοιπο. Αν αλλάξει ο τρόπος μέσα στην κλάση, ο κώδικάς σου δεν αλλάζει.
Από την εκφώνηση στην κλάση
Στα θέματα σχεδίασης δεν σου ζητείται κώδικας. Σου ζητείται να βρεις τις κλάσεις, τα πεδία και τις μεθόδους από ένα κείμενο. Ένας πρακτικός κανόνας για την πρώτη ανάγνωση:
| Στο κείμενο | Γίνεται συνήθως |
|---|---|
| ουσιαστικό που έχει πολλά «κομμάτια» (Βιβλίο, Μέλος) | κλάση |
| ιδιότητα ενός τέτοιου ουσιαστικού (τίτλος, ISBN) | πεδίο |
| ρήμα που κάνει ή παθαίνει το ουσιαστικό (δανείζεται, επιστρέφεται) | μέθοδος |
| «κάθε Χ είναι ένα Υ» | κληρονομικότητα |
Μια κλάση περιγράφεται συχνά με ένα διάγραμμα κλάσης: ένα κουτί σε τρία μέρη, πάνω το όνομα, στη μέση τα πεδία, κάτω οι μέθοδοι. Τα ιδιωτικά μέλη σημειώνονται συνήθως με − και τα δημόσια με +.
| Λογαριασμός |
|---|
− αριθμός, − υπόλοιπο |
+ κατάθεσε(ποσό), + ανάληψη(ποσό), + δείξε_υπόλοιπο() |
Το υπόλοιπο είναι ιδιωτικό. Η ανάληψη μπορεί να αρνηθεί ποσό μεγαλύτερο από το υπόλοιπο, και κανείς δεν μπορεί να το παρακάμψει γράφοντας απευθείας στο πεδίο. Ενθυλάκωση και απόκρυψη, στο ίδιο κουτί.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποια είναι η διαφορά κλάσης και αντικειμένου, με παράδειγμα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κλάση είναι το πρότυπο: ορίζει ποια πεδία και ποιες μεθόδους έχει κάθε μαθητής.
Αντικείμενο είναι μια συγκεκριμένη πραγμάτωση, με δικές του τιμές: «Άννα, Γ1, ».
Από μία κλάση δημιουργούνται πολλά αντικείμενα. Η κλάση γράφεται μία φορά.
Ο έλεγχος που κάνεις: «πόσα από αυτά υπάρχουν;»
Μία κλάση «Μαθητής», τριακόσια αντικείμενα μαθητών. Αν η απάντηση είναι «ένα και μοναδικό πρότυπο», μιλάς για κλάση.
Παράδειγμα 2
Τι κληρονομεί η κλάση Μαθητής από την κλάση Άτομο, αν το Άτομο έχει όνομα, ηλικία και μεθόδους εμφάνισε και έχει_ενηλικιωθεί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κληρονομεί και τα δύο πεδία: όνομα και ηλικία.
Κληρονομεί και τις δύο μεθόδους: εμφάνισε και έχει_ενηλικιωθεί.
Προσθέτει τα δικά της: τμήμα, βαθμός, προάγεται.
Αν ξαναορίσει την εμφάνισε, δεν αποκτά δεύτερη μέθοδο: υπερκαλύπτει την κληρονομημένη.
Ο Μαθητής απαντά τελικά σε τέσσερα πεδία και τρεις μεθόδους — όχι σε τέσσερις, αφού η εμφάνισε μετριέται μία φορά.
Παράδειγμα 3
Γιατί δηλώνεται ιδιωτικό το πεδίο «βαθμός»;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ιδιωτικό σημαίνει ότι προσπελαύνεται μόνο από μεθόδους της ίδιας κλάσης.
Η μέθοδος που τον θέτει μπορεί να ελέγξει ότι η τιμή ανήκει στο και να απορρίψει ό,τι δεν ανήκει.
Με δημόσιο πεδίο, οποιοδήποτε σημείο του προγράμματος θα μπορούσε να γράψει ή χωρίς κανέναν έλεγχο.
Το πραγματικό κέρδος είναι στη συντήρηση: αν εμφανιστεί άκυρος βαθμός, ο ύποπτος κώδικας είναι μία μέθοδος.
Με δημόσια πεδία, ύποπτο είναι ολόκληρο το πρόγραμμα.
Παράδειγμα 4
Η ίδια κλήση εμφάνισε δίνει άλλο αποτέλεσμα σε Μαθητή και σε Καθηγητή. Πώς λέγεται, και γιατί είναι χρήσιμο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ίδιο μήνυμα, διαφορετική συμπεριφορά ανάλογα με την κλάση: αυτό είναι πολυμορφισμός.
Υλοποιείται με υπερκάλυψη της μεθόδου στη βασική κλάση από κάθε παράγωγη.
Το όφελος: ένας βρόχος πάνω σε λίστα Ατόμων καλεί
εμφάνισεγια καθένα, χωρίς να ρωτά τι είναι.Και το κρίσιμο για τη συντήρηση: αν αύριο προστεθεί κλάση Διευθυντής, ο βρόχος δεν αλλάζει ούτε κατά μία γραμμή.
Χωρίς πολυμορφισμό θα υπήρχε μια αλυσίδα
ΑΝ … ΑΛΛΙΩΣ_ΑΝπου θα έπρεπε να επεκτείνεται σε κάθε νέα κλάση — και σε κάθε σημείο του προγράμματος όπου γίνεται τέτοιος έλεγχος.
Παράδειγμα 5
Θέμα Β: να χαρακτηρίσεις Σωστή ή Λανθασμένη κάθε πρόταση και να αιτιολογήσεις. (α) Από μία κλάση δημιουργείται ένα μόνο αντικείμενο. (β) Μια παράγωγη κλάση μπορεί να έχει πεδία που δεν έχει η βασική. (γ) Η ενθυλάκωση και η απόκρυψη πληροφορίας είναι συνώνυμα. (δ) Στον πολυμορφισμό, το ποια μέθοδος εκτελείται εξαρτάται από την κλάση του αντικειμένου.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η μέθοδος: για κάθε πρόταση βρίσκεις τον ορισμό που ελέγχει και τον συγκρίνεις λέξη προς λέξη. Η αιτιολόγηση είναι ο ορισμός, όχι ένα παράδειγμα.
(α) Λανθασμένη. Η κλάση είναι πρότυπο: από αυτήν δημιουργούνται όσα αντικείμενα χρειάζονται, καθένα με δικές του τιμές.
(β) Σωστή. Η παράγωγη κληρονομεί ό,τι έχει η βασική και προσθέτει δικά της. Ο Μαθητής έχει τμήμα, το Άτομο όχι.
(γ) Λανθασμένη. Η ενθυλάκωση είναι η συσκευασία δεδομένων και μεθόδων μαζί. Η απόκρυψη είναι ο έλεγχος του τι φαίνεται απ' έξω. Η δεύτερη χτίζεται πάνω στην πρώτη.
(δ) Σωστή. Το ίδιο μήνυμα, π.χ.
εμφάνισε, εκτελεί τη μέθοδο της κλάσης του αντικειμένου που το δέχεται. Αυτός είναι ο ορισμός του πολυμορφισμού.
Παράδειγμα 6
Θέμα Δ: μια δανειστική βιβλιοθήκη έχει βιβλία, με τίτλο, ISBN και ένδειξη αν είναι διαθέσιμο. Μέλη της είναι μαθητές και καθηγητές, και όλα τα μέλη έχουν όνομα και αριθμό μέλους. Ένας μαθητής δανείζεται έως βιβλία και ένας καθηγητής έως . Να σχεδιάσεις τις κλάσεις, με πεδία, μεθόδους και κληρονομικότητα, και να πεις πού χρησιμοποιείται πολυμορφισμός.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα ουσιαστικά. Βιβλίο, Μέλος, Μαθητής, Καθηγητής. Το «μαθητές και καθηγητές είναι μέλη» δίνει δύο σχέσεις «είναι ένα»: ο Μαθητής και ο Καθηγητής κληρονομούν από το Μέλος.
Βιβλίο. Πεδία:
τίτλος,ISBN,διαθέσιμο, όλα ιδιωτικά. Μέθοδοι:δάνεισε(), που κάνει τοδιαθέσιμοψευδές μόνο αν ήταν αληθές, καιεπέστρεψε().Μέλος. Πεδία:
όνομα,αριθμός,πλήθος_δανεισμένων. Μέθοδος:μέγιστο(), που λέει πόσα βιβλία επιτρέπονται, καιμπορεί_να_δανειστεί(), που ελέγχει ανπλήθος_δανεισμένων < μέγιστο().Μαθητής και Καθηγητής. Δεν προσθέτουν πεδία για τον δανεισμό. Ο καθένας υπερκαλύπτει τη
μέγιστο(): ο Μαθητής επιστρέφει , ο Καθηγητής .Ο πολυμορφισμός. Η
μπορεί_να_δανειστεί()γράφεται μία φορά, στο Μέλος. Όταν καλεί τημέγιστο(), εκτελείται η εκδοχή της κλάσης του αντικειμένου. Αν αύριο προστεθεί κλάση Επισκέπτης με όριο , γράφεις μόνο τη δική τουμέγιστο().Ο έλεγχος: «ο Καθηγητής είναι ένα Μέλος» στέκει. «Το Βιβλίο είναι ένα Μέλος» δεν στέκει, και δεν το έβαλες κάτω από το Μέλος. Όλα τα πεδία είναι ιδιωτικά και αλλάζουν μόνο από μεθόδους.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται ένα συγκεκριμένο αντικείμενο μιας κλάσης;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την κλάση από το αντικείμενο.
- Να περιγράφεις την ενθυλάκωση και την απόκρυψη πληροφορίας.
- Να σχεδιάζεις κλάσεις από μια εκφώνηση, με πεδία, μεθόδους και κληρονομικότητα.
- Να αναγνωρίζεις τον πολυμορφισμό και να τον διακρίνεις από την υπερφόρτωση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.