Ο μεταπολεμικός κόσμος: ΟΗΕ, Ψυχρός Πόλεμος και Εμφύλιος
Οι νικητές ανταγωνίζονται, ο ΟΗΕ, το σχέδιο Μάρσαλ και το ΝΑΤΟ, και ο ελληνικός Εμφύλιος.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου Γ΄ Λυκείου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς ο ανταγωνισμός των νικητών, από τη συμφωνία των ποσοστών ως το Πότσνταμ, οδήγησε στον Ψυχρό Πόλεμο, και να τον συνδέεις με τα Δεκεμβριανά και τη Βάρκιζα.
- Να παρουσιάζεις τι όρισαν οι Συνθήκες των Παρισίων (1947) για την Ελλάδα: την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου και τις διεκδικήσεις που δεν ικανοποιήθηκαν.
- Να περιγράφεις την ίδρυση του ΟΗΕ, τα κύρια όργανά του και το δικαίωμα αρνησικυρίας, μαζί με τα όρια του Οργανισμού.
- Να εξηγείς τη διαδρομή από το Σχέδιο Μάρσαλ στην ίδρυση του ΝΑΤΟ και τη θέση του ελληνικού Εμφυλίου (1946–1949) στον Ψυχρό Πόλεμο.
Νικητές που γίνονται αντίπαλοι
Τον Απρίλιο του 1945 Αμερικανοί και Σοβιετικοί στρατιώτες αγκαλιάζονταν στον ποταμό Έλβα. Δύο χρόνια μετά, οι κυβερνήσεις τους μιλούσαν η μία για την άλλη σαν για εχθρό. Η Ελλάδα βρέθηκε πάνω στη γραμμή που τους χώριζε, και το πλήρωσε με νέο πόλεμο, ανάμεσα σε Έλληνες. Πώς έγινε τόσο γρήγορα αυτή η στροφή, και ποιοι θεσμοί γεννήθηκαν για να μην ξαναγίνει παγκόσμιος πόλεμος;
Ο ανταγωνισμός στο στρατόπεδο των νικητών
Οι διαφορές φάνηκαν πριν τελειώσει ο πόλεμος. Πολλοί, ανάμεσά τους και ο Γεώργιος Παπανδρέου, θεωρούσαν αναπόφευκτη τη σύγκρουση της σοσιαλιστικής Ανατολής με τη φιλελεύθερη Δύση.
- Οκτώβριος 1944 (δεύτερο δεκαήμερο): ο Τσόρτσιλ και ο Στάλιν, ερήμην του Ρούζβελτ, μοιράζουν την επιρροή τους στα νότια Βαλκάνια: η Ελλάδα στη Βρετανία, η Βουλγαρία στη Σοβιετική Ένωση, η Γιουγκοσλαβία μισή-μισή.
- Γιάλτα, 4–11 Φεβρουαρίου 1945: οι «Τρεις Μεγάλοι», Τσόρτσιλ, Ρούζβελτ και Στάλιν, συμφωνούν να σχηματιστούν κυβερνήσεις που να εκπροσωπούν όλες τις δημοκρατικές τάσεις και να γίνουν ελεύθερες εκλογές, υπό τριμερή συμμαχικό έλεγχο. Όσο όμως ο Κόκκινος Στρατός προχωρούσε, οι δυτικοί θεώρησαν ότι ο Στάλιν παραβίασε τη συμφωνία στη Ρουμανία και στην Πολωνία.
- Πότσνταμ, Ιούλιος 1945: το ζήτημα ξανασυζητιέται. Τα γεγονότα θα δείξουν ότι η ΕΣΣΔ ήθελε σταθερά να ελέγξει την Ανατολική Ευρώπη, και ότι οι δυτικοί ήταν αποφασισμένοι να μην την αφήσουν να απλωθεί δυτικά της Πολωνίας και νότια της Βουλγαρίας.
Ο Τσόρτσιλ μίλησε για ένα «σιδηρούν παραπέτασμα» που κατέβαινε ανάμεσα στη σοβιετική ζώνη και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Ο Ρούζβελτ είχε πεθάνει πριν από το Πότσνταμ, κι έτσι δεν ξέρουμε αν η σκλήρυνση της αμερικανικής στάσης ήταν επιλογή του διαδόχου του, Χάρι Τρούμαν. Πριν καν υπογραφεί η ειρήνη, ο κόσμος έμπαινε στον Ψυχρό Πόλεμο.
Η πολιτική κρίση στην Ελλάδα και τα Δεκεμβριανά
Η διαίρεση των Ελλήνων ήταν αντανάκλαση της μεγάλης αντιπαράθεσης ανάμεσα στο δυτικό, φιλελεύθερο πρότυπο και στο κομμουνιστικό. Ήδη από το 1943, δίπλα στον κοινό αγώνα κατά του κατακτητή, υπήρχαν δύο προτάσεις για την Ελλάδα μετά τον πόλεμο:
| Κοινοβουλευτική δημοκρατία, όπως στη Δύση | Υπαρκτός σοσιαλισμός, όπως στην ΕΣΣΔ | |
|---|---|---|
| Ποιοι την υποστήριζαν | η εξόριστη κυβέρνηση και ένα μέρος της Αντίστασης | όλο και περισσότερο το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, η ισχυρότερη ένοπλη οργάνωση |
| Ένα όργανό της | η κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής | η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), στην ορεινή Στερεά, από τις 10 Μαρτίου 1944 |
Οι βραχυπρόθεσμοι στόχοι που επικαλούνταν και οι δύο πλευρές δεν έκρυβαν τον διαφορετικό στρατηγικό τους προσανατολισμό.
- Για να κατευνάσει τις αντιθέσεις, ο Γεώργιος Παπανδρέου έβαλε στην εξόριστη κυβέρνηση εκπροσώπους όλων των αντιμαχόμενων πλευρών.
- Καζέρτα, 26 Σεπτεμβρίου 1944: συμμαχικές και ελληνικές αρχές, με εκπροσώπους του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ, συμφωνούν να ανατεθεί η διοίκηση των στρατιωτικών δυνάμεων στην Ελλάδα στον Βρετανό στρατηγό Σκόμπι.
- 12 Οκτωβρίου 1944: απελευθερώνεται η Αθήνα· στις 18 Οκτωβρίου ο Παπανδρέου υψώνει τη σημαία στην Ακρόπολη. Ακολουθούν διαφωνίες μέσα στην κυβέρνηση, κυρίως για τον αφοπλισμό των ανταρτών, και παραιτούνται οι υπουργοί του ΕΑΜ.
- Δεκέμβριος 1944: στην καρδιά της Αθήνας συγκρούονται οι κυβερνητικές δυνάμεις (μικρό τμήμα του στρατού, χωροφυλακή και το βρετανικό εκστρατευτικό σώμα) με τις δυνάμεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ: τα Δεκεμβριανά. Η σύγκρουση άρχισε όταν η αστυνομία πυροβόλησε το συλλαλητήριο του ΕΑΜ στο Σύνταγμα, στις 3 Δεκεμβρίου. Βία άσκησαν και οι δύο πλευρές: εκτελέσεις αντιπάλων και ομήρων από τον ΕΛΑΣ και την ΟΠΛΑ, βομβαρδισμοί συνοικιών από τους Βρετανούς. Νίκησαν οι κυβερνητικές δυνάμεις.
- Βάρκιζα, 12 Φεβρουαρίου 1945: η Συμφωνία της Βάρκιζας προβλέπει ελεύθερες εκλογές και δημοψήφισμα για το πολιτειακό. Ο ΕΛΑΣ παραδίδει τα όπλα.
Η Συνθήκη των Παρισίων και η Δωδεκάνησος
Οι συνθήκες με τους πέντε «δορυφόρους» της Γερμανίας (Φινλανδία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουγγαρία και Ιταλία) υπογράφηκαν στο Παρίσι στις 10 Φεβρουαρίου 1947.
- Η Φινλανδία, η Βουλγαρία και η Ρουμανία είχαν κλείσει ανακωχή μόνο με τη Σοβιετική Ένωση από το 1944 και βρίσκονταν στον στρατιωτικό και ουσιαστικά πολιτικό έλεγχό της. Οι συνθήκες κατοχύρωσαν την επιρροή της Μόσχας στις τέσσερις πρώτες χώρες.
- Η Ιταλία, με νέα δημοκρατική κυβέρνηση, παραιτήθηκε από κάθε δικαίωμα στην Αιθιοπία, στην Αλβανία και στη Δωδεκάνησο.
Η ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου, που κατοικούνταν κατά 90% από Έλληνες, ήταν εφαρμογή της αρχής της αυτοδιάθεσης που είχαν διακηρύξει οι Σύμμαχοι. Πανηγυρίστηκε επίσημα στις 7 Μαρτίου 1948 και ήταν το μόνο εδαφικό κέρδος της Ελλάδας από τον πόλεμο. Η ίδια αρχή δεν εφαρμόστηκε στη Βόρεια Ήπειρο και στην Κύπρο, για τρεις λόγους:
- το ζήτημα της Αλβανίας μπλέχτηκε νωρίς στον ανταγωνισμό των Συμμάχων·
- οι Βρετανοί ήθελαν να κρατήσουν ακέραιη την αυτοκρατορία τους·
- η Ελλάδα ήταν διεθνώς αδύναμη, μέσα σε έντονη εσωτερική διαμάχη.
Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών
Η επιθετικότητα του Άξονα είχε δείξει τις αδυναμίες της Κοινωνίας των Εθνών. Τον Απρίλιο–Ιούνιο του 1945 συνεδρίασε στον Άγιο Φραγκίσκο η ιδρυτική διάσκεψη του ΟΗΕ, με πενήντα χώρες που πολεμούσαν τον Άξονα, ανάμεσά τους και η Ελλάδα. Ο Καταστατικός Χάρτης ξεκινά έτσι (δική μας μετάφραση):
«Εμείς, οι λαοί των Ηνωμένων Εθνών, αποφασισμένοι να σώσουμε τις επόμενες γενιές από τη μάστιγα του πολέμου, που δύο φορές μέσα στη ζωή μας έφερε στην ανθρωπότητα ανείπωτη θλίψη, και να διακηρύξουμε ξανά την πίστη μας στα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου […] και στην ισότητα των δικαιωμάτων ανδρών και γυναικών και εθνών μεγάλων και μικρών […]»
— Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ, Προοίμιο, 26 Ιουνίου 1945
Ο ΟΗΕ είναι απόπειρα για ένα νέο σύστημα συλλογικής ασφάλειας. Ο Χάρτης είναι υποχρεωτικό διεθνές δίκαιο, στηρίζεται στην κυρίαρχη ισότητα των κρατών και απαγορεύει τη χρήση βίας, εκτός από την αυτοάμυνα.
| Όργανο | Τι κάνει |
|---|---|
| Γενικός Γραμματέας | επικεφαλής των διοικητικών υπηρεσιών |
| Γενική Συνέλευση | όλα τα κράτη-μέλη, μία ψήφος το καθένα· αποφάσεις με κύρος, αλλά όχι δεσμευτικές |
| Συμβούλιο Ασφαλείας | το ισχυρότερο όργανο· εξετάζει απειλές για την ειρήνη και παίρνει δεσμευτικές αποφάσεις. Πέντε μόνιμα μέλη: ΗΠΑ, ΕΣΣΔ (σήμερα Ρωσία), Βρετανία, Γαλλία, Κίνα |
Επειδή η Κοινωνία των Εθνών δεν μπορούσε να επιβληθεί στις μεγάλες δυνάμεις, ο Χάρτης όρισε ότι μια απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας χρειάζεται τη σύμφωνη γνώμη και των πέντε μόνιμων μελών: αν ένα διαφωνεί ρητά, απόφαση δεν παίρνεται. Είναι το δικαίωμα αρνησικυρίας (βέτο). Στον Ψυχρό Πόλεμο το κατάχρησαν και οι δυτικοί και οι Σοβιετικοί, και σε πολλές σοβαρές κρίσεις ο ΟΗΕ έμεινε ανενεργός. Μία από αυτές ήταν το Κυπριακό, κυρίως μετά το 1974. Γύρω από τον ΟΗΕ λειτουργούν ειδικευμένες υπηρεσίες, όπως η UNICEF για τα παιδιά και η UNESCO για τον πολιτισμό. Παρά τα όριά του, ο Οργανισμός βοήθησε να μειωθούν οι εντάσεις και να γίνει κοινή συνείδηση η ανάγκη της ειρήνης.
Από το Σχέδιο Μάρσαλ στο ΝΑΤΟ
Η Ουάσινγκτον φοβόταν ότι, αν η Δυτική Ευρώπη δεν ανασυγκροτούνταν, θα έπεφτε στη σοβιετική επιρροή. (Λίγους μήνες πριν, τον Μάρτιο του 1947, το Δόγμα Τρούμαν είχε φέρει αμερικανική βοήθεια στην Ελλάδα και στην Τουρκία.)
- Αρχές Ιουνίου 1947: ο υπουργός Εξωτερικών Τζορτζ Μάρσαλ ανακοινώνει οικονομική βοήθεια σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, δυτικές και ανατολικές. Τη δέχονται τα κράτη της Δυτικής Ευρώπης.
- 1948–1952: το Σχέδιο Μάρσαλ φέρνει περίπου 13 δισεκατομμύρια δολάρια, με καταλυτικό ρόλο στην ανασυγκρότηση. Γεννά και τον ΟΕΟΣ, τον Οργανισμό για την Ευρωπαϊκή Οικονομική Συνεργασία (αργότερα ΟΟΣΑ).
- Η ΕΣΣΔ θεωρεί ότι οι ΗΠΑ θέλουν να «εξαγοράσουν» την Ευρώπη και σφίγγει τον έλεγχο στην Ανατολική. Το καλοκαίρι του 1948 ο Τίτο της Γιουγκοσλαβίας σπάει με τον Στάλιν.
- Από τον Ιούνιο του 1948: οι Σοβιετικοί αποκλείουν τις δυτικές ζώνες του Βερολίνου· αμερικανικά αεροπλάνα τις ανεφοδιάζουν σχεδόν έναν χρόνο.
- 4 Απριλίου 1949: στην Ουάσινγκτον υπογράφεται το Βορειοατλαντικό Σύμφωνο (ΝΑΤΟ), με τις ΗΠΑ, τον Καναδά, τη Βρετανία, τη Γαλλία, την Ιταλία κ.ά. Η Ελλάδα και η Τουρκία μπαίνουν το 1952, η Δυτική Γερμανία το 1955.
Ο ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος (1946–1949)
Η Ελλάδα ήταν το πρώτο πεδίο ένοπλης σύγκρουσης του Ψυχρού Πολέμου.
| Η μία πλευρά | Η άλλη πλευρά | |
|---|---|---|
| Ποιοι | οι φιλοδυτικές δυνάμεις του Κέντρου και της Δεξιάς (Κόμμα των Φιλελευθέρων, Λαϊκό Κόμμα) | το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ) |
| Ένοπλη δύναμη | ο Εθνικός Στρατός | ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (ΔΣΕ) |
Το ΚΚΕ τέθηκε εκτός νόμου τον Δεκέμβριο του 1947 και έμεινε παράνομο ως το 1974. Ο πόλεμος τελείωσε το καλοκαίρι του 1949 με νίκη των φιλοδυτικών δυνάμεων. Οι συνέπειές του, κατά το βιβλίο:
- νέος μεγάλος αριθμός θυμάτων, ύστερα από τη δοκιμασία της Κατοχής, και καταστροφές που συνεχίστηκαν ως το τέλος της δεκαετίας, άρα πιο δύσκολη ανασυγκρότηση·
- διάψευση των ελπίδων για κοινωνική απελευθέρωση και κοινωνική δικαιοσύνη που είχαν υποσχεθεί όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις, δεξιές και αριστερές·
- και, ίσως το πιο σημαντικό, βαθιά ψυχολογικά τραύματα στην κοινωνία, που χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να επουλωθούν.
Και στον Εμφύλιο τη βία την άσκησαν και οι δύο πλευρές, και το βάρος το σήκωσαν οι άμαχοι: εκκενώσεις χωριών, βίαιες στρατολογήσεις, εκτελέσεις, στρατόπεδα εξορίας, παιδιά που χωρίστηκαν από τις οικογένειές τους.
Παράδειγμα 1
Να συσχετίσετε την εσωτερική κρίση στην Ελλάδα (1943–1949) με τον μεταπολεμικό ανταγωνισμό των νικητών.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Η ερώτηση ζητά σύνδεση, όχι δύο ξεχωριστές αφηγήσεις. Κάθε ελληνικό γεγονός που γράφεις το βάζεις δίπλα σε ένα διεθνές.
Οι δύο προτάσεις. Από το 1943 η εξόριστη κυβέρνηση και μέρος της Αντίστασης ήθελαν δυτική κοινοβουλευτική δημοκρατία· το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ έκλινε όλο και περισσότερο στον υπαρκτό σοσιαλισμό (ΠΕΕΑ, 10 Μαρτίου 1944). Είναι το ίδιο δίπολο που χωρίζει τη Δύση από την ΕΣΣΔ.
Η διεθνής σκακιέρα. Η συμφωνία των ποσοστών (Οκτώβριος 1944) έβαλε την Ελλάδα στη βρετανική επιρροή· η Καζέρτα έδωσε τη διοίκηση στον Σκόμπι. Γι' αυτό στα Δεκεμβριανά πολέμησε ανοιχτά και βρετανικός στρατός.
Ο Εμφύλιος. Μετά τη Βάρκιζα η σύγκρουση ξανάρχισε το 1946. Η Ελλάδα έγινε το πρώτο ένοπλο πεδίο του Ψυχρού Πολέμου: Εθνικός Στρατός με δυτική στήριξη, ΔΣΕ με το ΚΚΕ. Κλείσε με τη σύνδεση: όσο βάθαινε το χάσμα των νικητών, τόσο λιγότερο χώρο είχαν οι Έλληνες για συμβιβασμό.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: ο Τζορτζ Μάρσαλ στο Χάρβαρντ (5 Ιουνίου 1947)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Από τον λόγο του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Τζορτζ Μάρσαλ στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, 5 Ιουνίου 1947 (δική μας μετάφραση): «Η πολιτική μας δεν στρέφεται εναντίον καμιάς χώρας ή ιδεολογίας, αλλά εναντίον της πείνας, της φτώχειας, της απόγνωσης και του χάους. Σκοπός της πρέπει να είναι η αναβίωση μιας οικονομίας που λειτουργεί, ώστε να γεννηθούν οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες μπορούν να υπάρξουν ελεύθεροι θεσμοί. […] Κάθε κυβέρνηση όμως που μηχανεύεται να εμποδίσει την ανάκαμψη άλλων χωρών δεν μπορεί να περιμένει βοήθεια από εμάς.»
Τι υπόσχεται. Βοήθεια χωρίς αποκλεισμούς: «καμιά χώρα ή ιδεολογία». Αυτό ταιριάζει με το βιβλίο, που λέει ότι η πρόταση έγινε σε όλες τις χώρες, δυτικές και ανατολικές.
Τι εννοεί κάτω από τις λέξεις. Η φτώχεια και το χάος είναι, για τον Μάρσαλ, το έδαφος όπου απλώνεται ο κομμουνισμός· οι «ελεύθεροι θεσμοί» είναι η δυτική δημοκρατία. Και η τελευταία φράση δείχνει ποιον έχει στον νου του: όποιον εμποδίζει την ανάκαμψη των άλλων.
Πώς διαβάστηκε. Η Δυτική Ευρώπη δέχτηκε, και πήρε περίπου 13 δισ. δολάρια το 1948–1952. Η ΕΣΣΔ το είδε ως απόπειρα «εξαγοράς» της Ευρώπης και έσφιξε τον έλεγχο στην Ανατολική. Μια πηγή που μιλά για ενότητα έγινε έτσι ένα από τα βήματα της διαίρεσης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια συμφωνία έκλεισε τα Δεκεμβριανά, και πότε υπογράφηκε;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς ο ανταγωνισμός των νικητών, από τη συμφωνία των ποσοστών ως το Πότσνταμ, οδήγησε στον Ψυχρό Πόλεμο, και να τον συνδέεις με τα Δεκεμβριανά και τη Βάρκιζα.
- Να παρουσιάζεις τι όρισαν οι Συνθήκες των Παρισίων (1947) για την Ελλάδα: την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου και τις διεκδικήσεις που δεν ικανοποιήθηκαν.
- Να περιγράφεις την ίδρυση του ΟΗΕ, τα κύρια όργανά του και το δικαίωμα αρνησικυρίας, μαζί με τα όρια του Οργανισμού.
- Να εξηγείς τη διαδρομή από το Σχέδιο Μάρσαλ στην ίδρυση του ΝΑΤΟ και τη θέση του ελληνικού Εμφυλίου (1946–1949) στον Ψυχρό Πόλεμο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.