Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Μικρασιατικός πόλεμος και η Οκτωβριανή Επανάσταση

Από τη Σμύρνη στην καταστροφή του 1922, και η γέννηση της Σοβιετικής Ένωσης.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου Γ΄ Λυκείου, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να παρουσιάζεις τις ελληνικές διεκδικήσεις στο Συνέδριο Ειρήνης, τις δυσκολίες και τις ευνοϊκές συγκυρίες, και τη στάση του Βενιζέλου στο ποντιακό ζήτημα.
  2. Να εξηγείς τη συμμαχική εντολή του 1919 για τη Σμύρνη και τα βήματα που οδήγησαν από τις Σέβρες στην ήττα του 1922 και στη Συνθήκη της Λωζάννης.
  3. Να περιγράφεις την Οκτωβριανή Επανάσταση, τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ και την εγκαθίδρυση του μονοκομματικού καθεστώτος.
  4. Να εξηγείς πώς ιδρύθηκε και πώς οργανώθηκε η ΕΣΣΔ, και την απόσταση ανάμεσα στο σύνταγμα του 1924 και στην πραγματική άσκηση της εξουσίας.

Δύο τέλη αυτοκρατοριών, δύο πολύ διαφορετικοί δρόμοι

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος γκρέμισε δύο μεγάλες αυτοκρατορίες στα σύνορα της Ελλάδας. Από τα ερείπια της Οθωμανικής βγήκε, μέσα από έναν πόλεμο με την Ελλάδα, η νέα Τουρκία του Μουσταφά Κεμάλ, και η Ελλάδα έχασε τον μικρασιατικό ελληνισμό. Από τα ερείπια της Ρωσικής βγήκε, μέσα από επανάσταση και εμφύλιο, η Σοβιετική Ένωση. Η ενότητα ρωτά δύο πράγματα: πώς η Ελλάδα πέρασε από τη Συνθήκη των Σεβρών (1920) στη Συνθήκη της Λωζάννης (1923), και τι κράτος έφτιαξαν οι Μπολσεβίκοι.

Ο Μικρασιατικός Πόλεμος (1919–1922)

Οι ελληνικές διεκδικήσεις

Στο Συνέδριο Ειρήνης φάνηκε από την αρχή ότι τα ελληνικά συμφέροντα θα προστατεύονταν δύσκολα. Τις δυσκολίες τις έφερναν κυρίως η Ιταλία, που προωθούσε τις επιδιώξεις της μέσω της Αλβανίας, και οι ΗΠΑ, μέσω της Τουρκίας. Στο Συμβούλιο των Συμμάχων (Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ, Ιταλία, Ιαπωνία) η Ελλάδα μπορούσε να στηριχτεί μόνο στην Αγγλία και τη Γαλλία, και μόνο όσο τα συμφέροντά τους συνέπιπταν με τα δικά της.

Τρεις συγκυρίες βοήθησαν:

  • η απουσία της Ρωσίας, που οι Μπολσεβίκοι την είχαν προσωρινά βγάλει από τις εξελίξεις στην περιοχή·
  • η επιθυμία της Αγγλίας και της Γαλλίας να περιορίσουν την Ιταλία, μέσω των ελληνικών διεκδικήσεων·
  • οι επιτυχημένοι διπλωματικοί χειρισμοί του Βενιζέλου και των συνεργατών του.

Τον Δεκέμβριο του 1918 ο Βενιζέλος υπέβαλε επίσημα τις διεκδικήσεις: Βόρεια Ήπειρος, Θράκη, δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας και νησιά του ανατολικού Αιγαίου εκτός από τα Δωδεκάνησα. Στήριζε το αίτημα στην εθνολογική σύνθεση του πληθυσμού.

Για να ενισχύσει τη θέση της χώρας, έθεσε στη διάθεση της Γαλλίας και της Αγγλίας το Α΄ Σώμα Στρατού (δύο από τις τρεις μεραρχίες του) για την εκστρατεία κατά των Μπολσεβίκων στην Ουκρανία, τους πρώτους μήνες του 1919. Το τίμημα το πλήρωσαν οι ελληνικές κοινότητες της νότιας Ρωσίας: πολλοί σκοτώθηκαν από τους Μπολσεβίκους, πολλοί περισσότεροι κατέφυγαν πρόσφυγες στην Ελλάδα και στον Πόντο.

Το ποντιακό ζήτημα

Από το καλοκαίρι του 1918 οργανώσεις των Ελλήνων του Πόντου, εκεί και στο εξωτερικό, ζητούσαν ανεξάρτητο ποντιακό ή ποντοαρμενικό κράτος, και το αίτημα έφτασε στο Συνέδριο.

Ο ΒενιζέλοςΟι Έλληνες του Πόντου
Ποντιακό κράτοςανέφικτο· θα αποδυνάμωνε τις ελληνικές διεκδικήσεις σε περιοχές κοντά στην Ελλάδατο ήθελαν, ενισχυμένοι από τους πρόσφυγες της νότιας Ρωσίας· σκέφτονταν ποντιακό στρατό
Εναλλακτικήνα στηρίξουν οι Πόντιοι ένα αρμενικό κράτος, λιγότερο ουτοπικό, με τη στήριξη του Οικουμενικού και του Αρμενικού Πατριαρχείουο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος δεχόταν τη συμβιβαστική λύση του ποντοαρμενικού κράτους

Τον Ιανουάριο του 1920 προκρίθηκε η Ποντοαρμενική Ομοσπονδία. Χωρίς προστασία από τους Συμμάχους και χωρίς δικό της στρατό, έπεσε θύμα του τουρκικού εθνικού κινήματος του Μουσταφά Κεμάλ.

Η εντολή για τη Σμύρνη

Σε μια πολύ ευνοϊκή διεθνή συγκυρία, ο Βενιζέλος εξασφάλισε συμμαχική εντολή για να καταλάβει η Ελλάδα τη Σμύρνη και το βιλαέτι του Αϊδινίου. Οι λόγοι:

  • να διατηρηθεί η τάξη, που είχε διασαλευτεί, σε περιοχή με συμπαγή ελληνικό πληθυσμό·
  • να προληφθεί κατάληψη της περιοχής από την Ιταλία, που ήθελε να βάλει τους συμμάχους μπροστά σε τετελεσμένα.

Ο ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη στις 15 Μαΐου 1919. Η εντολή ήταν προσωρινή: την οριστική τύχη της περιοχής θα έκρινε δημοψήφισμα των κατοίκων μετά από πέντε χρόνια ελληνικής διοίκησης. Η Συνθήκη των Σεβρών (Αύγουστος 1920) έδωσε στην Ελλάδα την προσωρινή διοίκηση της περιοχής.

Από τις Σέβρες στην καταστροφή

  1. 1 Νοεμβρίου 1920 (14 Νοεμβρίου με το νέο ημερολόγιο): ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές· ο Κωνσταντίνος επιστρέφει στον θρόνο.
  2. Το ελληνικό μέτωπο επεκτείνεται βαθιά στη Μικρά Ασία, ενώ η νικήτρια συμμαχία του πολέμου ουσιαστικά διαλύεται.
  3. Αύγουστος 1922: τα τουρκικά στρατεύματα διασπούν το μέτωπο· ο ελληνικός στρατός ηττάται και υποχωρεί.
  4. Τέλη Αυγούστου (αρχές Σεπτεμβρίου με το νέο ημερολόγιο): οι Τούρκοι πυρπολούν τη Σμύρνη. Ακολουθεί απηνής διωγμός των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Ανατολικής Θράκης. Ο μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος, που αρνήθηκε να φύγει, θανατώνεται από τον όχλο.
  5. Σεπτέμβριος 1922: κίνημα αξιωματικών υπό τον Νικόλαο Πλαστήρα. Ο Κωνσταντίνος φεύγει οριστικά (βασιλιάς γίνεται ο γιος του Γεώργιος). Έξι στελέχη της βασιλικής παράταξης δικάζονται για εσχάτη προδοσία και εκτελούνται τον Νοέμβριο του 1922.

Η βία του πολέμου, από όλες τις πλευρές

Ο πόλεμος δεν χτύπησε μόνο στρατούς. Ο διωγμός των Ελλήνων είχε αρχίσει πριν από την ελληνική απόβαση: ήδη το 1914 οι οθωμανικές αρχές εκτόπιζαν Έλληνες από τα παράλια της Μικράς Ασίας, και στα χρόνια του πολέμου ακολούθησαν σφαγές και εκτοπίσεις στον Πόντο. Η Βουλή των Ελλήνων έχει αναγνωρίσει τη γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου (1994) και ορίσει την 14η Σεπτεμβρίου ημέρα μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας (1998)· η Τουρκία δεν αποδέχεται τον χαρακτηρισμό.

Ελληνικές μαρτυρίες της εποχής καταγράφουν και κακομεταχείριση μουσουλμάνων αμάχων από Έλληνες στρατιώτες: αρπαγές ζώων, προσβολές στη λατρεία. Στην υποχώρηση του 1922 τμήματα του ελληνικού στρατού και άτακτοι έκαψαν πόλεις και χωριά. Ο ιστορικός τα καταγράφει όλα με την ίδια ακρίβεια· το ένα δεν εξηγεί ούτε δικαιολογεί το άλλο.

Η Λωζάννη

Απέναντι στην Ελλάδα, στη διάσκεψη της Λωζάννης, δεν καθόταν πια η Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά η νέα Τουρκία.

  • 30 Ιανουαρίου 1923: ελληνοτουρκική σύμβαση για την υποχρεωτική ανταλλαγή των Ελλήνων ορθοδόξων της Τουρκίας και των μουσουλμάνων της Ελλάδας. Εξαιρέθηκαν οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου. Επιβεβαιώθηκε η παραμονή του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη.
  • 24 Ιουλίου 1923: η Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάννης. Η Τουρκία ξαναπήρε την Ανατολική Θράκη και την περιοχή της Σμύρνης· αναγνωρίστηκε η ιταλική κυριαρχία στα Δωδεκάνησα· τα ελληνοτουρκικά σύνορα ορίστηκαν στον Έβρο.

Σε σύγκριση με τις Σέβρες, η Λωζάννη ήταν σκληρή και ταπεινωτική για την Ελλάδα, αλλά αντανακλούσε τον συσχετισμό ισχύος που έφερε η ήττα. Η Ελλάδα του 1923 ήταν ηττημένη στρατιωτικά, διχασμένη πολιτικά, απομονωμένη διεθνώς, απειλούμενη από τους γείτονες, οικονομικά κλονισμένη, και έπρεπε να περιθάλψει πάνω από ένα εκατομμύριο άστεγους πρόσφυγες.

Η Ρωσική Επανάσταση

Η Οκτωβριανή Επανάσταση

Τον Νοέμβριο του 1917 (Οκτώβριο με το παλαιό ημερολόγιο, γι' αυτό «Οκτωβριανή») οι Μπολσεβίκοι ανέτρεψαν με τη βία την κυβέρνηση και πήραν την εξουσία. Από τις πρώτες τους πράξεις ήταν η καταγγελία των συνθηκών της προηγούμενης κυβέρνησης και η πρόταση για άμεση ανακωχή.

Η ηγεσία ήταν διχασμένη για τον πόλεμο:

ΗγέτηςΘέση
Λένινειρήνη, για εσωτερικούς λόγους: να ξαναστηθεί ο κρατικός μηχανισμός
Μπουχάρινσυνέχιση του πολέμου
Τρότσκισυμβιβασμός: όχι ειρήνη, αλλά διακοπή του πολέμου

Αποφάσισε τελικά η ανάγκη: η ραγδαία γερμανική προέλαση τον χειμώνα 1917–1918. Τον Μάρτιο του 1918 η επαναστατική κυβέρνηση υπέγραψε τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ: η Ρωσία εγκατέλειπε στη Γερμανία την Πολωνία, την Ουκρανία, τη Λιθουανία και τις επαρχίες της Βαλτικής, και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία την περιοχή του Καυκάσου. Κατά την τελευταία γερμανική επίθεση η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε από την Πετρούπολη στη Μόσχα· η μετακίνηση συμβόλιζε και τη στροφή της Ρωσίας από την Ευρώπη προς την Ασία.

Από τις υποσχέσεις στο μονοκομματικό κράτος

Οι Μπολσεβίκοι είχαν υποσχεθεί ειρήνη, διανομή της γης και αυτοδιάθεση των λαών της παλιάς Αυτοκρατορίας, χωρίς όμως να θέλουν τον διαμελισμό της χώρας. Οι μέθοδοί τους δεν είχαν την αναμενόμενη επιτυχία. Καθώς η Ρωσία γινόταν πεδίο εμφύλιων συγκρούσεων και επεμβάσεων από τους πρώην συμμάχους της, το καθεστώς σκλήρυνε.

Ο Λένιν (Βλαδίμηρος Ουλιάνοφ), θεωρητικός της Επανάστασης, όρισε την τακτική: τα πολιτικά κόμματα, που εξέφραζαν τις διάφορες κοινωνικές τάξεις, δεν είχαν πια θέση. Καταργήθηκαν όλα, εκτός από το Κομμουνιστικό Κόμμα, που μπήκε κι αυτό υπό την κηδεμονία της επαναστατικής ηγεσίας.

Η ίδρυση και η οργάνωση της ΕΣΣΔ

Το 1922, μετά το τέλος του Εμφυλίου, ιδρύθηκε η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ), αρχικά με τέσσερις δημοκρατίες: Ρωσία, Ουκρανία, Λευκορωσία και Υπερκαυκασία.

Η ΕΣΣΔ συνδύαζε δύο αρχές: την αυτονομία των εθνοτήτων και τον διεθνισμό.

  • Κατά το Σύνταγμα του 1924 οι δημοκρατίες-μέλη ήταν αυτόνομες μέσα σε ομοσπονδία. Νέες χώρες μπορούσαν να προστεθούν, και όσες δεν τις εξυπηρετούσε η Ένωση μπορούσαν να αποσχιστούν. Το δικαίωμα αυτό δεν εφαρμόστηκε ποτέ, γιατί δεν δόθηκε ποτέ τέτοια ευκαιρία.
  • Η ομοσπονδιακή δομή και το δικαίωμα των εθνοτήτων να καλλιεργούν τον πολιτισμό τους ενίσχυσαν την εθνική υπερηφάνεια λαών που είχαν υποστεί τον εκρωσισμό, όπως και η συμμετοχή, θεωρητικά ισότιμη, σε ένα μεγάλο κράτος.
  • Το τίμημα ήταν μεγάλο: η εξουσία πέρασε στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση και στο Κομμουνιστικό Κόμμα, το μόνο αναγνωρισμένο κόμμα, που το έλεγχαν οι Ρώσοι. Το Κόμμα ήταν ο πραγματικός ιστός της εξουσίας: μια ομάδα ισχυρών, με επικεφαλής τον γενικό γραμματέα, έλεγχε απόλυτα την αχανή χώρα.

Από το Μπρεστ-Λιτόφσκ στη Λωζάννη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε ότι η ΕΣΣΔ ιδρύεται ανάμεσα στη Μικρασιατική Καταστροφή και στη Λωζάννη. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Οκτωβριανή Επανάσταση · Νοέμβριος 1917Οι Μπολσεβίκοι παίρνουν την εξουσία με τη βία.

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε γιατί η Συνθήκη της Λωζάννης ήταν για την Ελλάδα σκληρή σε σύγκριση με τη Συνθήκη των Σεβρών, και γιατί όμως αντανακλούσε τον συσχετισμό ισχύος του 1923.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διάβασε την πηγή: το άρθρο 4 του Συντάγματος της ΕΣΣΔ (1924). Τι δικαίωμα δίνει στις δημοκρατίες, και γιατί, κατά το βιβλίο, δεν είχε πρακτική αξία;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιες χώρες δυσκόλεψαν κυρίως, κατά το βιβλίο, τις ελληνικές διεκδικήσεις στο Συνέδριο Ειρήνης;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Σε ποια πόλη μετέφερε την πρωτεύουσα η επαναστατική κυβέρνηση της Ρωσίας κατά την τελευταία γερμανική επίθεση;

Τα κατάφερες;

  • Να παρουσιάζεις τις ελληνικές διεκδικήσεις στο Συνέδριο Ειρήνης, τις δυσκολίες και τις ευνοϊκές συγκυρίες, και τη στάση του Βενιζέλου στο ποντιακό ζήτημα.
  • Να εξηγείς τη συμμαχική εντολή του 1919 για τη Σμύρνη και τα βήματα που οδήγησαν από τις Σέβρες στην ήττα του 1922 και στη Συνθήκη της Λωζάννης.
  • Να περιγράφεις την Οκτωβριανή Επανάσταση, τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ και την εγκαθίδρυση του μονοκομματικού καθεστώτος.
  • Να εξηγείς πώς ιδρύθηκε και πώς οργανώθηκε η ΕΣΣΔ, και την απόσταση ανάμεσα στο σύνταγμα του 1924 και στην πραγματική άσκηση της εξουσίας.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;