Το ελληνικό κράτος, το Ανατολικό Ζήτημα και η Βιομηχανική Επανάσταση
Το νέο κράτος, τι σημαίνει «Ανατολικό Ζήτημα», και η Βιομηχανική Επανάσταση στην Αγγλία.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου Γ΄ Λυκείου, §4, 5, 6
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς η μικρή έκταση και το μοναρχικό καθεστώς του κράτους του 1830 γέννησαν τον αλυτρωτισμό και το φιλελεύθερο κίνημα.
- Να αναφέρεις τα εμπόδια στην ανάπτυξη της οθωνικής Ελλάδας και να εξηγείς την Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 και το Σύνταγμα του 1844.
- Να εξηγείς πώς κατοχυρώθηκε η λαϊκή κυριαρχία με το Σύνταγμα του 1864 και την αρχή της δεδηλωμένης.
- Να ορίζεις το Ανατολικό Ζήτημα και να εξηγείς γιατί η Βιομηχανική Επανάσταση εκδηλώθηκε πρώτα στην Αγγλία.
Πενήντα χρόνια για να κυβερνά η πλειοψηφία
Το 1830 η Ελλάδα ήταν ανεξάρτητη, αλλά μικρή, κατεστραμμένη και με βασιλιά χωρίς σύνταγμα. Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά, η έκταση και το πολίτευμα, όρισαν σχεδόν όλη την ιστορία της ως το 1881: η μικρή έκταση γέννησε τον αλυτρωτισμό, η απόλυτη μοναρχία γέννησε το φιλελεύθερο κίνημα. Η ενότητα ακολουθεί και τα δύο, και κλείνει με δύο μεγάλα φαινόμενα της ίδιας εποχής έξω από την Ελλάδα: το Ανατολικό Ζήτημα και τη Βιομηχανική Επανάσταση στην Αγγλία.
Το κράτος του 1830
Έκταση και πολίτευμα
Το ελληνικό κράτος βγήκε από δύο πράγματα: τον σκληρό πόλεμο των Ελλήνων εναντίον των Οθωμανών και τον συμβιβασμό των επιδιώξεων της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας. Οι τρεις έγιναν «εγγυήτριες» δυνάμεις της ανεξαρτησίας, της εδαφικής ακεραιότητας και του μοναρχικού καθεστώτος.
| Χαρακτηριστικό | Τι προκάλεσε |
|---|---|
| Περιορισμένη έκταση | την ανάπτυξη της Μεγάλης Ιδέας και των αλυτρωτικών αγώνων για την απελευθέρωση των άλλων Ελλήνων |
| Μοναρχικό καθεστώς | την ανάπτυξη φιλελεύθερου κινήματος για συνταγματικούς και κοινοβουλευτικούς θεσμούς |
Ο αλυτρωτισμός
Αλυτρωτισμός ονομάζεται η εθνική πολιτική για την απελευθέρωση των αλύτρωτων ιστορικών ελληνικών τόπων και την υλοποίηση της Μεγάλης Ιδέας. Γύρω του σχηματίστηκε ευρύτατη εθνική συναίνεση. Υπήρξαν επικριτές, όπως ο πολιτικός Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος ή ο δημοσιογράφος Εμμανουήλ Ροΐδης, αλλά ήταν μειοψηφία και οι φωνές τους χάνονταν μέσα στον θόρυβο των οπαδών του. Ο αλυτρωτισμός δέσποζε στον πολιτικό βίο και επηρέαζε σοβαρά όλα τα δημόσια πράγματα.
Οι πρώτες προσπάθειες: η Ελλάδα του Όθωνα
Μια χώρα σε ερείπια
Το 1830 η Ελλάδα είχε περίπου 750.000 κατοίκους και κατεστραμμένες τις παραγωγικές της υποδομές:
- ο εμπορικός στόλος της Ύδρας, των Σπετσών και των Ψαρών είχε υποστεί σοβαρότατες ζημιές·
- οι περισσότεροι ελαιώνες είχαν καταστραφεί και τα εγγειοβελτιωτικά έργα είχαν παραμεληθεί, οπότε οι χείμαρροι παρέσυραν τα εύφορα χώματα·
- οι συγκοινωνίες γίνονταν με δυσκολία: είχαν χαθεί τα υποζύγια και πολλές γέφυρες.
Οι Βαυαροί και τα όριά τους
Ο Όθων έφερε από τη Βαυαρία και τις άλλες γερμανικές χώρες πλήθος συμβούλων, επιστημόνων και καλλιτεχνών, για να χτίσουν το κράτος με τα πρότυπα της εποχής και του κλασικισμού. Η νομοθεσία, η διοίκηση, η δημόσια εκπαίδευση, η πολεοδομία της νέας πρωτεύουσας και τα μνημειακά της κτίρια μαρτυρούν αξιόλογο επιτελείο. Πέτυχαν κυρίως στη διοίκηση. Στην οικονομία και στην ασφάλεια δεν είχαν ανάλογα αποτελέσματα, γιατί:
- έλειπαν τα διαθέσιμα κεφάλαια·
- το κράτος δεν μπορούσε να μοιράσει τις εθνικές γαίες στους αγρότες, γιατί ήταν υποθηκευμένες για τα τοκοχρεολύσια των δανείων του Αγώνα·
- ήταν διαδεδομένη η ληστεία, που τη συντηρούσαν η αλυτρωτική πολιτική και οι άτακτοι του Αγώνα από τους αλύτρωτους τόπους που είχαν μείνει στην Ελλάδα·
- ο αναλφαβητισμός και η δεισιδαιμονία.
Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843
Ο αρχικός ενθουσιασμός για τον νεαρό βασιλιά έσβησε. Τρεις ομάδες, πολύ διαφορετικές μεταξύ τους, βρέθηκαν απέναντι στην απόλυτη μοναρχία:
- παλαιοί άρχοντες που είχαν κρατήσει ή αυξήσει τη δύναμή τους στον Αγώνα και τώρα ένιωθαν παραγκωνισμένοι·
- φιλελεύθεροι πολιτικοί και διανοούμενοι, που δυσανασχετούσαν γιατί ο βασιλιάς αρνιόταν να δώσει σύνταγμα·
- συντηρητικοί κύκλοι της Εκκλησίας, που καλλιεργούσαν στον λαό δυσαρέσκεια για την ανακήρυξη του αυτοκέφαλου της Εκκλησίας της Ελλάδος, δηλαδή τη διοικητική της αποδέσμευση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Τη νύχτα της 2ας προς 3η Σεπτεμβρίου 1843 η στρατιωτική φρουρά της Αθήνας, με λαό γύρω από τα ανάκτορα, ανάγκασε τον Όθωνα να συγκαλέσει εθνοσυνέλευση και να παραχωρήσει σύνταγμα. Ήταν η αφετηρία του κοινοβουλευτικού βίου της χώρας.
Το αποτέλεσμα ήταν διπλό. Οι παλαιοί άρχοντες γύρισαν στα πράγματα, ντυμένοι τώρα τον κοινοβουλευτικό μανδύα, και πανίσχυροι, αλλά περισσότερο απέναντι στον λαό παρά απέναντι στον βασιλιά. Το Σύνταγμα του 1844 ήταν από τα πιο φιλελεύθερα της εποχής, όμως δεν κατοχύρωνε τη λαϊκή κυριαρχία: δεν υπήρχαν ακόμα σταθερά κόμματα που θα εξασφάλιζαν ότι κυβερνά η πλειοψηφία της Βουλής.
Η κατοχύρωση της λαϊκής κυριαρχίας
Μετά την έξωση του Όθωνα (1862), οι προστάτιδες δυνάμεις επέλεξαν, με τη συναίνεση της ελληνικής κυβέρνησης, τον Δανό πρίγκιπα Γεώργιο Α΄ των Γλύξμπουργκ (βασίλεψε 1863–1913). Χρειάστηκαν δύο πράγματα:
- ένα νέο σύνταγμα, το Σύνταγμα του 1864·
- κυρίως, οι αγώνες του Χαρίλαου Τρικούπη, του πρώτου μεγάλου κοινοβουλευτικού άνδρα της χώρας. Ο Τρικούπης ανάγκασε τον Γεώργιο να δεχτεί επίσημα ότι θα δίνει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον αρχηγό του κόμματος που έχει τη «δεδηλωμένη εμπιστοσύνη» της Βουλής (1875).
Η αρχή της δεδηλωμένης είχε δύο συνέπειες. Υποχρέωσε τον βασιλιά να σέβεται τη λαϊκή ετυμηγορία, άρα τη λαϊκή κυριαρχία. Και βοήθησε να γίνουν οι εκλογικοί σχηματισμοί της εποχής κόμματα με σταθερές αρχές και προγράμματα.
Μια νέα γενιά
Το παλαιό καθεστώς των αρχόντων, που είχε γεννηθεί στα χρόνια της ξένης κυριαρχίας και του Αγώνα, έφθινε. Το Πανεπιστήμιο Αθηνών (ιδρύθηκε το 1837) έδωσε στον τόπο ντόπια πολιτική ηγεσία και διανόηση. Σε αυτή ανήκει ο ιστορικός Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, που θεμελίωσε την πολιτιστική συνέχεια του ελληνικού έθνους στον χώρο και τον χρόνο, με επιχείρημα την αδιάκοπη συνέχεια της γλώσσας και του πολιτισμού.
Τα εθνικά γεγονότα της πεντηκονταετίας
| Χρονιά | Γεγονός |
|---|---|
| 1841 | Εξέγερση στην Κρήτη, που καταστέλλεται. |
| 1854–1856 | Στον Κριμαϊκό πόλεμο εξεγέρσεις σε Ήπειρο, Θεσσαλία, Μακεδονία· ο αγγλογαλλικός στόλος κατέχει τον Πειραιά ως αντίποινα. |
| 1863–1864 | Η Ιόνιος Βουλή ψηφίζει την ένωση (23 Σεπτεμβρίου 1863)· η επίσημη πράξη υπογράφεται στις 21 Μαΐου 1864. |
| 1866–1869 | Μεγάλη Κρητική Επανάσταση· ολοκαύτωμα του Αρκαδίου (8 Νοεμβρίου 1866). |
| 1878 | Η Κύπρος παραχωρείται με μυστικό πρωτόκολλο στην Αγγλία. |
| 1881 | Η Θεσσαλία και μέρος της Ηπείρου ενσωματώνονται στην Ελλάδα. |
Το «Ανατολικό Ζήτημα» ως ιστορικός όρος
Ανατολικό Ζήτημα ονομάζεται το διεθνές ζήτημα που προκάλεσε η βαθμιαία υποχώρηση της ισχύος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και το ποιος θα γέμιζε το κενό που άφηνε, στην Εγγύς Ανατολή και ιδίως στη Χερσόνησο του Αίμου.
Η παρακμή χρονολογείται από τον 17ο αιώνα, όταν σταμάτησαν οι κατακτήσεις και φάνηκαν προβλήματα στην οικονομία και στη διοίκηση. Δύο ορόσημα:
- η κατάκτηση της Κρήτης (1669), η τελευταία μεγάλη επιτυχία των Οθωμανών·
- η αποτυχία της δεύτερης και τελευταίας πολιορκίας της Βιέννης (1683), που σήμανε το τέλος των επιτυχιών τους απέναντι στους Ευρωπαίους.
Την ίδια εποχή, στους Αψβούργους προστέθηκε ένας νέος μεγάλος αντίπαλος: οι Ρώσοι. Για το Ανατολικό Ζήτημα, η ελληνική ανεξαρτησία του 1830 ήταν ένα από τα πρώτα κομμάτια που αποσπάστηκαν από την Αυτοκρατορία.
Η Βιομηχανική Επανάσταση στην Αγγλία
Η Βιομηχανική Επανάσταση είναι η μετάβαση στο εργοστασιακό σύστημα: η μηχανή αντικαθιστά τον άνθρωπο σε πολλές φάσεις της παραγωγής, νέες πηγές ενέργειας (κυρίως ο γαιάνθρακας) παίρνουν τη θέση του νερού και του αέρα, και χρησιμοποιούνται άφθονες νέες πρώτες ύλες. Εκδηλώθηκε πρώτα στην Αγγλία, γιατί εκεί υπήρχαν οι κατάλληλες συνθήκες:
| Συνθήκη | Τι σήμαινε |
|---|---|
| Ζήτηση | Στο τελευταίο τέταρτο του 18ου αιώνα η ζήτηση για βαμβακερά υφάσματα ξεπερνούσε όσα μπορούσαν να δώσουν παραγωγοί και έμποροι. |
| Τεχνολογία | Η κλωστική μηχανή «κλώστρια Τζένη» και οι εφευρέσεις που ακολούθησαν, με αποκορύφωμα την ατμομηχανή. |
| Κεφάλαια | Ο πλούτος που είχε συσσωρεύσει η Εμπορική Επανάσταση. |
| Εργάτες | Διαθέσιμο εργατικό δυναμικό και αγροτικό πλεόνασμα από τις περιφράξεις κοινοτικών γαιών από τους μεγάλους γαιοκτήμονες. |
| Αποικίες και στόλος | Ελεγχόμενες πηγές πρώτων υλών, αγορές για τα προϊόντα, και εμπορικός στόλος για ασφαλή μεταφορά. |
| Συγκοινωνίες και κάρβουνο | Ανεπτυγμένο πλωτό και οδικό δίκτυο· μεγάλες ποσότητες γαιάνθρακα σε βάθος που επέτρεπε την εξόρυξη. |
| Θεσμοί | Οι μεσαιωνικές συντεχνίες είχαν ατονήσει· ανεπτυγμένο πιστωτικό σύστημα και νομοθεσία που ευνοούσε την αγορά. |
Η εκβιομηχάνιση στην Αγγλία έγινε από τον ιδιωτικό τομέα, σε καθεστώς ελεύθερης λειτουργίας της αγοράς.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί η Βιομηχανική Επανάσταση εκδηλώθηκε πρώτα στην Αγγλία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Η ερώτηση ζητά αιτίες, όχι συνέπειες. Ξεκίνα με μία πρόταση για το τι ήταν το φαινόμενο (εργοστασιακό σύστημα, μηχανή, γαιάνθρακας) και οργάνωσε τις αιτίες σε ομάδες, για να μη γίνουν λίστα χωρίς λογική.
Το έναυσμα. Στην κλωστοϋφαντουργία, στο τελευταίο τέταρτο του 18ου αιώνα, η ζήτηση για βαμβακερά ξεπέρασε την παραγωγή. Η «κλώστρια Τζένη» και οι εφευρέσεις που ακολούθησαν, ως την ατμομηχανή, έλυσαν το πρόβλημα.
Οι πόροι. Κεφάλαια από την Εμπορική Επανάσταση· εργάτες και αγροτικό πλεόνασμα από τις περιφράξεις· πρώτες ύλες και αγορές στις αποικίες· εμπορικός στόλος· πλωτές και οδικές συγκοινωνίες· γαιάνθρακας που εξορυσσόταν με τα μέσα της εποχής.
Οι θεσμοί και το κλείσιμο. Οι συντεχνίες δεν εμπόδιζαν πια την παραγωγή, το πιστωτικό σύστημα ήταν ανεπτυγμένο και οι νόμοι ευνοούσαν την αγορά. Γι' αυτό η εκβιομηχάνιση έγινε από ιδιώτες, χωρίς κρατική καθοδήγηση. Καμία συνθήκη δεν αρκούσε μόνη της· η Αγγλία τις είχε όλες μαζί.
Παράδειγμα 2
Διάβασε την πηγή: ο Ιωάννης Κωλέττης στην Εθνοσυνέλευση του 1844. Πώς ορίζει την Ελλάδα και τον Έλληνα, και τι εξηγεί αυτό για την πολιτική ζωή του νέου κράτους;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή (σε δική μας απόδοση από την καθαρεύουσα): «Το βασίλειο της Ελλάδας δεν είναι η Ελλάδα· είναι μόνο ένα μέρος της, το μικρότερο και φτωχότερο. Έλληνας δεν είναι μόνο όποιος κατοικεί μέσα στο βασίλειο, αλλά και όποιος κατοικεί στα Γιάννενα, στη Θεσσαλονίκη, στις Σέρρες, στην Αδριανούπολη, στην Κωνσταντινούπολη, στην Τραπεζούντα, στην Κρήτη, στη Σάμο και σε κάθε τόπο που ανήκει στην ελληνική ιστορία ή στο ελληνικό γένος.» — Ιωάννης Κωλέττης, λόγος στην Εθνοσυνέλευση, Αθήνα, 14 Ιανουαρίου 1844.
Ποιος και πότε. Πολιτικός του «γαλλικού» κόμματος, που θα γίνει πρωθυπουργός, μιλά στην εθνοσυνέλευση που έφερε η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου και που συζητούσε το Σύνταγμα του 1844.
Η ερμηνεία. Ο ομιλητής ξεχωρίζει το κράτος («βασίλειο») από το έθνος («Ελλάδα»). Το έθνος είναι μεγαλύτερο από το κράτος και εκτείνεται σε τόπους της Αυτοκρατορίας. Αυτό είναι η Μεγάλη Ιδέα, και η πολιτική που απορρέει, να ελευθερωθούν αυτοί οι τόποι, είναι ο αλυτρωτισμός.
Τι εξηγεί. Γιατί ο αλυτρωτισμός είχε ευρύτατη συναίνεση και δέσποζε στην πολιτική ζωή, ενώ οι επικριτές του, όπως ο Μαυροκορδάτος και ο Ροΐδης, έμεναν μειοψηφία. Εξηγεί επίσης γιατί ένα κράτος με λίγα κεφάλαια ξόδευε δυνάμεις σε εξεγέρσεις έξω από τα σύνορά του, όπως εκείνες του Κριμαϊκού πολέμου.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσους κατοίκους είχε περίπου η Ελλάδα το 1830;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς η μικρή έκταση και το μοναρχικό καθεστώς του κράτους του 1830 γέννησαν τον αλυτρωτισμό και το φιλελεύθερο κίνημα.
- Να αναφέρεις τα εμπόδια στην ανάπτυξη της οθωνικής Ελλάδας και να εξηγείς την Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 και το Σύνταγμα του 1844.
- Να εξηγείς πώς κατοχυρώθηκε η λαϊκή κυριαρχία με το Σύνταγμα του 1864 και την αρχή της δεδηλωμένης.
- Να ορίζεις το Ανατολικό Ζήτημα και να εξηγείς γιατί η Βιομηχανική Επανάσταση εκδηλώθηκε πρώτα στην Αγγλία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.