Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η ελληνική Αντίσταση
Η Πολωνία, η Ελλάδα στον πόλεμο και την Κατοχή, η Αντίσταση, και η παράδοση του Άξονα.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου Γ΄ Λυκείου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς άρχισε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος με την εισβολή στην Πολωνία (1–3 Σεπτεμβρίου 1939) και τους μεγάλους σταθμούς του ως το 1945.
- Να αφηγείσαι τον πόλεμο του 1940–1941: την απόκρουση της ιταλικής εισβολής, τη γερμανική εισβολή και τη μάχη της Κρήτης, και να εξηγείς τη σημασία τους.
- Να παρουσιάζεις τη συνέχιση του αγώνα έξω από την Ελλάδα και την Εθνική Αντίσταση: οργανώσεις, δράση και τίμημα.
- Να εξηγείς πώς παραδόθηκαν η Γερμανία και η Ιαπωνία και γιατί η ρίψη της ατομικής βόμβας θεωρείται ιστορικά αμφιλεγόμενη.
Ένας μικρός στρατός σε έναν παγκόσμιο πόλεμο
Τον χειμώνα του 1940–1941 σχεδόν όλη η ηπειρωτική Ευρώπη είχε υποταχθεί στη Γερμανία ή συμμαχούσε μαζί της. Σε ένα μόνο μέτωπο, στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας, ένας στρατός του Άξονα υποχωρούσε. Γιατί μετράει τόσο αυτός ο πόλεμος για την ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου, και τι πλήρωσε η Ελλάδα για να τον δώσει;
Ο πόλεμος με μια ματιά
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν το αποτέλεσμα της εκβιαστικής τακτικής της ναζιστικής Γερμανίας απέναντι σε κυβερνήσεις που υποχωρούσαν για να σωθεί η ειρήνη. Οι μεγάλοι σταθμοί του:
- 1939–1941: αλλεπάλληλες γερμανικές νίκες· η Γερμανία ελέγχει την ηπειρωτική Ευρώπη απ' άκρη σ' άκρη.
- Ιούνιος 1941: γερμανική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση.
- Δεκέμβριος 1941: ιαπωνική επίθεση στο Περλ Χάρμπορ· οι ΗΠΑ μπαίνουν στον πόλεμο.
- Μετά το 1943: η συμμαχική αντεπίθεση λυγίζει τη Γερμανία.
- Μάιος 1945: συνθηκολόγηση της Γερμανίας· Σεπτέμβριος 1945: της Ιαπωνίας, μετά τις ατομικές βόμβες στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι.
Η εισβολή στην Πολωνία
Είχαν προηγηθεί η ενσωμάτωση της Αυστρίας και ο διαμελισμός της Τσεχοσλοβακίας, χωρίς αποτελεσματική αντίδραση από τη Βρετανία και τη Γαλλία. Τα γερμανικά στρατεύματα εισέβαλαν στην Πολωνία τα χαράματα της 1ης Σεπτεμβρίου 1939. Την ίδια ώρα η πολωνική κυβέρνηση ζητούσε τη βοήθεια των συμμάχων της, Γάλλων και Βρετανών. Στις 3 Σεπτεμβρίου εκείνοι απαίτησαν με τελεσίγραφο να αποσυρθούν τα γερμανικά στρατεύματα· όταν η Γερμανία το απέρριψε, κήρυξαν τον πόλεμο την ίδια μέρα.
Η απόκρουση της ιταλικής εισβολής
Η κυβέρνηση του Μεταξά, παρά τη φανερή συμπάθειά της για τη Βρετανία, κράτησε αυστηρά την ουδετερότητα. Δεν έφτανε. Ο Μουσολίνι, αφού μπήκε στον πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας, έβλεπε την κατάληψη της Ελλάδας ως πρώτο βήμα για τον στρατηγικό έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου. Είχε ήδη καταλάβει την Αλβανία από τον Απρίλιο του 1939.
Τα χαράματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, παρακάμπτοντας τις επιφυλάξεις του Βερολίνου, η Ιταλία ζήτησε με τελεσίγραφο να της παραχωρηθεί η κυριαρχία σε σημαντικό μέρος του ελληνικού εδάφους. Ο Ιωάννης Μεταξάς αρνήθηκε: η Ελλάδα θα υπερασπιζόταν τα κυριαρχικά της δικαιώματα, και με τα όπλα. Η άρνηση έμεινε στη μνήμη με μία λέξη, το «ΟΧΙ», και οι Έλληνες έτρεξαν με ενθουσιασμό στο μέτωπο.
- Τις πρώτες μέρες ο στρατός, με αρχιστράτηγο τον Αλέξανδρο Παπάγο, σταμάτησε την ιταλική προέλαση στην Ήπειρο.
- Στις 14 Νοεμβρίου αντεπιτέθηκε στην Αλβανία, από όπου είχε έρθει η εισβολή.
- Κατέλαβε την Κορυτσά, την Πρεμετή, το Πόγραδετς, το Αργυρόκαστρο και τους Αγίους Σαράντα, και στις αρχές Ιανουαρίου 1941 την Κλεισούρα, σε εδάφη όπου ζούσε και ελληνικός πληθυσμός.
- Η προέλαση σταμάτησε από τον βαρύ χειμώνα. Η ιταλική «εαρινή επίθεση» του Μαρτίου 1941 αποκρούστηκε.
Τη στιγμή που σχεδόν όλη η Ευρώπη είχε υποταχθεί στον Άξονα, συχνά και εθελοντικά, η νίκη χαιρετίστηκε ως νίκη των ελεύθερων λαών απέναντι στη βία και στον ολοκληρωτισμό. Είχε και στρατηγικό βάρος: εμπόδισε τον Άξονα να κυριαρχήσει στο βόρειο μισό της Ανατολικής Μεσογείου και σε μέρος τουλάχιστον της Μέσης Ανατολής.
Η γερμανική εισβολή και η μάχη της Κρήτης
Ο Χίτλερ ετοίμαζε το σχέδιο «Μπαρμπαρόσα», την εισβολή στη Σοβιετική Ένωση, για τα μέσα Μαΐου 1941. Πρώτα όμως ήθελε να ασφαλίσει τα νώτα του στα Βαλκάνια και στο Αιγαίο. Γι' αυτό κατάρτισε τον Δεκέμβριο του 1940 το σχέδιο «Μαρίτα» και επιτέθηκε στην Ελλάδα στις 6 Απριλίου 1941.
- Οι Έλληνες, με τη βοήθεια ενός ανεπαρκούς βρετανικού σώματος, αντιστάθηκαν με σθένος. Η άμυνα στην οχυρή γραμμή των ελληνοβουλγαρικών συνόρων προκάλεσε τον θαυμασμό και των ίδιων των Γερμανών.
- Η υπεροχή των εισβολέων σε οργάνωση και όπλα ήταν όμως φανερή: η Θεσσαλονίκη έπεσε στις 9 Απριλίου, η Αθήνα στις 27 Απριλίου.
- Ο νικηφόρος στρατός της Αλβανίας υποχώρησε άτακτα. Ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κορυζής αυτοκτόνησε· ο διάδοχός του Εμμανουήλ Τσουδερός και ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ πέρασαν στην Κρήτη για να αντισταθούν μαζί με τους Βρετανούς.
- Στο τελευταίο δεκαήμερο του Μαΐου 1941 δόθηκε εκεί η τελευταία μάχη σε ελληνικό έδαφος. Οι Γερμανοί αποβίβασαν στρατό από αέρος, με αλεξιπτωτιστές, και κατέβαλαν τους Συμμάχους. Οι Κρήτες όμως πολέμησαν τον εισβολέα με ό,τι είχαν και έδωσαν για πρώτη φορά περιεχόμενο στην έννοια του «λαϊκού» πολέμου.
Η σημασία, κατά το βιβλίο, ήταν μεγάλη. Η στροφή στα Βαλκάνια ανάγκασε τον Χίτλερ να μεταθέσει την έναρξη του «Μπαρμπαρόσα» από τα μέσα Μαΐου στις 22 Ιουνίου 1941. Έτσι τα γερμανικά στρατεύματα δεν πρόλαβαν ως τον Νοέμβριο του 1941 να καταλάβουν το Λένινγκραντ και τη Μόσχα, πριν τα ακινητοποιήσει ο ρωσικός χειμώνας.
Ο αγώνας συνεχίζεται έξω από την Ελλάδα
Η χώρα μπήκε σε τριπλή κατοχή: Γερμανοί, Ιταλοί και Βούλγαροι. Η κυβέρνηση μετέφερε την έδρα της στο Κάιρο, στη Νότια Αφρική και τελικά στο Λονδίνο. Η εξόριστη κυβέρνηση, αναγνωρισμένη από τους Συμμάχους:
- διεκδίκησε, στο όνομα των αρχών του Χάρτη του Ατλαντικού, τη Δωδεκάνησο, τη Βόρεια Ήπειρο και, διακριτικά απέναντι στη Βρετανία, την Κύπρο·
- αναζήτησε λύσεις για το επισιτιστικό πρόβλημα των κατοίκων της κατεχόμενης χώρας·
- συγκρότησε ένοπλα σώματα που πολέμησαν στην Ανατολική Μεσόγειο: ο στρατός ξηράς στο Ελ Αλαμέιν και στο Ρίμινι, ο Ιερός Λόχος με επιδρομές στο Αιγαίο, το ναυτικό με θρυλικά αντιτορπιλικά, τη «Βασίλισσα Όλγα» και τον «Αδρία», και η αεροπορία.
Η Εθνική Αντίσταση
Η Αντίσταση γεννήθηκε από την άρνηση του λαού να συμβιβαστεί με την κατοχή. Στις πρώτες μεμονωμένες πράξεις ακολούθησαν ισχυρές μαζικές οργανώσεις, κατά σειρά σπουδαιότητας το ΕΑΜ, ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ. Μικρότερες ήταν οι οργανώσεις των πόλεων, οι «αόρατες στρατιές», που σε συνεργασία με το Συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής έκαναν κυρίως δολιοφθορές και κατασκοπεία.
- Στις 25 Νοεμβρίου 1942 ο ΕΔΕΣ και ο ΕΛΑΣ, μαζί και με καθοδήγηση βρετανικού κλιμακίου (συνταγματάρχης Μάγιερς), ανατίναξαν τη γέφυρα του Γοργοποτάμου, κόβοντας μια γραμμή ανεφοδιασμού.
- Κατά το βιβλίο, πουθενά στην Ευρώπη η αντίσταση δεν ήταν, αναλογικά, τόσο καθολική. Μόνοι οι Έλληνες, από τους κατακτημένους λαούς, κατάφεραν να μη σταλούν να πολεμήσουν στην εκστρατεία κατά της Σοβιετικής Ένωσης.
Η εικόνα έχει και σκιές, που θα δεις στην ενότητα για τον μεταπολεμικό κόσμο: υπήρξαν συνεργάτες των κατακτητών, όπως τα Τάγματα Ασφαλείας, και οι οργανώσεις της Αντίστασης συγκρούστηκαν μεταξύ τους, ώσπου στις αρχές του 1944 ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ υπέγραψαν ανακωχή στη γέφυρα της Πλάκας. Τον χειμώνα 1941–1942 η πείνα σκότωσε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους, κυρίως στην Αθήνα.
Το τίμημα της αντίστασης ήταν βαρύ: εκτελέσεις, βασανισμοί, φυλακίσεις, χωριά ολόκληρα καμένα σε αντίποινα. Μερικά από τα ονόματα:
| Πότε | Πού | Τι έγινε |
|---|---|---|
| 2 Ιουνίου 1941 | Κάνδανος Χανίων | εκτελούνται 300 κάτοικοι |
| Σεπτ.–Οκτ. 1941 | Δράμα, Δοξάτο | οι Βούλγαροι εξοντώνουν 5.016 κατοίκους |
| 16 Αυγούστου 1943 | Κομμένο Άρτας | εκτελούνται 317 κάτοικοι |
| 13 Δεκεμβρίου 1943 | Καλάβρυτα | εκτελούνται 1.104 |
| 10 Ιουνίου 1944 | Δίστομο | εκτελούνται 296 γυναικόπαιδα |
| 17 Αυγούστου 1944 | Κοκκινιά | το «μπλόκο»: 200 εκτελέσεις, χιλιάδες στα στρατόπεδα |
| 2 Σεπτεμβρίου 1944 | Χορτιάτης | 149 νεκροί, ανάμεσά τους 39 παιδιά |
Ο αγώνας κράτησε ως την απελευθέρωση, τον Οκτώβριο του 1944.
Η παράδοση της Γερμανίας και της Ιαπωνίας
Στις 30 Απριλίου 1945, με τον κλοιό να σφίγγει γύρω από το κέντρο του Βερολίνου, ο Χίτλερ αυτοκτόνησε, λίγες ώρες πριν παραδοθεί η πόλη. Η άνευ όρων συνθηκολόγηση της Γερμανίας υπογράφηκε από τον στρατηγό Γιοντλ στη Ρενς (Reims) και ίσχυσε στις 8 Μαΐου 1945· την επομένη η τελετή επαναλήφθηκε στο Βερολίνο, μπροστά στον Σοβιετικό αρχιστράτηγο Ζούκοφ.
Η Ιαπωνία συνθηκολόγησε λίγο αργότερα, στις 2 Σεπτεμβρίου 1945. Παρά τις αμερικανικές επιτυχίες στον Ειρηνικό, οι Ιάπωνες δήλωναν ότι θα πολεμούσαν ως το τέλος, και στο δικό τους έδαφος αν χρειαζόταν. Για να αποφύγουν το ανθρώπινο κόστος μιας τέτοιας επιχείρησης, οι Αμερικανοί έριξαν ατομική βόμβα στις 6 Αυγούστου στη Χιροσίμα και στις 9 Αυγούστου στο Ναγκασάκι. Το βιβλίο χαρακτηρίζει την ενέργεια «αμφιλεγόμενη ιστορικά»: με αυτήν άνοιγε ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε τη σημασία του ελληνικού πολέμου του 1940–1941 για την πορεία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Δύο φάσεις, δύο σημασίες: ο πόλεμος με την Ιταλία και ο πόλεμος με τη Γερμανία μαζί με την Κρήτη. Για καθεμιά, τι άλλαξε ηθικά και τι στρατηγικά.
Η νίκη στην Αλβανία. Ηθικά: σε μια Ευρώπη υποταγμένη, ήταν νίκη των ελεύθερων λαών κατά του ολοκληρωτισμού. Στρατηγικά: εμπόδισε την κυριαρχία του Άξονα στο βόρειο μισό της Ανατολικής Μεσογείου και σε μέρος της Μέσης Ανατολής.
Η ελληνογερμανική σύρραξη. Ο Χίτλερ αναγκάστηκε να στραφεί στα Βαλκάνια και να μεταθέσει το «Μπαρμπαρόσα» από τα μέσα Μαΐου στις 22 Ιουνίου 1941· κατά το βιβλίο, γι' αυτό δεν πρόλαβε τη Μόσχα και το Λένινγκραντ πριν από τον χειμώνα.
Η Κρήτη. Η πρώτη φορά που ένας λαός πολέμησε μαζικά τον εισβολέα με κάθε μέσο, ο «λαϊκός» πόλεμος. Κλείσε με τη σύνδεση: η ίδια στάση θα θρέψει την Αντίσταση των επόμενων χρόνων.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: ο Χίτλερ για τον Έλληνα στρατιώτη (4 Μαΐου 1941)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Από τον λόγο του Αδόλφου Χίτλερ στο Ράιχσταγκ, 4 Μαΐου 1941, μία εβδομάδα μετά την πτώση της Αθήνας (δική μας απόδοση): «Για χάρη της ιστορικής δικαιοσύνης οφείλω να διαπιστώσω ότι από τους αντιπάλους που βρέθηκαν απέναντί μας, ιδιαίτερα ο Έλληνας στρατιώτης πολέμησε με τη μεγαλύτερη περιφρόνηση του θανάτου. Συνθηκολόγησε μόνο όταν η αντίσταση είχε γίνει αδύνατη και επομένως άσκοπη.»
Ποιος μιλάει. Ο εισβολέας, ο δικτάτορας που διέταξε την επίθεση, σε λόγο προς τη Βουλή του καθεστώτος του, τη στιγμή του θριάμβου. Δεν είναι ουδέτερος μάρτυρας· είναι πολιτικός λόγος για εσωτερικό και ξένο ακροατήριο.
Γιατί να επαινέσει τον αντίπαλο. Όσο πιο γενναίος ο ηττημένος, τόσο πιο μεγάλη η νίκη του νικητή. Ο έπαινος εξηγεί επίσης στους Γερμανούς γιατί η εκστρατεία κόστισε. Η πηγή όμως επιβεβαιώνει, από την πλευρά του εχθρού, όσα λέει το βιβλίο για την άμυνα στην οχυρή γραμμή.
Τι δεν λέει. Τίποτα για όσα έρχονταν: την τριπλή κατοχή, την πείνα, τα αντίποινα στην Κάνδανο λίγες εβδομάδες μετά. Ο έπαινος του στρατιώτη δεν σήμαινε σεβασμό για τον λαό του. Αυτό είναι το κλειδί για να διαβάσεις κριτικά μια πηγή: ποιος, πότε, για ποιον, και τι παραλείπει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία της γερμανικής εισβολής. Ποια μέρα επιτέθηκε η Γερμανία στην Ελλάδα, και πώς λεγόταν το σχέδιο της εισβολής;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς άρχισε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος με την εισβολή στην Πολωνία (1–3 Σεπτεμβρίου 1939) και τους μεγάλους σταθμούς του ως το 1945.
- Να αφηγείσαι τον πόλεμο του 1940–1941: την απόκρουση της ιταλικής εισβολής, τη γερμανική εισβολή και τη μάχη της Κρήτης, και να εξηγείς τη σημασία τους.
- Να παρουσιάζεις τη συνέχιση του αγώνα έξω από την Ελλάδα και την Εθνική Αντίσταση: οργανώσεις, δράση και τίμημα.
- Να εξηγείς πώς παραδόθηκαν η Γερμανία και η Ιαπωνία και γιατί η ρίψη της ατομικής βόμβας θεωρείται ιστορικά αμφιλεγόμενη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.