Το Ολοκαύτωμα
Πώς η ναζιστική Γερμανία εξόντωσε έξι εκατομμύρια Εβραίους, και οι Εβραίοι της Ελλάδας.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τα βήματα από τη δίωξη των Εβραίων στη Γερμανία (1933) ως τη «τελική λύση»: γκέτο, στρατόπεδα, μαζικές εκτελέσεις, θάλαμοι αερίων.
- Να αφηγείσαι τι έπαθαν οι Εβραίοι της Ελλάδας, με τη Θεσσαλονίκη ως κύριο παράδειγμα, και ποιοι προσπάθησαν να τους προστατέψουν.
- Να εξηγείς τι δίκασε η δίκη της Νυρεμβέργης και τι σημαίνουν οι όροι «εγκλήματα πολέμου», «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας» και «γενοκτονία».
- Να παρουσιάζεις τις ανθρώπινες και υλικές συνέπειες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τη μετατόπιση της οικονομικής ισορροπίας προς τις ΗΠΑ.
Ένα έγκλημα χωρίς προηγούμενο
Κάθε πόλεμος σκοτώνει αμάχους. Ο Β΄ Παγκόσμιος είχε κάτι που δεν είχε ξαναγίνει: ένα κράτος αποφάσισε να εξοντώσει έναν ολόκληρο λαό, παντού όπου έφτανε η εξουσία του, και οργάνωσε τον θάνατο με τρένα, καταλόγους και εργοστάσια. Το έγκλημα αυτό λέγεται Ολοκαύτωμα, ή με την εβραϊκή λέξη Σοά. Στην Ελλάδα ξεκλήρισε σχεδόν ολόκληρη την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης, μιας από τις μεγαλύτερες της Ευρώπης. Πώς έγινε, και πώς απάντησε ο κόσμος όταν τελείωσε ο πόλεμος;
Από τη δίωξη στην εξόντωση
- Από το 1933, όταν ανέβηκαν στην εξουσία οι ναζί, οι Εβραίοι της Γερμανίας βρέθηκαν υπό δίωξη. Η θέση τους χειροτέρευε όσο οι ναζί απλώνονταν στην Ευρώπη, κυρίως στην Ανατολική.
- Με την κατάληψη της Πολωνίας δημιουργήθηκε το γκέτο της Βαρσοβίας, όπου στριμώχτηκαν, κλεισμένοι, 500.000 Εβραίοι.
- Μετά την εισβολή στη Ρωσία (Ιούνιος 1941) επιχειρήθηκε η καθολική εξόντωσή τους σε όλη την Ευρώπη: η λεγόμενη «τελική λύση» ενός «προβλήματος» που, κατά τους ναζί, δημιουργούσε η παρουσία των Εβραίων σε πολλές χώρες.
Οι μέθοδοι ήταν πρωτοφανείς στην παγκόσμια ιστορία:
- θάνατος ύστερα από βασανιστική παραμονή σε γκέτο ή σε στρατόπεδα συγκέντρωσης·
- μαζικές εκτελέσεις·
- δηλητηριώδη αέρια, όπως το «Τσυκλόν Β», για μαζικό θάνατο στους θαλάμους αερίων.
Τα θύματα μετριούνται σε εκατομμύρια: οι ιστορικοί υπολογίζουν περίπου έξι εκατομμύρια Εβραίους, δηλαδή τα δύο τρίτα των Εβραίων της Ευρώπης. Το βιβλίο σου γράφει για πάνω από 70.000 θύματα μόνο από την Ελλάδα. Ονόματα στρατοπέδων όπως το Άουσβιτς, η Τρεμπλίνκα, το Νταχάου, το Μπέλζετς και το Σόμπιμπορ έγιναν συνώνυμα της απανθρωπιάς. Στα ίδια στρατόπεδα θανατώθηκαν και Ρομά (Τσιγγάνοι), και οι ναζί εξόντωσαν επίσης ανάπηρους, Σοβιετικούς αιχμαλώτους και πολιτικούς αντιπάλους.
Οι Εβραίοι της Ελλάδας
Η Θεσσαλονίκη είχε από τον 16ο αιώνα μια μεγάλη κοινότητα Σεφαραδιτών, Εβραίων που είχαν εκδιωχθεί από την Ισπανία· στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν η μεγαλύτερη ομάδα της πόλης. Η πόλη έπεσε στη γερμανική ζώνη κατοχής από την αρχή.
- Οι Γερμανοί ζήτησαν από τον αρχιραβίνο Τσβι Κόρετς κατάλογο με όλα τα μέλη της κοινότητας, και εκείνος, ελπίζοντας ίσως να τους κατευνάσει, τον έδωσε.
- Στις 14 Μαρτίου 1943 συνελήφθησαν περίπου 2.800 άνθρωποι και την επομένη στάλθηκαν με τρένο στην Πολωνία, στριμωγμένοι σε βαγόνια ζώων, 70 με 75 σε καθένα, σε ταξίδι τουλάχιστον τεσσάρων ημερών.
- Ως τις 2 Αυγούστου 1943, με 19 αποστολές, εκτοπίστηκαν περίπου 56.000 Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, οι περισσότεροι στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Γύρισαν περίπου 1.950.
- Το 1944, όταν οι Γερμανοί είχαν πάρει τον έλεγχο και των άλλοτε ιταλικών ζωνών, εκτοπίστηκαν και οι κοινότητες της Αθήνας, των Ιωαννίνων, της Κέρκυρας και της Ρόδου.
Υπήρξαν και φωνές και πράξεις που έσωσαν ζωές:
- Τον Μάρτιο του 1943 ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών Δαμασκηνός, μαζί με προσωπικότητες της πνευματικής, καλλιτεχνικής και οικονομικής ζωής, διαμαρτυρήθηκε γραπτά στην κατοχική κυβέρνηση για τις εκτοπίσεις.
- Η ελληνική αστυνομία και η Εκκλησία έδωσαν σε όσους Εβραίους το ζήτησαν πλαστές ταυτότητες με χριστιανικά ονόματα.
- Στη Ζάκυνθο, όταν ο Γερμανός διοικητής ζήτησε κατάλογο των Εβραίων, ο δήμαρχος Λουκάς Καρρέρ και ο μητροπολίτης Χρυσόστομος του έδωσαν έναν κατάλογο με δύο ονόματα: τα δικά τους. Οι Εβραίοι κρύφτηκαν σε χριστιανικά σπίτια στα χωριά, και και οι 275 επέζησαν.
Η δίκη της Νυρεμβέργης
Μετά τον πόλεμο οι νικητές αποφάσισαν να βρουν και να τιμωρήσουν υποδειγματικά τους ενόχους. Κλήθηκαν να λογοδοτήσουν οι υπεύθυνοι για τρία είδη εγκλημάτων:
| Κατηγορία | Τι σημαίνει |
|---|---|
| Προπαρασκευή και πρόκληση του πολέμου | η απόφαση και η οργάνωση ενός επιθετικού πολέμου |
| Εγκλήματα πολέμου | παραβάσεις των κανόνων που οφείλουν να τηρούν οι εμπόλεμοι |
| Εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας | φόνοι, εξόντωση, εκτοπίσεις και διώξεις αμάχων |
Η ευθύνη βάρυνε κυρίως τη γερμανική πλευρά. Στη δίκη της Νυρεμβέργης, που ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 1946, ηγετικά στελέχη της χιτλερικής Γερμανίας, πολιτικοί και στρατιωτικοί, καταδικάστηκαν σε θάνατο ή σε φυλάκιση. Άλλα διεθνή και εθνικά δικαστήρια τιμώρησαν εκατοντάδες υπευθύνους για καταστροφές και βιαιότητες. Ως μείζον έγκλημα κατά της ανθρωπότητας χαρακτηρίστηκε η γενοκτονία των Εβραίων.
Οι συνέπειες του πολέμου για την ανθρωπότητα
- Ανθρώπινες απώλειες: 36 εκατομμύρια νεκροί μόνο στην Ευρώπη, και πολλοί, για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα, ήταν άμαχοι. Στην Άπω Ανατολή σκοτώθηκαν εκατομμύρια Κινέζοι και Ιάπωνες.
- Υλικές καταστροφές: πόλεις, λιμάνια, συγκοινωνιακοί κόμβοι και πηγές πλούτου κατεστραμμένα.
- Οικονομική ισορροπία: επειδή δοκιμάστηκαν σκληρά και οι νικητές της Ευρώπης, η ισορροπία μετατοπίστηκε προς όσους ήταν μακριά από το πεδίο των μαχών, κυρίως τις ΗΠΑ.
- Μνήμη: η εικόνα της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι έμεινε ανεξίτηλη.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί η γενοκτονία των Εβραίων χαρακτηρίστηκε μείζον έγκλημα κατά της ανθρωπότητας και πώς τιμωρήθηκαν οι υπεύθυνοι.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Δύο σκέλη, και τα δύο ζητούνται: τι το έκανε «μείζον», και τι έγινε μετά τον πόλεμο. Μην αφηγηθείς όλο τον πόλεμο.
Γιατί «μείζον». Δεν ήταν βία του πολέμου αλλά σχέδιο: η «τελική λύση» στόχευε έναν ολόκληρο λαό σε όλη την Ευρώπη. Δίωξη από το 1933, γκέτο (Βαρσοβία, 500.000), μετά το 1941 μαζικές εκτελέσεις και θάλαμοι αερίων με «Τσυκλόν Β». Θύματα σε εκατομμύρια, πάνω από 70.000 από την Ελλάδα.
Πώς κρίθηκαν. Οι νικητές ζήτησαν λογαριασμό για τρία είδη εγκλημάτων: πρόκληση του πολέμου, εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Η ευθύνη βάρυνε κυρίως τη γερμανική πλευρά.
Οι ποινές. Στη Νυρεμβέργη (απόφαση τον Οκτώβριο του 1946) ηγετικά στελέχη καταδικάστηκαν σε θάνατο ή φυλάκιση· άλλα δικαστήρια τιμώρησαν εκατοντάδες ακόμη. Κλείσε με τη σημασία: για πρώτη φορά ηγέτες κράτους λογοδότησαν προσωπικά για εγκλήματα κατά αμάχων.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: η διαμαρτυρία του αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού (Μάρτιος 1943)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Από την επιστολή του αρχιεπισκόπου Αθηνών Δαμασκηνού, με την υπογραφή και άλλων προσωπικοτήτων, προς τον πρόεδρο της κατοχικής κυβέρνησης, 23 Μαρτίου 1943 (δική μας απόδοση στη νέα ελληνική): «Ο ελληνικός λαός πληροφορήθηκε αυτές τις μέρες με κατάπληξη και θλίψη ότι οι γερμανικές στρατιωτικές αρχές κατοχής άρχισαν να εφαρμόζουν στη Θεσσαλονίκη τη σταδιακή εκτόπιση των Ελλήνων Ισραηλιτών έξω από τη χώρα, και ότι οι πρώτες ομάδες είναι ήδη στον δρόμο για την Πολωνία. […] Ο υπόλοιπος ελληνικός λαός θα ήταν πρόθυμος, αν του ζητηθεί, να δώσει χωρίς δισταγμό όλη την εγγύησή του για τους δοκιμαζόμενους αδελφούς του.»
Ποιος γράφει, σε ποιον, πότε. Ο επικεφαλής της Εκκλησίας της Ελλάδας και άνθρωποι των γραμμάτων και της οικονομίας, μέσα στην Κατοχή, λίγες μέρες μετά το πρώτο τρένο της 15ης Μαρτίου. Γράφουν στην κυβέρνηση που διόρισαν οι κατακτητές, γιατί μόνο μέσω αυτής μπορούσαν να πιέσουν τις αρχές κατοχής.
Τι υποστηρίζει. Οι εκτοπιζόμενοι είναι Έλληνες πολίτες· οι υπογράφοντες τους λένε «αδελφούς» και προσφέρουν την εγγύηση όλου του λαού. Δεν ζητούν χάρη για ξένους, αλλά προστασία για δικούς τους ανθρώπους.
Τι πέτυχε και τι όχι. Η επιστολή δεν σταμάτησε τα τρένα: ως τον Αύγουστο εκτοπίστηκαν περίπου 56.000 άνθρωποι. Είναι όμως από τις λίγες δημόσιες διαμαρτυρίες στην κατεχόμενη Ευρώπη, και στον ίδιο κύκλο ανήκουν οι πλαστές ταυτότητες της αστυνομίας και της Εκκλησίας, που έσωσαν ζωές στην Αθήνα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσοι Εβραίοι στριμώχτηκαν στο γκέτο της Βαρσοβίας, σύμφωνα με το βιβλίο;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τα βήματα από τη δίωξη των Εβραίων στη Γερμανία (1933) ως τη «τελική λύση»: γκέτο, στρατόπεδα, μαζικές εκτελέσεις, θάλαμοι αερίων.
- Να αφηγείσαι τι έπαθαν οι Εβραίοι της Ελλάδας, με τη Θεσσαλονίκη ως κύριο παράδειγμα, και ποιοι προσπάθησαν να τους προστατέψουν.
- Να εξηγείς τι δίκασε η δίκη της Νυρεμβέργης και τι σημαίνουν οι όροι «εγκλήματα πολέμου», «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας» και «γενοκτονία».
- Να παρουσιάζεις τις ανθρώπινες και υλικές συνέπειες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τη μετατόπιση της οικονομικής ισορροπίας προς τις ΗΠΑ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.