Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αποικιοκρατία, Τρικούπης, Γουδί και Βαλκανικοί Πόλεμοι

Η Ευρώπη μοιράζει τον κόσμο, η Ελλάδα του Τρικούπη ως το Γουδί, και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου Γ΄ Λυκείου, 4 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τα αίτια της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας του 19ου αιώνα, σε τι διέφερε ο ιμπεριαλισμός από τις παλαιότερες αποικίες και ποιες ήταν οι συνέπειές του.
  2. Να περιγράφεις την κατάσταση της Ελλάδας μετά το 1830 και το εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα του Χαρίλαου Τρικούπη ως την πτώχευση του 1893.
  3. Να εξηγείς πώς το Κίνημα στο Γουδί έφερε τον Ελευθέριο Βενιζέλο και ποιες μεταρρυθμίσεις έκανε το Σύνταγμα του 1911.
  4. Να παρουσιάζεις τους δύο Βαλκανικούς Πολέμους και τις Συνθήκες του Λονδίνου και του Βουκουρεστίου, και να κρίνεις τα στερεότυπα για τα «Βαλκάνια».

Ποιος εκσυγχρονίζεται, ποιος μοιράζει, ποιος πολεμά

Ανάμεσα στο 1871 και στο 1914 τρία πράγματα γίνονται ταυτόχρονα. Οι βιομηχανικές χώρες της Ευρώπης μοιράζουν τον κόσμο σε αποικίες. Η Ελλάδα, μισό αιώνα μετά την ίδρυσή της, προσπαθεί να εκσυγχρονιστεί, με τον Τρικούπη και μετά με τον Βενιζέλο. Και στα Βαλκάνια τα νέα εθνικά κράτη διώχνουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία από την Ευρώπη και αμέσως μετά πολεμούν μεταξύ τους. Το ερώτημα που τα δένει: τι σήμαινε «ισχύς» για ένα κράτος εκείνης της εποχής;

Η ακμή της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας

Τα αίτια

Από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι προηγμένες χώρες της Ευρώπης βγήκαν δυναμικά στον οικονομικά υπανάπτυκτο κόσμο της Αφρικής και της Ασίας. Κοινή βάση είχαν:

  • την αναζήτηση αγορών και πηγών πρώτων υλών·
  • την ακλόνητη πίστη στην ανωτερότητα του δυτικού πολιτισμού και στο «χρέος» να εξαχθούν οι αξίες και οι θεσμοί του·
  • τη φιλανθρωπία, όπως την εννοούσαν οι ίδιοι.

Αποικιοκρατία και ιμπεριαλισμός

Αποικίες είχαν ιδρύσει από τον 16ο αιώνα η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Αγγλία, η Γαλλία και η Ολλανδία, κυρίως στην Αμερική και στην Ασία. Σε εκείνες εγκαθίσταντο έποικοι από τη μητρόπολη, και οι κοινότητές τους γίνονταν ο πυρήνας της ζωής της αποικίας.

Η νέα αποικιοκρατία έμεινε γνωστή ως ιμπεριαλισμός (από το λατινικό imperium, αυτοκρατορία) και διέφερε:

Παλαιότερες αποικίες (από τον 16ο αι.)Ιμπεριαλισμός (19ος αι.–1914)
Ποιος πήγαινεέποικοι: δημογραφικό πλεόνασμα, ανεπιθύμητες θρησκευτικές ή άλλες ομάδεςόχι έποικοι· στρατός, διοίκηση, επιχειρήσεις
Θεσμοίαναπτύσσονταν οι θεσμοί της μητρόποληςδεν αναπτύσσονταν οι θεσμοί της μητρόπολης
Πούκυρίως Αμερική και Ασίαυπανάπτυκτες και στρατιωτικά ανίσχυρες περιοχές: Αφρική, Ασία, Ειρηνικός
Ποιοςευρωπαϊκές χώρεςευρωπαϊκές χώρες και οι ΗΠΑ
Πώς και γιατί—με εξαναγκασμό ή βία, για οικονομικά και στρατηγικά συμφέροντα των μητροπόλεων

Αποικιοκρατία και εθνικισμός

Τα οικονομικά και στρατηγικά συμφέροντα δεν ήταν το μόνο κίνητρο. Οι αποικίες έγιναν εθνικός στόχος με λαϊκή υποστήριξη, απόδειξη της ισχύος μιας χώρας. Η αποικιοκρατία ήταν δεμένη με τον εθνικισμό, και στον πυρήνα της είχε μεσσιανισμό και ιδέα εθνικής αποστολής:

  • οι Βρετανοί μιλούσαν για το «χρέος του λευκού ανθρώπου» (the white man's burden)·
  • οι Γάλλοι για την «πολιτιστική τους αποστολή» (mission civilisatrice)·
  • ακολούθησαν οι Γερμανοί και οι Βέλγοι με ανάλογα συνθήματα.

Το βιβλίο σημειώνει ότι στοιχεία της ίδιας έξαρσης υπήρχαν και στο ελληνικό όραμα της εποχής: η Ελλάδα ως «φάρος» που θα «φωτίσει» και θα απελευθερώσει την «καθ' ημάς Ανατολή».

Ποιος πήρε τι

  • Βρετανία: Αίγυπτος, Σουδάν, Νότια Αφρική, πέρα από την Ινδία που ήδη κατείχε. Ο Καναδάς και η Αυστραλία απέκτησαν αυτοδιοίκηση μέσα στη Βρετανική Αυτοκρατορία.
  • Γαλλία: η βορειοδυτική Αφρική.
  • Γερμανία, Βέλγιο, Ιταλία: η κεντρική Αφρική.
  • ΗΠΑ και Ιαπωνία: η ανατολική Ασία.
  • Ρωσία: Καύκασος, κεντρική Ασία, Σιβηρία.

Οι συνέπειες

Οι συνέπειες ήταν αντιφατικές, και το βιβλίο τις καταγράφει μαζί:

  • Σε ορισμένες περιοχές (οι Βρετανοί στη βορειοανατολική και νότια Αφρική και στην Ινδία) δημιουργήθηκαν θεσμοί διακυβέρνησης και εθνικές ενότητες. Οι θεσμοί των Γάλλων, των Γερμανών, των Βέλγων και των Ιταλών άντεξαν λιγότερο.
  • Πολλές αφρικανικές αποικίες δεν είχαν άλλον συνεκτικό δεσμό από την εξουσία του αποικιοκράτη. Όταν έγιναν ανεξάρτητες τον 20ό αιώνα, βγήκαν κράτη χωρίς συνοχή, με σκληρούς εμφύλιους πολέμους.
  • Οι πρώτες ύλες και η παραγωγή των αποικιών προσαρμόστηκαν στις ανάγκες των μητροπόλεων, όχι μόνο των ντόπιων.
  • Οι αποικιοκράτες διέλυσαν παραδοσιακές κοινωνικές δομές χωρίς να φτιάξουν βιώσιμους θεσμούς στη θέση τους. Εξάλειψαν όμως θανατηφόρες επιδημίες, τη δουλεία και άλλες μάστιγες.

Η «αποστολή» ήταν το επιχείρημα των αποικιοκρατών για τον εαυτό τους· η βία ήταν το μέσο. Ένα ακραίο παράδειγμα: στο Κογκό, που ήταν από το 1885 ως το 1908 προσωπική κτήση του βασιλιά του Βελγίου Λεοπόλδου Β΄, η καταναγκαστική εργασία για το καουτσούκ συνοδεύτηκε από ακρωτηριασμούς και εκατόμβες νεκρών. Η διεθνής κατακραυγή ανάγκασε τον βασιλιά να παραχωρήσει τη χώρα στο βελγικό κράτος.

Η Ελλάδα: προσπάθειες για εκσυγχρονισμό

Μισό αιώνα μετά το 1830

Μισό αιώνα μετά την ίδρυσή της, η Ελλάδα δεν ικανοποιούσε ούτε τους πιο απαισιόδοξους φίλους της:

  • Σύνορα: πέρα από τα Επτάνησα (1863, από τη Βρετανία) και τη Θεσσαλία (1881, από την Πύλη, μετά από σύσταση του Συνεδρίου του Βερολίνου, 1878), δεν είχε απελευθερώσει με τις δικές της δυνάμεις την Ήπειρο, τη Μακεδονία, τη Θράκη, την Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου.
  • Πολιτική: παρά τα συντάγματα του 1844 και του 1864, κυβερνούσαν ακόμα οι αιρετοί άρχοντες με τον παλαιό τρόπο.
  • Οικονομία: χώρα γεωργών και κτηνοτρόφων· η μεταποίηση προχωρούσε αργά· μόνο το εμπόριο ανθούσε, χάρη στους Έλληνες της Διασποράς.

Τέσσερις παράγοντες επιβράδυναν τον εκσυγχρονισμό: (α) οι τεταμένες σχέσεις με τις Μεγάλες Δυνάμεις και με τους γείτονες, (β) η πολιτική αστάθεια, (γ) η ανασφάλεια στην ύπαιθρο, (δ) η χαμηλή πίστη της χώρας διεθνώς.

Εκσυγχρονισμός σήμαινε τότε: ισχυρό τακτικό στρατό και ναυτικό· οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο, ταχυδρομείο και τηλέγραφο· νέες καλλιεργητικές μεθόδους· τάξη και ασφάλεια στους δρόμους· πιστωτικό σύστημα και διεθνή πίστη. Το μεγάλο δίλημμα της εποχής ήταν αν πρώτα έρχεται ο εκσυγχρονισμός ή η απελευθέρωση των αλύτρωτων.

Ο Χαρίλαος Τρικούπης

Στη δεκαετία του 1880 και στις αρχές της επόμενης, ο Χαρίλαος Τρικούπης προώθησε ευρύ πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων και δημόσιων έργων:

ΤομέαςΤι έκανε
ΕκλογέςΜεγάλωσε την εκλογική περιφέρεια από επαρχία σε νομό και μείωσε στο μισό τους βουλευτές, για να ελευθερώσει την πολιτική από την «τυραννία» του τοπάρχη βουλευτή.
ΚράτοςΑυστηρά κριτήρια για τους δημόσιους υπαλλήλους· εκκαθάριση της δικαιοσύνης από κομματικούς εγκάθετους.
ΤάξηΑλλαγές στα Σώματα Ασφαλείας, στις προσλήψεις και στις προαγωγές τους.
Ένοπλες δυνάμειςΑναδιοργάνωση στρατού και στόλου με ειδικούς από τη Γαλλία και την Αυστρία· περιορισμός της δυνατότητας αξιωματικών να εκλέγονται βουλευτές.
ΠαιδείαΠερισσότερα σχολεία και μαθητές, νέα προγράμματα και βιβλία, τεχνικές σχολές.
ΟικονομίαΕνίσχυση της βιομηχανίας, μεγάλη επέκταση σιδηροδρόμων και δρόμων.

Για να τα πληρώσει, ο Τρικούπης προσπάθησε να προσελκύσει παροικιακά κεφάλαια και σύναψε σειρά εξωτερικών δανείων. Η οικονομία δεν άντεξε το βάρος του χρέους: τον Δεκέμβριο του 1893 ο Τρικούπης κήρυξε την πτώχευση της χώρας και παραιτήθηκε. Έφυγε από την Ελλάδα, ηττημένος από τον λαϊκισμό των αντιπάλων του και την αδράνεια της κοινωνίας, και πέθανε πικραμένος λίγο αργότερα στη Γαλλία.

Το Κίνημα στο Γουδί και ο Ελευθέριος Βενιζέλος

Το 1909 ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος ηγήθηκε του Κινήματος στο Γουδί. Η ηγεσία του κάλεσε από την Κρήτη τον Ελευθέριο Βενιζέλο, ως εκπρόσωπό της στις διαπραγματεύσεις με τον βασιλιά και τους πολιτικούς, με εντολή να προωθήσει ευρύτατες συνταγματικές και διοικητικές μεταρρυθμίσεις. Ο Βενιζέλος συνέχισε το έργο του Τρικούπη, πεπεισμένος ότι ο εκσυγχρονισμός ήταν εθνική ανάγκη ύψιστης προτεραιότητας.

Αναθεώρησε το Σύνταγμα του 1864 τόσο ριζικά, ώστε το Σύνταγμα του 1911 να θεωρείται ουσιαστικά νέο:

  • μείωσε από το μισό στο ένα τρίτο των βουλευτών τον αριθμό που χρειαζόταν για να λειτουργεί η Βουλή, ώστε να γίνεται γρηγορότερα το νομοθετικό έργο·
  • απαγόρευσε την εκλογή εν ενεργεία αξιωματικών ως βουλευτών·
  • επέτρεψε στο κράτος να απαλλοτριώνει ιδιοκτησίες όταν το απαιτεί το «συμφέρον» του δημοσίου, και όχι μόνο η «ανάγκη», για να διευκολυνθεί η απαλλοτρίωση των μεγάλων γαιοκτησιών·
  • κατοχύρωσε συνταγματικά τη μονιμότητα των δημόσιων υπαλλήλων·
  • κάλεσε στρατιωτικές αποστολές από τη Γαλλία (για τον στρατό) και την Αγγλία (για τον στόλο).

Οι αλλαγές του 1911–1912 έδωσαν στη χώρα ισχυρή ώθηση λίγο πριν από τους πολέμους.

Τα Βαλκάνια και τα στερεότυπα

Οι εθνικές ιστοριογραφίες των λαών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, αλλά και δυτικοί παρατηρητές, δημιούργησαν στερεότυπα για την περιοχή. Ο όρος «Βαλκάνια», αρχικά όνομα της οροσειράς του Αίμου, κατέληξε να σημαίνει περιοχή αστάθειας και συγκρούσεων, με λαούς που δήθεν ρέπουν σε εθνοφυλετικές εξάρσεις και διαφέρουν από την υπόλοιπη Ευρώπη.

Η ιστορία δεν το επιβεβαιώνει. Οι θρησκευτικές και εθνικές συγκρούσεις σημάδεψαν εξίσου, αν όχι περισσότερο, τη Δυτική και την Κεντρική Ευρώπη. Εθνοκαθάρσεις βίαιες και ριζικές έγιναν εκεί επί αιώνες, ιδίως από τον 15ο ως τον 17ο αιώνα, και στην Κεντρική Ευρώπη ακόμα και τον 20ό. Οι λαοί της Νοτιοανατολικής Ευρώπης διαφέρουν από τους άλλους Ευρωπαίους όσο και μεταξύ τους.

Το ελληνικό εθνικό κίνημα υπήρξε πρότυπο για τους άλλους λαούς της περιοχής. Με μικρότερη ή μεγαλύτερη καθυστέρηση, τα εθνικά τους κινήματα αναζήτησαν ανάλογες καταβολές, έπλασαν το ιστορικό τους παρελθόν, πρόβαλαν όραμα για το μέλλον και όρισαν την ταυτότητά τους, τους «άλλους» και τους αντιπάλους.

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912–1913)

Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος

Τον Οκτώβριο του 1912 η Ελλάδα, η Σερβία, το Μαυροβούνιο και η Βουλγαρία, δεμένες με διμερείς συμμαχίες, πολέμησαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία για να απελευθερώσουν τα ευρωπαϊκά της εδάφη που διεκδικούσαν.

  • Πρώτο κήρυξε τον πόλεμο το Μαυροβούνιο (25 Σεπτεμβρίου/8 Οκτωβρίου 1912), όταν η Πύλη απέρριψε το αίτημά του για ευνοϊκά σύνορα.
  • Λίγες μέρες μετά ακολούθησε η Βουλγαρία, απαντώντας στην επιστράτευση και στη συγκέντρωση τουρκικών στρατευμάτων στη Θράκη.
  • Στις 30 Σεπτεμβρίου/13 Οκτωβρίου οι πρέσβεις της Ελλάδας, της Βουλγαρίας και της Σερβίας ζήτησαν από την Πύλη μεταρρυθμίσεις στις ευρωπαϊκές της κτήσεις. Ήταν ουσιαστικά τελεσίγραφο, που η Πύλη δεν μπορούσε να δεχτεί.

Οι Μεγάλες Δυνάμεις εξεπλάγησαν και από τη συμμαχία και από τις συνεχείς νίκες των τεσσάρων. Η Πύλη τους υποτιμούσε, και οι Δυνάμεις δεν μπόρεσαν να επέμβουν από κοινού έγκαιρα. Οι σύμμαχοι απελευθέρωσαν το μεγαλύτερο μέρος της Ευρωπαϊκής Τουρκίας, και επιστροφή στα προπολεμικά σύνορα δεν ήταν πια δυνατή. Για την Ελλάδα ορόσημα ήταν η είσοδος στη Θεσσαλονίκη (Οκτώβριος 1912) και η ναυμαχία της Έλλης (3 Δεκεμβρίου 1912), όπου ο στόλος του Παύλου Κουντουριώτη εξασφάλισε την κυριαρχία στο Αιγαίο.

Η Συνθήκη του Λονδίνου (17/30 Μαΐου 1913):

  • ο σουλτάνος παραχωρούσε στους συμμάχους όλες τις κτήσεις του δυτικά της γραμμής Αίνου–Μηδείας, εκτός από την Αλβανία·
  • παραιτούνταν από τα δικαιώματά του στην Κρήτη·
  • οι έξι Μεγάλες Δυνάμεις θα όριζαν τα σύνορα της Αλβανίας και το μέλλον των νησιών του Αιγαίου.

Η Συνθήκη σιωπούσε σε δύο ζητήματα: πώς θα μοιράζονταν οι σύμμαχοι τα εδάφη, και τι θα γίνονταν τα Δωδεκάνησα, που τα είχε καταλάβει η Ιταλία στον πόλεμό της με την Τουρκία (1911–1912) και δήλωνε ότι τα κρατούσε «προσωρινά». Η σιωπή έκρυβε σοβαρές διαφωνίες ανάμεσα στους συμμάχους, κυρίως για τη Μακεδονία, που οδήγησαν την Ελλάδα και τη Σερβία σε αμυντική συμμαχία.

Ο Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος και η Συνθήκη του Βουκουρεστίου

Επεισόδια που προκάλεσε η βουλγαρική πλευρά, στη Νιγρίτα (απέναντι στους Έλληνες) και στη Γευγελή (απέναντι στους Σέρβους), έγιναν πόλεμος, που κορυφώθηκε τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 1913. Η Βουλγαρία ηττήθηκε σε όλα τα πεδία απέναντι σε Έλληνες και Σέρβους. Την ίδια ώρα η Ρουμανία από τον βορρά και η Τουρκία από την ανατολή κατέλαβαν βουλγαρικά εδάφη. Όταν τα ρουμανικά στρατεύματα έφτασαν κοντά στη Σόφια, η Βουλγαρία έσπευσε σε ανακωχή και, χωρίς στήριξη από τις Μεγάλες Δυνάμεις, δέχτηκε τους όρους.

Η Συνθήκη του Βουκουρεστίου (28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1913) έδωσε στην Ελλάδα την Καβάλα και την περιοχή της, και στη Σερβία και τη Ρουμανία ό,τι είχαν κατακτήσει από τη Βουλγαρία. Ουσιαστικά τερμάτισε την τουρκική κυριαρχία στην Ευρώπη και άλλαξε ριζικά τον χάρτη της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Με τους δύο πολέμους η Ελλάδα απέκτησε τη νότια Ήπειρο, τη Μακεδονία ως τον Νέστο και την Κρήτη, ενώ η τύχη των νησιών του ανατολικού Αιγαίου έμενε ανοιχτή.

Χάρτης της Ελλάδας με την Ήπειρο, τη Μακεδονία ως τον ποταμό Νέστο, τη Θεσσαλονίκη και την Κρήτη, όσα απέκτησε η Ελλάδα με τους Βαλκανικούς πολέμους.ΗΠΕΙΡΟΣΔΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΝέστοςΘεσσαλονίκηΚρήτηΠοτάμια: © OpenStreetMap contributors

Πριν από την υπογραφή, με ανταλλαγή επιστολών ανάμεσα στους πρωθυπουργούς της Ελλάδας και της Ρουμανίας (η ελληνική είχε ημερομηνία 5 Αυγούστου 1913), η Ελλάδα δέχτηκε να δώσει αυτονομία στα σχολεία και στις εκκλησίες των Βλάχων της Ηπείρου και της Μακεδονίας, να επιτρέψει βλάχικη επισκοπή, και να μπορεί η ρουμανική κυβέρνηση να τα χρηματοδοτεί, υπό ελληνική εποπτεία. Η παραχώρηση κρίθηκε απαραίτητη για να στηρίξει η Ρουμανία την ελληνική θέση στο ζήτημα της Καβάλας, αλλά δημιούργησε αργότερα προβλήματα στις ελληνορουμανικές σχέσεις.

Από το Βερολίνο στο Βουκουρέστι

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο λίγο χωρίζει το Γουδί από τους Βαλκανικούς Πολέμους. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Συνέδριο του Βερολίνου · 1878Συστήνει την παραχώρηση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα.

Τρικούπης ή Βενιζέλος;

Και οι δύο ήταν εκσυγχρονιστές, με τριάντα χρόνια διαφορά. Βάλε κάθε μέτρο σε αυτόν που το έκανε.

Ποιος το έκανε;

Στρατιωτικοί ειδικοί από τη Γαλλία και την Αυστρία

0 από 8

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε σε τι διέφερε η αποικιοκρατία του 19ου αιώνα, ο ιμπεριαλισμός, από τις αποικίες που ίδρυσαν οι Ευρωπαίοι από τον 16ο αιώνα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διάβασε την πηγή: η πρώτη στροφή του ποιήματος του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ «Το βάρος του λευκού ανθρώπου» (1899). Ποια ιδεολογία της αποικιοκρατίας εκφράζει, και τι αποκαλύπτουν οι λέξεις που διαλέγει ο ποιητής;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε τι διέφερε, κατά το βιβλίο, ο ιμπεριαλισμός από τις αποικίες που ιδρύθηκαν από τον 16ο αιώνα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποια από τις πόλεις του χάρτη κατακύρωσε στην Ελλάδα, μαζί με την περιοχή της, η Συνθήκη του Βουκουρεστίου (10 Αυγούστου 1913); Γράψε τον αριθμό και το όνομά της.

Χάρτης της Ελλάδας με τέσσερις σημερινές πόλεις σημειωμένες με τους αριθμούς 1 ως 4.1234Ποτάμια: © OpenStreetMap contributors

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τα αίτια της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας του 19ου αιώνα, σε τι διέφερε ο ιμπεριαλισμός από τις παλαιότερες αποικίες και ποιες ήταν οι συνέπειές του.
  • Να περιγράφεις την κατάσταση της Ελλάδας μετά το 1830 και το εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα του Χαρίλαου Τρικούπη ως την πτώχευση του 1893.
  • Να εξηγείς πώς το Κίνημα στο Γουδί έφερε τον Ελευθέριο Βενιζέλο και ποιες μεταρρυθμίσεις έκανε το Σύνταγμα του 1911.
  • Να παρουσιάζεις τους δύο Βαλκανικούς Πολέμους και τις Συνθήκες του Λονδίνου και του Βουκουρεστίου, και να κρίνεις τα στερεότυπα για τα «Βαλκάνια».

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;