Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Ελλάδα

Τα αίτια, η Ελλάδα στον πόλεμο, και η Συνδιάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου Γ΄ Λυκείου, 4 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς πώς οι δύο συνασπισμοί έκαναν μια τοπική κρίση παγκόσμιο πόλεμο, πώς έληξε ο πόλεμος και ποιες ήταν οι συνέπειές του.
  2. Να παρουσιάζεις τη διαφωνία Βενιζέλου–Κωνσταντίνου για την ουδετερότητα και πώς οδήγησε στον Εθνικό Διχασμό.
  3. Να περιγράφεις την Εθνική Άμυνα, τα Νοεμβριανά, την εκθρόνιση του Κωνσταντίνου και τη συμβολή της Ελλάδας στο μακεδονικό μέτωπο.
  4. Να αναφέρεις τους όρους των συνθηκών ειρήνης του 1919–1920, ιδίως των Βερσαλλιών, του Νεϊγύ και των Σεβρών, και να εξηγείς γιατί γέννησαν αναθεωρητισμό.

Ένας φόνος, δύο συνασπισμοί, μία χώρα διχασμένη

Τον Ιούνιο του 1914 δολοφονήθηκε στο Σαράγεβο ο διάδοχος της Αυστρίας. Ήταν, λέει το βιβλίο, ένα δευτερεύον επεισόδιο. Τέσσερα χρόνια μετά είχαν σκοτωθεί πάνω από δέκα εκατομμύρια στρατιώτες, τρεις αυτοκρατορίες είχαν διαλυθεί και η Ελλάδα είχε χωριστεί στα δύο, με δύο κυβερνήσεις και δύο πρωτεύουσες. Πώς ένα δευτερεύον επεισόδιο έγινε παγκόσμιος πόλεμος, και γιατί στην Ελλάδα το ερώτημα «πόλεμος ή ουδετερότητα;» έγινε ρήγμα που κράτησε είκοσι χρόνια;

Γιατί έγινε παγκόσμιος

Τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων της Ευρώπης ήταν παγκόσμια, και οι Δυνάμεις είχαν συνασπιστεί σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα:

Τριπλή Συμμαχία (Κεντρικές Δυνάμεις)Τριπλή Συνεννόηση (Σύμμαχοι)
Γερμανία, Αυστροουγγαρία, ΙταλίαΒρετανία, Γαλλία, Ρωσία
αργότερα: Οθωμανική Αυτοκρατορία (1914), Βουλγαρία (1915)αργότερα: Ιταλία (1915), Ρουμανία (1916), ΗΠΑ (1917), Ελλάδα (1917)

Έτσι κάθε τοπική κρίση σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου μπορούσε να γενικευτεί. Η ένταση που υπήρχε μετέτρεψε τη δολοφονία του Φραγκίσκου Φερδινάνδου σε διεθνή κρίση, και από αυτήν ξέσπασε ο πόλεμος τον Αύγουστο του 1914.

Ο πόλεμος απλώθηκε, γιατί οι αντίπαλοι προσπαθούσαν να κερδίσουν τις ουδέτερες χώρες με κάθε μέσο:

  • Η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπήκε με τις Κεντρικές Δυνάμεις τον Νοέμβριο του 1914. Η στρατηγική της θέση την έκανε καταλύτη για μια τεράστια περιοχή.
  • Την άνοιξη του 1915 οι Σύμμαχοι απέσπασαν την Ιταλία από τους παλιούς της συμμάχους, με εδαφικές υποσχέσεις σε βάρος της Αυστρίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το φθινόπωρο του ίδιου χρόνου οι Κεντρικές Δυνάμεις κέρδισαν τη Βουλγαρία.
  • Η Σερβία λύγισε από τα συντονισμένα πλήγματα Αυστρίας και Βουλγαρίας. Οι Βρετανοί απέτυχαν να πάρουν τα Στενά· στην Καλλίπολη (1915) σκοτώθηκαν χιλιάδες στρατιώτες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας.
  • Στους ωκεανούς, ο πόλεμος των υποβρυχίων χτυπούσε και την ουδέτερη ναυτιλία. Μετά από πολλές προειδοποιήσεις, οι ΗΠΑ μπήκαν στον πόλεμο το 1917.

Το 1917 τρία γεγονότα έκριναν την έκβαση: η είσοδος των ΗΠΑ, η άνοδος του ανένδοτου Κλεμανσό στη γαλλική πρωθυπουργία και η Ρωσική Επανάσταση. Το καλοκαίρι του 1918 η μεγάλη γερμανική επίθεση στο δυτικό μέτωπο απέτυχε, και από τον Αύγουστο το μέτωπο κινήθηκε προς τα ανατολικά.

Το μακεδονικό μέτωπο και το τέλος

Το φθινόπωρο του 1918 ηττήθηκε και συνθηκολόγησε πρώτη η Βουλγαρία, στο μακεδονικό μέτωπο. Ακολούθησαν η Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Αυστρία, που ουσιαστικά είχε πάψει να υπάρχει: Τσέχοι, Πολωνοί, Νοτιοσλάβοι και Μαγυάροι έφτιαχναν ήδη δικά τους κράτη. Στις 11 Νοεμβρίου 1918 η Γερμανία υπέγραψε ανακωχή.

Οι συνέπειες του πολέμου

  • Ανθρώπινο κόστος: από τα 65 εκατομμύρια που επιστρατεύτηκαν, πάνω από 10 εκατομμύρια σκοτώθηκαν και 20 εκατομμύρια τραυματίστηκαν. Οι νεκροί άμαχοι δεν ήταν λιγότεροι από τους νεκρούς στρατιώτες.
  • Ηθικό κόστος: η νίκη ως υπέρτατος σκοπός που δικαιολογεί κάθε μέσο υποβίβασε τις βασικές αξίες του δυτικού πολιτισμού.
  • Θεσμοί: ο πόλεμος εξασθένισε την κοινοβουλευτική δημοκρατία, τα φιλελεύθερα ιδεώδη και την ελεύθερη οικονομία, και επέτεινε τον κρατικό παρεμβατισμό στην οικονομία και την παρέμβαση των στρατιωτικών στην πολιτική.
  • Διεθνείς σχέσεις: τα «14 σημεία» του προέδρου των ΗΠΑ Ουίλσον (Ιανουάριος 1918), με κεντρική την αυτοδιάθεση των λαών, έδωσαν ιδεολογικό περιεχόμενο στον πόλεμο και επιτάχυναν τη διάλυση της Αυστροουγγαρίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
  • Υποσχέσεις και δάνεια: για να κερδηθούν η Ιταλία και η Ελλάδα, οι Σύμμαχοι έκαναν παραχωρήσεις σε βάρος της Αυστρίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που δεν μπορούσαν να εκπληρωθούν χωρίς αναστατώσεις. Αντιφατικές ήταν και οι υποσχέσεις προς Άραβες και Εβραίους: η Βρετανία στήριξε την αραβική επανάσταση και ταυτόχρονα υποσχέθηκε επίσημα, το 1917, εθνική εστία για τους Εβραίους.

Στην Ελλάδα, την ευφορία των Βαλκανικών Πολέμων τη διαδέχτηκαν η σκληρότητα του πολέμου, ο εσωτερικός διχασμός και, λίγο αργότερα, η Μικρασιατική Καταστροφή. Έμμεση συνέπεια του πολέμου ήταν και η Ρωσική Επανάσταση του 1917.

Η Ελλάδα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Οι εκκρεμότητες του 1913

Η Συνθήκη του Βουκουρεστίου είχε αφήσει ανοιχτά δύο ζητήματα. Τα ελληνοαλβανικά σύνορα τα όρισε διεθνής επιτροπή των Μεγάλων Δυνάμεων, με πρωταγωνιστές την Ιταλία και την Αυστρία: με το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας (4/17 Δεκεμβρίου 1913) η Χιμάρα, το Αργυρόκαστρο και η Κορυτσά, περιοχές με ελληνική πλειονότητα κατά το βιβλίο, δόθηκαν στην Αλβανία. Τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου έμειναν εκκρεμότητα.

Ουδετερότητα ή Συνεννόηση;

ΒενιζέλοςΚωνσταντίνος, Στρέιτ, Γενικό Επιτελείο
Θέσηεπιφυλακή, και έξοδος στον πόλεμο με την Αγγλία και τη Γαλλία όταν έρθουν προτάσεις«διαρκής ουδετερότητα» (κατά τον υπουργό Εξωτερικών Γεώργιο Στρέιτ)
Επιχείρημααυτές θα νικούσαν· την Ελλάδα τις συνέδεαν και οι φιλελεύθερες δημοκρατικές αρχέςη χώρα χρειαζόταν ειρήνη μετά τον πρόσφατο πόλεμο και την εδαφική της επέκταση

Αρχικά η κυβέρνηση είχε κρίνει ότι θα βοηθούσε τη Σερβία μόνο αν της επιτιθόταν η Βουλγαρία· η γενίκευση του πολέμου κατέστησε τον κανόνα αυτό άχρηστο. Η διαφωνία έφερε την πρώτη κρίση: στις 25 Αυγούστου 1914 ο Βενιζέλος υπέβαλε παραίτηση, που ο βασιλιάς δεν δέχτηκε.

Τον Φεβρουάριο του 1915, ενόψει της επιχείρησης στα Στενά, η Αγγλία πρότεινε στην Ελλάδα να συμμετάσχει, με αντάλλαγμα «σπουδαίες» εδαφικές παραχωρήσεις στα παράλια της Μικράς Ασίας. Η πρόταση ήταν δελεαστική, αλλά και προειδοποίηση: η Αγγλία δεν θα ανεχόταν ουδέτερη Ελλάδα όταν θα άρχιζε η επιχείρηση. Ο Βενιζέλος πρότεινε συμμετοχή στην Καλλίπολη· ο Κωνσταντίνος αρνήθηκε, και ο Βενιζέλος παραιτήθηκε.

Ο Εθνικός Διχασμός

Η παραίτηση του Φεβρουαρίου 1915 άνοιξε μια μακρά περίοδο πολιτικής και συνταγματικής ανωμαλίας. Ονομάστηκε «Εθνικός Διχασμός», γιατί η ρήξη στην κορυφή της εξουσίας δίχασε το έθνος για είκοσι και πλέον χρόνια.

  1. Μάιος 1915: ο Βενιζέλος ξανακερδίζει τις εκλογές. Ο Κωνσταντίνος δεν τον αφήνει να εφαρμόσει την πολιτική που ενέκρινε ο λαός και τον αναγκάζει σε νέα παραίτηση: συνταγματική εκτροπή.
  2. Δεκέμβριος 1915: εκλογές με αποχή των Φιλελευθέρων. Ο Βενιζέλος κατηγορεί τον βασιλιά για ωμή παραβίαση του Συντάγματος και θεωρεί τη νέα Βουλή αντισυνταγματική. Ως το 1917 κυβερνούν ουσιαστικά ο βασιλιάς και οι σύμβουλοί του, με μια Βουλή που εκπροσωπεί μόνο μέρος του λαού.
  3. Μάιος 1916: βουλγαρικές δυνάμεις καταλαμβάνουν το οχυρό Ρούπελ. Ο Βενιζέλος καταγγέλλει ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να προστατέψει τη χώρα. Η Αγγλία και η Γαλλία, που είχαν ήδη στρατό στη Θεσσαλονίκη με τη συγκατάθεση της ελληνικής κυβέρνησης, επιβάλλουν μερικό αποκλεισμό των ακτών και ζητούν αποστράτευση, νέα κυβέρνηση, διάλυση της Βουλής και εκλογές.
  4. Η ωμή επέμβαση χρησιμοποιείται από τη γερμανική προπαγάνδα κατά του Βενιζέλου. Η αποστράτευση γεννά τους αντιβενιζελικούς «Επιστράτους»· απέναντί τους βρίσκονται οι βενιζελικοί «Αμυνίτες» της Θεσσαλονίκης.
  5. Τέλος του καλοκαιριού 1916: ισχυρές βουλγαρικές δυνάμεις μπαίνουν στην Ανατολική Μακεδονία και αρχίζουν διωγμό των Ελλήνων, με στόχο να τους εκδιώξουν.

Η Εθνική Άμυνα και τα Νοεμβριανά

Στις 16/29 Αυγούστου 1916 ξέσπασε στη Θεσσαλονίκη το κίνημα της Εθνικής Άμυνας. Το στήριξε ο Γάλλος στρατηγός Σαράιγ, όχι όμως αρχικά ο Βενιζέλος, που ήθελε εθνική ενότητα απέναντι στη βουλγαρική απειλή. Τα πράγματα τον ανάγκασαν να αναλάβει την ηγεσία, για να βγει η Ελλάδα στον πόλεμο με τη Συνεννόηση. Η χώρα είχε πλέον δύο επικράτειες: οι βασιλικοί την «Παλαιά Ελλάδα», με πρωτεύουσα την Αθήνα, οι βενιζελικοί τις «Νέες Χώρες», με πρωτεύουσα τη Θεσσαλονίκη.

Οι Σύμμαχοι δεν συμφωνούσαν πάντα μεταξύ τους, και η κυβέρνηση της Αθήνας δεχόταν τα αιτήματά τους και μετά καθυστερούσε ή δεν τα εκτελούσε. Αποτέλεσμα ήταν τα «Νοεμβριανά» του 1916: αιματηρές συγκρούσεις στην Αθήνα ανάμεσα σε μονάδες πιστές στην κυβέρνηση και σε αγήματα που είχαν αποβιβάσει οι Γάλλοι για να παραλάβουν πολεμικό υλικό που είχε υποσχεθεί η κυβέρνηση. Ακολούθησαν σοβαρά έκτροπα και διώξεις βενιζελικών στην πρωτεύουσα, με πρωταγωνιστές τους Επιστράτους. Η Γαλλία σκλήρυνε τη στάση της.

Η εκθρόνιση και η είσοδος στον πόλεμο

Στις 29 Μαΐου/11 Ιουνίου 1917 ειδικός απεσταλμένος της Γαλλίας, με τη συναίνεση της Αγγλίας και της Ιταλίας, επέδωσε τελεσίγραφο που ζητούσε την παραίτηση του Κωνσταντίνου. Ο βασιλιάς έφυγε από τον θρόνο την ίδια μέρα, χωρίς να παραιτηθεί από τα δικαιώματά του. Την επομένη βασιλιάς ανακηρύχθηκε ο δευτερότοκος γιος του, ο Αλέξανδρος. Οι Σύμμαχοι σήκωσαν τον αποκλεισμό, ο Βενιζέλος σχημάτισε κυβέρνηση και κήρυξε τον πόλεμο στη Γερμανία και στους συμμάχους της.

Η χώρα έμενε βαθιά διχασμένη και ο στρατός τραυματισμένος από αποστρατεύσεις και διώξεις. Η κυβέρνηση κατάφερε όμως να φτιάξει αξιόμαχες μονάδες, που διακρίθηκαν στο μακεδονικό μέτωπο και συνέβαλαν αποφασιστικά στη νίκη εκεί. Χωρίς αυτή τη συμβολή η Ελλάδα δεν θα καθόταν στο τραπέζι των νικητών.

Το Συνέδριο Ειρήνης των Παρισίων (1919–1920)

Στο Παρίσι οι νικητές ξανασχεδίασαν τον χάρτη από τη Βαλτική ως τον Περσικό Κόλπο. Πρωταγωνιστές ήταν ο Κλεμανσό (Γαλλία), ο Ουίλσον (ΗΠΑ) και ο Λόυντ Τζορτζ (Βρετανία). Είχαν δύο στόχους: (α) να ρυθμίσουν το γερμανικό ζήτημα, ώστε η Γερμανία να μείνει σε μειονεκτική θέση, και (β) να χαράξουν νέα σύνορα στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και στην Εγγύς Ανατολή, με γνώμονα τις εθνότητες και όχι τα δυναστικά συμφέροντα.

ΣυνθήκηΜε ποιονΗμερομηνίαΤι κράτησε η ενότητα
ΒερσαλλιώνΓερμανία28 Ιουνίου 1919Αλσατία–Λορραίνη στη Γαλλία, εδάφη στο Βέλγιο και την Πολωνία· όλες οι αποικίες χάνονται· αποστρατικοποίηση της Ρηνανίας και συμμαχική κατοχή· βαριές αποζημιώσεις
Σαιν ΖερμαίνΑυστρία10 Σεπτεμβρίου 1919—
ΝεϊγύΒουλγαρία27 Νοεμβρίου 1919τα εδάφη ανάμεσα στον Νέστο και τον Έβρο φεύγουν από τη Βουλγαρία, με προοπτική την Ελλάδα, και μπαίνουν προσωρινά σε συμμαχική διοίκηση· χωριστή σύμβαση για εθελούσια, αμοιβαία μετανάστευση
ΤριανόνΟυγγαρία4 Ιουνίου 1920—
ΣεβρώνΟθωμανική Αυτοκρατορία10 Αυγούστου 1920Δυτική και Ανατολική Θράκη στην Ελλάδα· νησιά του Αιγαίου εκτός Δωδεκανήσων· προσωρινή διοίκηση της Σμύρνης· Κωνσταντινούπολη και Στενά ουδέτερη ζώνη

Στη Συνθήκη των Βερσαλλιών επικράτησαν οι απόψεις της Γαλλίας, της πιο ενδιαφερόμενης δύναμης. Οι όροι της ήταν εδαφικοί, στρατιωτικοί και οικονομικοί.

Η χωριστή σύμβαση του Νεϊγύ (14/27 Νοεμβρίου 1919) προέβλεπε τη μετανάστευση των «Βουλγάρων την φυλήν» από την Ελλάδα και των «Ελλήνων την φυλήν» από τη Βουλγαρία, με δυνατότητα να ρευστοποιήσουν την περιουσία τους. Κοινός στόχος των δύο κυβερνήσεων ήταν να απαλλαγούν από τις μειονότητες, ώστε να εκλείψουν οι μελλοντικές διεκδικήσεις. Η Συνθήκη των Σεβρών αποδείχτηκε βραχύβια· θάφτηκε κάτω από τα ερείπια της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Γιατί η ειρήνη δεν κράτησε

  • Μειονότητες: ο εθνικισμός και οι αρπακτικές διαθέσεις νικητών και νέων χωρών δημιούργησαν πλήθος μειονοτήτων. Μετά το 1919 πάνω από 25 εκατομμύρια Ευρωπαίοι ανήκαν σε μειονότητες. Οι εγγυήσεις για τις μειονότητες, στις συνθήκες και στον Χάρτη της Κοινωνίας των Εθνών, συγκρούονταν με την αρχή της εθνικής κυριαρχίας και έφεραν προστριβές.
  • Αναθεωρητισμός: οι δυσαρεστημένες χώρες, η Γερμανία, η Ιταλία, η Ουγγαρία και η Βουλγαρία, ζητούσαν να αλλάξει το εδαφικό καθεστώς των συνθηκών.
  • Η Γερμανία ειδικά: πέρα από εδάφη, αποζημιώσεις και αποστρατικοποίηση της Ρηνανίας, διέλυσε την πολεμική της μηχανή και καταδικάστηκε επίσημα ως υπεύθυνη για τον πόλεμο. Αυτό προσέβαλε τους Γερμανούς και ευνόησε ακραία εθνικιστικά κινήματα, πρώτο το ναζιστικό, που υπονόμευσαν τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης και οδήγησαν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
  • Η Τουρκία: η απώλεια εδαφών και η ταπεινωτική μεταχείριση ευνόησαν το εθνικιστικό κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ, που έφτιαξε ισχυρό στρατό και αμφισβήτησε την ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία. Το αποτέλεσμα θα φανεί στη Συνθήκη της Λωζάννης (24 Ιουλίου 1923).

Από τη Φλωρεντία στις Βερσαλλίες

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσος χρόνος χωρίζει την πρώτη παραίτηση του Βενιζέλου από την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας · 17 Δεκεμβρίου 1913Χιμάρα, Αργυρόκαστρο, Κορυτσά στην Αλβανία.

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε πώς η διαφωνία Βενιζέλου και Κωνσταντίνου για τη στάση της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οδήγησε στον Εθνικό Διχασμό.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διάβασε την πηγή: το άρθρο 231 της Συνθήκης των Βερσαλλιών (28 Ιουνίου 1919). Τι δέχεται η Γερμανία με αυτό, και πώς συνδέεται το άρθρο με όσα ακολούθησαν στη Γερμανία;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί, κατά το βιβλίο, η δολοφονία του Φραγκίσκου Φερδινάνδου έγινε αφορμή για παγκόσμιο πόλεμο;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποιο οχυρό κατέλαβαν βουλγαρικές δυνάμεις τον Μάιο του 1916;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς πώς οι δύο συνασπισμοί έκαναν μια τοπική κρίση παγκόσμιο πόλεμο, πώς έληξε ο πόλεμος και ποιες ήταν οι συνέπειές του.
  • Να παρουσιάζεις τη διαφωνία Βενιζέλου–Κωνσταντίνου για την ουδετερότητα και πώς οδήγησε στον Εθνικό Διχασμό.
  • Να περιγράφεις την Εθνική Άμυνα, τα Νοεμβριανά, την εκθρόνιση του Κωνσταντίνου και τη συμβολή της Ελλάδας στο μακεδονικό μέτωπο.
  • Να αναφέρεις τους όρους των συνθηκών ειρήνης του 1919–1920, ιδίως των Βερσαλλιών, του Νεϊγύ και των Σεβρών, και να εξηγείς γιατί γέννησαν αναθεωρητισμό.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;