Ο Μεσοπόλεμος: κρίση και δικτατορίες
Οι προκλήσεις μετά τον πόλεμο, η κρίση του 1929, οι ΗΠΑ και η αστάθεια στην Ελλάδα ως τη δικτατορία.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου Γ΄ Λυκείου, 5 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τις δύο αυταρχικές προτάσεις του Μεσοπολέμου, του Στάλιν στην ΕΣΣΔ και του Μουσολίνι στην Ιταλία, και τι αρνιόταν η καθεμιά.
- Να παρουσιάζεις τον δρόμο της Ελλάδας από την ανακήρυξη της αβασίλευτης δημοκρατίας (1924) ως την επάνοδο του Βενιζέλου (1928).
- Να εξηγείς πώς η κρίση του 1929–1932 χτύπησε την οικονομία και τη φιλελεύθερη δημοκρατία, με το παράδειγμα της ανόδου του Χίτλερ, και τι άλλαξε με το New Deal στις ΗΠΑ.
- Να αναλύεις τους παράγοντες που οδήγησαν στη δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936 και τους λόγους που δεν ανατράπηκε.
Πώς χάθηκε η δημοκρατία μέσα σε δέκα χρόνια;
Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 η κοινοβουλευτική δημοκρατία έμοιαζε να έχει κερδίσει στην Ευρώπη. Οι ηγέτες της εποχής πίστευαν ότι, με την ειρήνη εξασφαλισμένη, και τα ανοιχτά προβλήματα θα λύνονταν με δημοκρατικά μέσα: τα πολεμικά χρέη, οι αποζημιώσεις που χρωστούσαν οι ηττημένοι, οι αγορές για τα βιομηχανικά προϊόντα, οι χαμηλές τιμές που έπνιγαν τους αγρότες. Δέκα χρόνια αργότερα το μεγαλύτερο μέρος της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, και η Ελλάδα μαζί, κυβερνιόταν από δικτάτορες. Η ενότητα αυτή ακολουθεί τα βήματα αυτής της αλλαγής.
Δύο προκλήσεις κατά του φιλελευθερισμού
Οι δημοκρατίες έπρεπε να δώσουν πειστική απάντηση στα κοινωνικά προβλήματα, γιατί υπήρχαν ήδη δύο άλλες προτάσεις, και οι δύο αυταρχικές.
| Η ΕΣΣΔ του Στάλιν | Η Ιταλία του Μουσολίνι | |
|---|---|---|
| Πότε | μετά τον θάνατο του Λένιν (1924) | μετά την «πορεία προς τη Ρώμη» (Οκτώβριος 1922) |
| Ο στόχος | ο σοσιαλισμός «σε μία μόνο χώρα», με τη συγκεντρωτική εξουσία του Στάλιν, στο όνομα της πειθαρχίας και της ενότητας του Κομμουνιστικού Κόμματος | ένα ισχυρό κράτος, που οι Ιταλοί είχαν, κατά τον Μουσολίνι, «δικαίωμα» να φτιάξουν |
| Τα μέσα | κρατικοποίηση της καλλιεργήσιμης γης, επιτάχυνση της εκβιομηχάνισης, αυστηρά προγραμματισμένη οικονομία υπό πλήρη κρατικό έλεγχο | έξαρση του εθνικισμού, η δύναμη και η βία ως εργαλεία της πολιτικής, συνθήματα κοινωνικής ισότητας δανεισμένα, παραμορφωμένα, από τον σοσιαλισμό |
Ο φασισμός κέρδισε έδαφος γιατί πάτησε σε δύο αισθήματα μεγάλου μέρους της ιταλικής κοινής γνώμης: ότι η Ιταλία αδικήθηκε από τους συμμάχους της μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και τον φόβο ότι οι ταραχές και οι απεργίες θα διέλυαν την κοινωνική τάξη. Σιγά σιγά το κόμμα ταυτίστηκε με το κράτος, οι δημοκρατικοί θεσμοί καταλύθηκαν ολοκληρωτικά, και η Ιταλία έγινε πρότυπο για όσους ήθελαν αυταρχισμό σε άλλες χώρες.
Η Ελλάδα 1923–1928: προς την πολιτική σταθεροποίηση
Μετά τη Συνθήκη της Λωζάννης η Ελλάδα πέρασε δύσκολα χρόνια στο εσωτερικό. Η κρίση που είχε αρχίσει με τον Εθνικό Διχασμό βάραινε ακόμα τη δημόσια ζωή.
- Τέλη 1923. Το φιλοβενιζελικό στρατιωτικό καθεστώς που είχε επιβληθεί μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή επανέφερε το κοινοβουλευτικό πολίτευμα, όχι όμως και σταθερή πολιτική ομαλότητα.
- 25 Μαρτίου 1924. Η Βουλή ανακήρυξε την αβασίλευτη δημοκρατία, κυρίως με πρωτοβουλία του Αλέξανδρου Παπαναστασίου. Το δημοψήφισμα της 13ης Απριλίου 1924 την επικύρωσε. Η φιλοβασιλική πλευρά όμως αμφισβήτησε τον τρόπο με τον οποίο θεσπίστηκε.
- Τα επόμενα χρόνια. Κυβερνήσεις που άλλαζαν συνεχώς, η απειλή του στρατού να ανακατευτεί στην πολιτική, και μια βραχύβια δικτατορία του στρατηγού Θεόδωρου Πάγκαλου, που κατέλυσε το κοινοβουλευτικό πολίτευμα.
- 1927. Η οικουμενική κυβέρνηση του Αλέξανδρου Ζαΐμη, με βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς μαζί, ήταν σοβαρό βήμα. Τότε ψηφίστηκε το νέο Σύνταγμα.
- Αύγουστος 1928. Θριαμβευτική νίκη του Κόμματος των Φιλελευθέρων και επιστροφή του Ελευθερίου Βενιζέλου στην εξουσία για τέσσερα χρόνια. Το πολίτευμα της προεδρευόμενης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας έμοιαζε να σταθεροποιείται οριστικά.
Η κρίση του 1929–1932
Η μεγάλη οικονομική κρίση ξεκίνησε με την ξαφνική, απότομη πτώση των τιμών στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης (Οκτώβριος 1929). Οι άμεσες συνέπειες ήρθαν η μία πίσω από την άλλη:
- πτωχεύσεις τραπεζών, πρώτα στις ΗΠΑ·
- απόσυρση των αμερικανικών κεφαλαίων από την Ευρώπη, κυρίως από τη Γερμανία·
- μείωση της βιομηχανικής παραγωγής και του εμπορίου σε όλο τον κόσμο·
- αποδιοργάνωση του διεθνούς νομισματικού συστήματος, με την υποτίμηση και της αγγλικής λίρας το 1931.
Το 1932 οι άνεργοι στον κόσμο ήταν πάνω από 30 εκατομμύρια, από τους οποίους 5 εκατομμύρια μόνο στη Γερμανία.
Το πλήγμα δεν ήταν μόνο οικονομικό. Χτυπήθηκε το φιλελεύθερο δημοκρατικό πρότυπο και η ελπίδα ευημερίας που είχε φανεί λίγο πριν. Η σταλινική Ρωσία, η φασιστική Ιταλία και οι οπαδοί τους μέσα στις δημοκρατίες βρήκαν νέα επιχειρήματα. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η Γερμανία:
| Εκλογές | Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα του Χίτλερ |
|---|---|
| 1928, πριν από την κρίση | 2,6% των ψήφων |
| Μάρτιος 1933 | 44% των ψήφων |
Ο Χίτλερ δεν ανέβηκε μόνο με ψήφους. Ένστολοι οπαδοί του κόμματος ασκούσαν βία στους αντιπάλους με την ανοχή των κρατικών οργάνων, ενώ τα μετριοπαθή κόμματα στην αρχή συγκατάνευσαν, στο όνομα της κοινής αντίθεσης στον κομμουνισμό. Αφού έγινε καγκελάριος, το 1934 κατάργησε, με δημοψήφισμα, τη δημοκρατία και ανακήρυξε τον εαυτό του πρόεδρο του Ράιχ: συγκέντρωσε όλες τις εξουσίες σε ένα κράτος πλέον ενιαίο, όχι ομοσπονδιακό, και έπνιξε κάθε διαφορετική φωνή.
Οι ΗΠΑ και το New Deal
Οι ΗΠΑ είχαν ξεπεράσει τις δυσκολίες των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων, ώσπου η κρίση έκλεισε την περίοδο της ευημερίας, της «prosperity». Τα πρώτα μέτρα του ρεπουμπλικάνου προέδρου Χούβερ δεν αρκούσαν. Από τον Μάρτιο του 1933 ο δημοκρατικός πρόεδρος Φραγκλίνος Ρούζβελτ εφάρμοσε με επιτυχία μια νέα, τολμηρή πολιτική, το New Deal: ενίσχυσε τον παρεμβατικό ρόλο του κράτους και αύξησε την αγοραστική δύναμη των πολιτών.
- αναδιοργάνωσε το τραπεζικό σύστημα και αποδέσμευσε το δολάριο από τον κανόνα του χρυσού·
- μείωσε την αγροτική παραγωγή και ανέβασε τις τιμές των αγροτικών προϊόντων·
- βελτίωσε τους μισθούς και πήρε σειρά κοινωνικών μέτρων για τους εργαζομένους·
- προγραμμάτισε μεγάλα δημόσια έργα, που μείωσαν την ανεργία.
Έτσι σταθεροποίησε το δημοκρατικό καθεστώς και άνοιξε τον δρόμο για τη ραγδαία ανάπτυξη των ΗΠΑ. Στη διπλωματία, απέναντι στη Λατινική Αμερική προτίμησε, αντί για την αυταρχική, μια πολιτική «καλής θέλησης». Και επειδή είδε νωρίς τον κίνδυνο των ολοκληρωτικών δυνάμεων, πολέμησε τον απομονωτισμό και την ουδετεροφιλία που είχε η πλειονότητα των Αμερικανών.
Η Ελλάδα 1933–1936: από την πόλωση στη δικτατορία
Η κρίση έφτασε και στην Ελλάδα. Η προσπάθεια του Βενιζέλου να κάνει τη χώρα «αγνώριστη» σκόνταψε στους κραδασμούς της παγκόσμιας οικονομίας.
- 5 Μαρτίου 1933. Νικά το Λαϊκό Κόμμα, αντίπαλο των Φιλελευθέρων. Πρωθυπουργός γίνεται ο Παναγής Τσαλδάρης, με υπουργό Εξωτερικών τον Δημήτριο Μάξιμο, για δύο χρόνια.
- Το ότι λειτουργούσε το δικομματικό σύστημα δεν σήμαινε ότι η δημοκρατία λειτουργούσε ομαλά. Τα αποτυχημένα φιλοβενιζελικά κινήματα της 6ης Μαρτίου 1933 και της 1ης Μαρτίου 1935, και η απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου (6 Ιουνίου 1933) έδειχναν ότι και οι δύο παρατάξεις χρησιμοποιούσαν εκβιαστικές μεθόδους για να πάρουν την εξουσία.
- Οκτώβριος 1935. Πραξικόπημα των αντιβενιζελικών (του Γεωργίου Κονδύλη): το Σύνταγμα του 1927 αντικαθίσταται από το Σύνταγμα του 1911 και επανέρχεται η βασιλευόμενη δημοκρατία.
- Νοέμβριος 1935. Ο έκπτωτος βασιλιάς Γεώργιος, ύστερα από έντεκα χρόνια στο εξωτερικό, ξαναγυρίζει στον θρόνο ως Γεώργιος Β΄. Ο Βενιζέλος, εξόριστος στη Γαλλία, τάχθηκε πριν από τον θάνατό του (18 Μαρτίου 1936) υπέρ της βασιλείας, με την ελπίδα να ηρεμήσει η πολιτική ζωή.
- Ιανουάριος 1936. Οι εκλογές βγάζουν ισοψηφία του Λαϊκού Κόμματος και των Φιλελευθέρων, και τα δύο κόμματα δεν καταφέρνουν να συνεργαστούν.
- 4 Αυγούστου 1936. Με τη σύμπραξη του βασιλιά, ο Ιωάννης Μεταξάς καταλύει τους δημοκρατικούς θεσμούς και κυβερνά ως δικτάτορας ως τον θάνατό του (Ιανουάριος 1941).
Η ελληνική κοινή γνώμη, στην πλειονότητά της με φιλελεύθερες αρχές, ήταν αντίθετη στην ιδεολογία του καθεστώτος. Η αντίθεση όμως δεν το ανέτρεψε, για τρεις λόγους:
- γύρω της, στο μεγαλύτερο μέρος της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, επικρατούσαν παρόμοια αυταρχικά καθεστώτα·
- τα μέσα για μια αντίδραση, μέσα και έξω από τη χώρα, ήταν ισχνά·
- μέσα σε λίγους μήνες πέθαναν οι σημαντικότεροι πολιτικοί του Μεσοπολέμου: Βενιζέλος, Τσαλδάρης, Παπαναστασίου και Μιχαλακόπουλος.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε ποιοι παράγοντες οδήγησαν στη δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936 και γιατί η αντίθεση της κοινής γνώμης δεν την ανέτρεψε.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Τρία κομμάτια: το διεθνές πλαίσιο, η εσωτερική πορεία 1933–1936, και οι λόγοι που η δικτατορία έμεινε. Η ερώτηση ζητά «παράγοντες», άρα αιτίες, όχι αφήγηση της δικτατορίας.
Το διεθνές πλαίσιο. Η κρίση του 1929–1932 χτύπησε τη χώρα και, σε όλη την Ευρώπη, την κοινοβουλευτική δημοκρατία, ενώ τα αυταρχικά καθεστώτα κέρδιζαν έδαφος.
Η πόλωση. Αποτυχημένα βενιζελικά κινήματα (6 Μαρτίου 1933, 1 Μαρτίου 1935), απόπειρα κατά του Βενιζέλου (6 Ιουνίου 1933), αντιβενιζελικό πραξικόπημα (Οκτώβριος 1935) και επιστροφή του Γεωργίου Β΄. Και οι δύο παρατάξεις χρησιμοποιούσαν εκβιαστικές μεθόδους.
Η αφορμή. Η ισοψηφία του Ιανουαρίου 1936 και η αδυναμία συνεργασίας Λαϊκών και Φιλελευθέρων. Ο Μεταξάς επέβαλε τη δικτατορία με τη σύμπραξη του βασιλιά.
Γιατί έμεινε. Παρόμοια καθεστώτα γύρω της, ισχνά μέσα αντίδρασης, και ο θάνατος των Βενιζέλου, Τσαλδάρη, Παπαναστασίου και Μιχαλακόπουλου. Κλείσε λέγοντας ότι η κοινή γνώμη ήταν αντίθετη, αλλά δεν είχε ούτε ηγέτες ούτε εργαλεία.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: ο Ρούζβελτ αναλαμβάνει την προεδρία (4 Μαρτίου 1933)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Από τον λόγο του Φραγκλίνου Ρούζβελτ κατά την ορκωμοσία του, 4 Μαρτίου 1933 (δική μας μετάφραση): «Επιτρέψτε μου πρώτα απ' όλα να πω ότι πιστεύω ακράδαντα πως το μόνο που έχουμε να φοβόμαστε είναι ο ίδιος ο φόβος: ένας τρόμος χωρίς όνομα, χωρίς λογική, χωρίς αιτία, που παραλύει τις προσπάθειες να γίνει η υποχώρηση προέλαση. […] Το πρώτο και μεγαλύτερο έργο μας είναι να βάλουμε τους ανθρώπους να δουλέψουν. […] Αυτό μπορεί να γίνει εν μέρει με άμεση πρόσληψη από την ίδια την κυβέρνηση, αντιμετωπίζοντας το έργο όπως θα αντιμετωπίζαμε την ανάγκη ενός πολέμου.»
Ποιος μιλάει και πότε. Ένας πρόεδρος την πρώτη μέρα της θητείας του, στο βαθύτερο σημείο της κρίσης, όταν οι ουρές των ανέργων και οι πτωχεύσεις τραπεζών είχαν κλονίσει την εμπιστοσύνη. Ο λόγος θέλει πρώτα να καθησυχάσει.
Τι λέει για την πολιτική του. Η κυβέρνηση θα «προσλάβει» η ίδια: αυτό είναι ο κρατικός παρεμβατισμός του New Deal, που το βιβλίο συνδέει με τα μεγάλα δημόσια έργα και τη μείωση της ανεργίας. Η σύγκριση με τον πόλεμο δείχνει ότι το κράτος θα κάνει όσα δεν έκανε σε καιρό ειρήνης.
Το συμπέρασμα. Τον ίδιο μήνα, τον Μάρτιο του 1933, οι ναζί έπαιρναν 44% στη Γερμανία. Και οι δύο χώρες απάντησαν στην κρίση με ισχυρότερο κράτος· οι ΗΠΑ όμως το έκαναν μέσα στη δημοκρατία, και γι' αυτό το βιβλίο λέει ότι ο Ρούζβελτ τη σταθεροποίησε.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια κυβέρνηση, με τη συμμετοχή βενιζελικών και αντιβενιζελικών, ψήφισε το Σύνταγμα του 1927;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τις δύο αυταρχικές προτάσεις του Μεσοπολέμου, του Στάλιν στην ΕΣΣΔ και του Μουσολίνι στην Ιταλία, και τι αρνιόταν η καθεμιά.
- Να παρουσιάζεις τον δρόμο της Ελλάδας από την ανακήρυξη της αβασίλευτης δημοκρατίας (1924) ως την επάνοδο του Βενιζέλου (1928).
- Να εξηγείς πώς η κρίση του 1929–1932 χτύπησε την οικονομία και τη φιλελεύθερη δημοκρατία, με το παράδειγμα της ανόδου του Χίτλερ, και τι άλλαξε με το New Deal στις ΗΠΑ.
- Να αναλύεις τους παράγοντες που οδήγησαν στη δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936 και τους λόγους που δεν ανατράπηκε.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.