Ο Μικρασιατικός πόλεμος και η Οκτωβριανή Επανάσταση
Από τη Σμύρνη στην καταστροφή του 1922, και η γέννηση της Σοβιετικής Ένωσης.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου Γ΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να παρουσιάζεις τις ελληνικές διεκδικήσεις στο Συνέδριο Ειρήνης, τις δυσκολίες και τις ευνοϊκές συγκυρίες, και τη στάση του Βενιζέλου στο ποντιακό ζήτημα.
- Να εξηγείς τη συμμαχική εντολή του 1919 για τη Σμύρνη και τα βήματα που οδήγησαν από τις Σέβρες στην ήττα του 1922 και στη Συνθήκη της Λωζάννης.
- Να περιγράφεις την Οκτωβριανή Επανάσταση, τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ και την εγκαθίδρυση του μονοκομματικού καθεστώτος.
- Να εξηγείς πώς ιδρύθηκε και πώς οργανώθηκε η ΕΣΣΔ, και την απόσταση ανάμεσα στο σύνταγμα του 1924 και στην πραγματική άσκηση της εξουσίας.
Δύο τέλη αυτοκρατοριών, δύο πολύ διαφορετικοί δρόμοι
Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος γκρέμισε δύο μεγάλες αυτοκρατορίες στα σύνορα της Ελλάδας. Από τα ερείπια της Οθωμανικής βγήκε, μέσα από έναν πόλεμο με την Ελλάδα, η νέα Τουρκία του Μουσταφά Κεμάλ, και η Ελλάδα έχασε τον μικρασιατικό ελληνισμό. Από τα ερείπια της Ρωσικής βγήκε, μέσα από επανάσταση και εμφύλιο, η Σοβιετική Ένωση. Η ενότητα ρωτά δύο πράγματα: πώς η Ελλάδα πέρασε από τη Συνθήκη των Σεβρών (1920) στη Συνθήκη της Λωζάννης (1923), και τι κράτος έφτιαξαν οι Μπολσεβίκοι.
Ο Μικρασιατικός Πόλεμος (1919–1922)
Οι ελληνικές διεκδικήσεις
Στο Συνέδριο Ειρήνης φάνηκε από την αρχή ότι τα ελληνικά συμφέροντα θα προστατεύονταν δύσκολα. Τις δυσκολίες τις έφερναν κυρίως η Ιταλία, που προωθούσε τις επιδιώξεις της μέσω της Αλβανίας, και οι ΗΠΑ, μέσω της Τουρκίας. Στο Συμβούλιο των Συμμάχων (Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ, Ιταλία, Ιαπωνία) η Ελλάδα μπορούσε να στηριχτεί μόνο στην Αγγλία και τη Γαλλία, και μόνο όσο τα συμφέροντά τους συνέπιπταν με τα δικά της.
Τρεις συγκυρίες βοήθησαν:
- η απουσία της Ρωσίας, που οι Μπολσεβίκοι την είχαν προσωρινά βγάλει από τις εξελίξεις στην περιοχή·
- η επιθυμία της Αγγλίας και της Γαλλίας να περιορίσουν την Ιταλία, μέσω των ελληνικών διεκδικήσεων·
- οι επιτυχημένοι διπλωματικοί χειρισμοί του Βενιζέλου και των συνεργατών του.
Τον Δεκέμβριο του 1918 ο Βενιζέλος υπέβαλε επίσημα τις διεκδικήσεις: Βόρεια Ήπειρος, Θράκη, δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας και νησιά του ανατολικού Αιγαίου εκτός από τα Δωδεκάνησα. Στήριζε το αίτημα στην εθνολογική σύνθεση του πληθυσμού.
Για να ενισχύσει τη θέση της χώρας, έθεσε στη διάθεση της Γαλλίας και της Αγγλίας το Α΄ Σώμα Στρατού (δύο από τις τρεις μεραρχίες του) για την εκστρατεία κατά των Μπολσεβίκων στην Ουκρανία, τους πρώτους μήνες του 1919. Το τίμημα το πλήρωσαν οι ελληνικές κοινότητες της νότιας Ρωσίας: πολλοί σκοτώθηκαν από τους Μπολσεβίκους, πολλοί περισσότεροι κατέφυγαν πρόσφυγες στην Ελλάδα και στον Πόντο.
Το ποντιακό ζήτημα
Από το καλοκαίρι του 1918 οργανώσεις των Ελλήνων του Πόντου, εκεί και στο εξωτερικό, ζητούσαν ανεξάρτητο ποντιακό ή ποντοαρμενικό κράτος, και το αίτημα έφτασε στο Συνέδριο.
| Ο Βενιζέλος | Οι Έλληνες του Πόντου | |
|---|---|---|
| Ποντιακό κράτος | ανέφικτο· θα αποδυνάμωνε τις ελληνικές διεκδικήσεις σε περιοχές κοντά στην Ελλάδα | το ήθελαν, ενισχυμένοι από τους πρόσφυγες της νότιας Ρωσίας· σκέφτονταν ποντιακό στρατό |
| Εναλλακτική | να στηρίξουν οι Πόντιοι ένα αρμενικό κράτος, λιγότερο ουτοπικό, με τη στήριξη του Οικουμενικού και του Αρμενικού Πατριαρχείου | ο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος δεχόταν τη συμβιβαστική λύση του ποντοαρμενικού κράτους |
Τον Ιανουάριο του 1920 προκρίθηκε η Ποντοαρμενική Ομοσπονδία. Χωρίς προστασία από τους Συμμάχους και χωρίς δικό της στρατό, έπεσε θύμα του τουρκικού εθνικού κινήματος του Μουσταφά Κεμάλ.
Η εντολή για τη Σμύρνη
Σε μια πολύ ευνοϊκή διεθνή συγκυρία, ο Βενιζέλος εξασφάλισε συμμαχική εντολή για να καταλάβει η Ελλάδα τη Σμύρνη και το βιλαέτι του Αϊδινίου. Οι λόγοι:
- να διατηρηθεί η τάξη, που είχε διασαλευτεί, σε περιοχή με συμπαγή ελληνικό πληθυσμό·
- να προληφθεί κατάληψη της περιοχής από την Ιταλία, που ήθελε να βάλει τους συμμάχους μπροστά σε τετελεσμένα.
Ο ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη στις 15 Μαΐου 1919. Η εντολή ήταν προσωρινή: την οριστική τύχη της περιοχής θα έκρινε δημοψήφισμα των κατοίκων μετά από πέντε χρόνια ελληνικής διοίκησης. Η Συνθήκη των Σεβρών (Αύγουστος 1920) έδωσε στην Ελλάδα την προσωρινή διοίκηση της περιοχής.
Από τις Σέβρες στην καταστροφή
- 1 Νοεμβρίου 1920 (14 Νοεμβρίου με το νέο ημερολόγιο): ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές· ο Κωνσταντίνος επιστρέφει στον θρόνο.
- Το ελληνικό μέτωπο επεκτείνεται βαθιά στη Μικρά Ασία, ενώ η νικήτρια συμμαχία του πολέμου ουσιαστικά διαλύεται.
- Αύγουστος 1922: τα τουρκικά στρατεύματα διασπούν το μέτωπο· ο ελληνικός στρατός ηττάται και υποχωρεί.
- Τέλη Αυγούστου (αρχές Σεπτεμβρίου με το νέο ημερολόγιο): οι Τούρκοι πυρπολούν τη Σμύρνη. Ακολουθεί απηνής διωγμός των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Ανατολικής Θράκης. Ο μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος, που αρνήθηκε να φύγει, θανατώνεται από τον όχλο.
- Σεπτέμβριος 1922: κίνημα αξιωματικών υπό τον Νικόλαο Πλαστήρα. Ο Κωνσταντίνος φεύγει οριστικά (βασιλιάς γίνεται ο γιος του Γεώργιος). Έξι στελέχη της βασιλικής παράταξης δικάζονται για εσχάτη προδοσία και εκτελούνται τον Νοέμβριο του 1922.
Η βία του πολέμου, από όλες τις πλευρές
Ο πόλεμος δεν χτύπησε μόνο στρατούς. Ο διωγμός των Ελλήνων είχε αρχίσει πριν από την ελληνική απόβαση: ήδη το 1914 οι οθωμανικές αρχές εκτόπιζαν Έλληνες από τα παράλια της Μικράς Ασίας, και στα χρόνια του πολέμου ακολούθησαν σφαγές και εκτοπίσεις στον Πόντο. Η Βουλή των Ελλήνων έχει αναγνωρίσει τη γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου (1994) και ορίσει την 14η Σεπτεμβρίου ημέρα μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας (1998)· η Τουρκία δεν αποδέχεται τον χαρακτηρισμό.
Ελληνικές μαρτυρίες της εποχής καταγράφουν και κακομεταχείριση μουσουλμάνων αμάχων από Έλληνες στρατιώτες: αρπαγές ζώων, προσβολές στη λατρεία. Στην υποχώρηση του 1922 τμήματα του ελληνικού στρατού και άτακτοι έκαψαν πόλεις και χωριά. Ο ιστορικός τα καταγράφει όλα με την ίδια ακρίβεια· το ένα δεν εξηγεί ούτε δικαιολογεί το άλλο.
Η Λωζάννη
Απέναντι στην Ελλάδα, στη διάσκεψη της Λωζάννης, δεν καθόταν πια η Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά η νέα Τουρκία.
- 30 Ιανουαρίου 1923: ελληνοτουρκική σύμβαση για την υποχρεωτική ανταλλαγή των Ελλήνων ορθοδόξων της Τουρκίας και των μουσουλμάνων της Ελλάδας. Εξαιρέθηκαν οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου. Επιβεβαιώθηκε η παραμονή του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη.
- 24 Ιουλίου 1923: η Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάννης. Η Τουρκία ξαναπήρε την Ανατολική Θράκη και την περιοχή της Σμύρνης· αναγνωρίστηκε η ιταλική κυριαρχία στα Δωδεκάνησα· τα ελληνοτουρκικά σύνορα ορίστηκαν στον Έβρο.
Σε σύγκριση με τις Σέβρες, η Λωζάννη ήταν σκληρή και ταπεινωτική για την Ελλάδα, αλλά αντανακλούσε τον συσχετισμό ισχύος που έφερε η ήττα. Η Ελλάδα του 1923 ήταν ηττημένη στρατιωτικά, διχασμένη πολιτικά, απομονωμένη διεθνώς, απειλούμενη από τους γείτονες, οικονομικά κλονισμένη, και έπρεπε να περιθάλψει πάνω από ένα εκατομμύριο άστεγους πρόσφυγες.
Η Ρωσική Επανάσταση
Η Οκτωβριανή Επανάσταση
Τον Νοέμβριο του 1917 (Οκτώβριο με το παλαιό ημερολόγιο, γι' αυτό «Οκτωβριανή») οι Μπολσεβίκοι ανέτρεψαν με τη βία την κυβέρνηση και πήραν την εξουσία. Από τις πρώτες τους πράξεις ήταν η καταγγελία των συνθηκών της προηγούμενης κυβέρνησης και η πρόταση για άμεση ανακωχή.
Η ηγεσία ήταν διχασμένη για τον πόλεμο:
| Ηγέτης | Θέση |
|---|---|
| Λένιν | ειρήνη, για εσωτερικούς λόγους: να ξαναστηθεί ο κρατικός μηχανισμός |
| Μπουχάριν | συνέχιση του πολέμου |
| Τρότσκι | συμβιβασμός: όχι ειρήνη, αλλά διακοπή του πολέμου |
Αποφάσισε τελικά η ανάγκη: η ραγδαία γερμανική προέλαση τον χειμώνα 1917–1918. Τον Μάρτιο του 1918 η επαναστατική κυβέρνηση υπέγραψε τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ: η Ρωσία εγκατέλειπε στη Γερμανία την Πολωνία, την Ουκρανία, τη Λιθουανία και τις επαρχίες της Βαλτικής, και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία την περιοχή του Καυκάσου. Κατά την τελευταία γερμανική επίθεση η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε από την Πετρούπολη στη Μόσχα· η μετακίνηση συμβόλιζε και τη στροφή της Ρωσίας από την Ευρώπη προς την Ασία.
Από τις υποσχέσεις στο μονοκομματικό κράτος
Οι Μπολσεβίκοι είχαν υποσχεθεί ειρήνη, διανομή της γης και αυτοδιάθεση των λαών της παλιάς Αυτοκρατορίας, χωρίς όμως να θέλουν τον διαμελισμό της χώρας. Οι μέθοδοί τους δεν είχαν την αναμενόμενη επιτυχία. Καθώς η Ρωσία γινόταν πεδίο εμφύλιων συγκρούσεων και επεμβάσεων από τους πρώην συμμάχους της, το καθεστώς σκλήρυνε.
Ο Λένιν (Βλαδίμηρος Ουλιάνοφ), θεωρητικός της Επανάστασης, όρισε την τακτική: τα πολιτικά κόμματα, που εξέφραζαν τις διάφορες κοινωνικές τάξεις, δεν είχαν πια θέση. Καταργήθηκαν όλα, εκτός από το Κομμουνιστικό Κόμμα, που μπήκε κι αυτό υπό την κηδεμονία της επαναστατικής ηγεσίας.
Η ίδρυση και η οργάνωση της ΕΣΣΔ
Το 1922, μετά το τέλος του Εμφυλίου, ιδρύθηκε η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ), αρχικά με τέσσερις δημοκρατίες: Ρωσία, Ουκρανία, Λευκορωσία και Υπερκαυκασία.
Η ΕΣΣΔ συνδύαζε δύο αρχές: την αυτονομία των εθνοτήτων και τον διεθνισμό.
- Κατά το Σύνταγμα του 1924 οι δημοκρατίες-μέλη ήταν αυτόνομες μέσα σε ομοσπονδία. Νέες χώρες μπορούσαν να προστεθούν, και όσες δεν τις εξυπηρετούσε η Ένωση μπορούσαν να αποσχιστούν. Το δικαίωμα αυτό δεν εφαρμόστηκε ποτέ, γιατί δεν δόθηκε ποτέ τέτοια ευκαιρία.
- Η ομοσπονδιακή δομή και το δικαίωμα των εθνοτήτων να καλλιεργούν τον πολιτισμό τους ενίσχυσαν την εθνική υπερηφάνεια λαών που είχαν υποστεί τον εκρωσισμό, όπως και η συμμετοχή, θεωρητικά ισότιμη, σε ένα μεγάλο κράτος.
- Το τίμημα ήταν μεγάλο: η εξουσία πέρασε στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση και στο Κομμουνιστικό Κόμμα, το μόνο αναγνωρισμένο κόμμα, που το έλεγχαν οι Ρώσοι. Το Κόμμα ήταν ο πραγματικός ιστός της εξουσίας: μια ομάδα ισχυρών, με επικεφαλής τον γενικό γραμματέα, έλεγχε απόλυτα την αχανή χώρα.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί η Συνθήκη της Λωζάννης ήταν για την Ελλάδα σκληρή σε σύγκριση με τη Συνθήκη των Σεβρών, και γιατί όμως αντανακλούσε τον συσχετισμό ισχύος του 1923.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Δύο σκέλη: σύγκριση των όρων (τι είχε δώσει η μία, τι πήρε πίσω η άλλη) και εξήγηση της αλλαγής (τι μεσολάβησε). Κλείσε με την εικόνα της Ελλάδας του 1923.
Η σύγκριση. Οι Σέβρες (1920) έδιναν Δυτική και Ανατολική Θράκη, νησιά του Αιγαίου εκτός Δωδεκανήσων και την προσωρινή διοίκηση της Σμύρνης. Η Λωζάννη (1923) επέστρεψε στην Τουρκία την Ανατολική Θράκη και τη Σμύρνη, όρισε τα σύνορα στον Έβρο και αναγνώρισε τα Δωδεκάνησα στην Ιταλία· είχε προηγηθεί η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών.
Τι μεσολάβησε. Η ήττα του Βενιζέλου (Νοέμβριος 1920) και η επιστροφή του Κωνσταντίνου· η επέκταση του μετώπου· η διάλυση της νικήτριας συμμαχίας· η διάσπαση του μετώπου τον Αύγουστο του 1922. Απέναντι στην Ελλάδα στεκόταν πια η νέα Τουρκία του Κεμάλ, όχι η ηττημένη Αυτοκρατορία του 1920.
Το κλείσιμο. Η Ελλάδα του 1923 ήταν ηττημένη, διχασμένη, απομονωμένη, οικονομικά κλονισμένη, με πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες. Μια συνθήκη αποτυπώνει τον συσχετισμό ισχύος της στιγμής που υπογράφεται: γι' αυτό η Λωζάννη ήταν σκληρή, αλλά όχι παράλογη για όσους την υπέγραψαν.
Παράδειγμα 2
Διάβασε την πηγή: το άρθρο 4 του Συντάγματος της ΕΣΣΔ (1924). Τι δικαίωμα δίνει στις δημοκρατίες, και γιατί, κατά το βιβλίο, δεν είχε πρακτική αξία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή (σε δική μας μετάφραση): «Κάθε μία από τις δημοκρατίες-μέλη διατηρεί το δικαίωμα να αποχωρήσει ελεύθερα από την Ένωση.» — Σύνταγμα της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, 1924, άρθρο 4.
Τι είδους κείμενο. Συνταγματικό άρθρο, δηλαδή ό,τι λέει το κράτος για τον εαυτό του. Για να ξέρουμε πώς λειτουργούσε, πρέπει να το συγκρίνουμε με όσα ξέρουμε για την πραγματική άσκηση της εξουσίας.
Το δικαίωμα. Δικαίωμα απόσχισης: οι δημοκρατίες παρουσιάζονται ως αυτόνομα μέλη μιας εθελοντικής ομοσπονδίας. Το άρθρο εκφράζει την αρχή της αυτονομίας των εθνοτήτων και τις υποσχέσεις των Μπολσεβίκων για αυτοδιάθεση των λαών.
Γιατί δεν μέτρησε. Το δικαίωμα δεν εφαρμόστηκε ποτέ, γιατί δεν δόθηκε ποτέ η ευκαιρία. Η πραγματική εξουσία ήταν στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση και στο Κομμουνιστικό Κόμμα, το μόνο αναγνωρισμένο, που το έλεγχαν οι Ρώσοι και το διηύθυνε ο γενικός γραμματέας. Η πηγή δείχνει τη θεωρία του κράτους· το βιβλίο δείχνει την πράξη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια πόλη μετέφερε την πρωτεύουσα η επαναστατική κυβέρνηση της Ρωσίας κατά την τελευταία γερμανική επίθεση;
Τα κατάφερες;
- Να παρουσιάζεις τις ελληνικές διεκδικήσεις στο Συνέδριο Ειρήνης, τις δυσκολίες και τις ευνοϊκές συγκυρίες, και τη στάση του Βενιζέλου στο ποντιακό ζήτημα.
- Να εξηγείς τη συμμαχική εντολή του 1919 για τη Σμύρνη και τα βήματα που οδήγησαν από τις Σέβρες στην ήττα του 1922 και στη Συνθήκη της Λωζάννης.
- Να περιγράφεις την Οκτωβριανή Επανάσταση, τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ και την εγκαθίδρυση του μονοκομματικού καθεστώτος.
- Να εξηγείς πώς ιδρύθηκε και πώς οργανώθηκε η ΕΣΣΔ, και την απόσταση ανάμεσα στο σύνταγμα του 1924 και στην πραγματική άσκηση της εξουσίας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.