Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Επανάσταση του 1821

Χαρακτήρας, οργάνωση και έκρηξη, πολιτική συγκρότηση και έκβαση του Αγώνα.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου Γ΄ Λυκείου, §3

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τον χαρακτήρα της Επανάστασης του 1821 ως πολιτικού εθνικού κινήματος και να αναφέρεις τα τέσσερα συστατικά του στοιχεία.
  2. Να περιγράφεις τον ρόλο της Φιλικής Εταιρείας, τους τρεις στόχους της και γιατί ο Καποδίστριας αρνήθηκε την ηγεσία της.
  3. Να εξηγείς πώς συγκροτήθηκε η επαναστατική εξουσία, γιατί πέρασε στους προεστούς και τους καπετάνιους, και τι σήμαινε το Σύνταγμα της Επιδαύρου.
  4. Να αξιολογείς την έκβαση του Αγώνα: το Πρωτόκολλο του 1830, την εγγύηση των τριών δυνάμεων, τα σύνορα και το μοναρχικό πολίτευμα.

Μια επανάσταση για ποιο κράτος;

Το 1821 οι Έλληνες δεν ζήτησαν μόνο να φύγει ο σουλτάνος. Ζήτησαν να φτιάξουν ένα συγκεκριμένο είδος κράτους: με σύνταγμα, με άρχοντες που εκλέγονται, με ίσους πολίτες. Δέκα χρόνια αργότερα πήραν ένα κράτος ανεξάρτητο, αλλά μικρό, υπό την εποπτεία τριών Μεγάλων Δυνάμεων και με βασιλιά χωρίς σύνταγμα. Πώς εξηγείται η απόσταση ανάμεσα στο σχέδιο και στο αποτέλεσμα; Αυτό είναι το ερώτημα της ενότητας.

Ο χαρακτήρας της Επανάστασης

Μετά από αιώνες υποταγής σε ξένους κυρίαρχους, η Επανάσταση του 1821 έδωσε στο έθνος ανεξάρτητη εθνική εστία. Δεν ήταν ξαφνική έκρηξη. Ήταν το αποτέλεσμα ενός εθνικού κινήματος που ωρίμασε τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου και τις πρώτες του 19ου αιώνα, με ρίζες ακόμα παλαιότερες. Το κίνημα αυτό ονομάστηκε Ελληνική Εθνική Παλιγγενεσία.

Η Παλιγγενεσία είχε συγγένεια με άλλα κινήματα της ίδιας εποχής: των ιταλικών και των γερμανικών χωρών (που έγιναν αργότερα η Ιταλία και η Γερμανία), των βρετανικών αποικιών της Βόρειας Αμερικής (που έγιναν οι ΗΠΑ) και της Γαλλίας πριν και μετά την Επανάσταση του 1789.

Ήταν πολιτικό κίνημα. Δεν στόχευε απλώς στην απελευθέρωση και σε ένα ανεξάρτητο κράτος, αλλά σε μια αντιπροσωπευτική και ευνομούμενη πολιτεία, δηλαδή ένα κράτος με εκλεγμένους εκπροσώπους και με νόμους που δεσμεύουν και τους άρχοντες. Αυτά τα γνωρίσματα διαμορφώθηκαν υπό την επίδραση των μηνυμάτων της επαναστατημένης Γαλλίας.

Τα τέσσερα συστατικά στοιχεία του κινήματος:

  1. οι Έλληνες της εποχής παρουσιάζονταν ως απόγονοι και κληρονόμοι των αρχαίων Ελλήνων·
  2. οι Έλληνες ταυτίζονταν με τους άλλους Ευρωπαίους και ξεχώριζαν από τους Τούρκους·
  3. η τουρκική κυριαρχία καταγγελλόταν ως παράνομη και η εξουσία του σουλτάνου ως αυθαίρετη·
  4. προβαλλόταν το δικαίωμα των Ελλήνων να ελευθερωθούν και να φτιάξουν ανεξάρτητη πολιτεία, με βάση την εθνική αυτοδιάθεση και τη λαϊκή κυριαρχία.

Οργάνωση και έκρηξη

Η Φιλική Εταιρεία

Την Επανάσταση την προκάλεσε η Φιλική Εταιρεία, μυστική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1814 στην Οδησσό από τρεις άσημους εμπόρους ή γραμματείς εμπόρων: τον Εμμανουήλ Ξάνθο, τον Νικόλαο Σκουφά και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ. Δραστήρια στελέχη της ήταν και ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος και ο Παναγιώτης Σέκερης. Το σχέδιο ήταν γενική επανάσταση, όταν η Εταιρεία θα είχε απλωθεί και θα φαινόταν η κατάλληλη ευκαιρία.

Οι Φιλικοί είχαν τρεις στόχους:

ΣτόχοςΤι έγινε
Να κατηχήσουν όσο περισσότερους σημαίνοντες ΈλληνεςΠέτυχε: μυήθηκε πλήθος Ελλήνων.
Να δώσουν την ηγεσία στον Ιωάννη Καποδίστρια, υπουργό Εξωτερικών της ΡωσίαςΟ Καποδίστριας αρνήθηκε.
Μέσω αυτού να εξασφαλίσουν τη στήριξη της ΡωσίαςΔεν εξασφαλίστηκε.

Γιατί αρνήθηκε ο Καποδίστριας:

  • έκρινε ότι οι περιστάσεις δεν ευνοούσαν ένα τέτοιο εγχείρημα·
  • οι αρχές του και η ιδιότητά του ως διπλωμάτη δεν συμβάδιζαν με τις ριζοσπαστικές ιδέες της Εταιρείας·
  • ήξερε ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις αντιμετώπιζαν εχθρικά κάθε ρήξη με τη νομιμότητα· και πίστευε ότι μια ρωσική στήριξη θα έβλαπτε τους Έλληνες, γιατί θα έστρεφε τις άλλες δυνάμεις εναντίον της Ρωσίας. Γι' αυτό δεν ζήτησε ούτε από τον τσάρο Αλέξανδρο Α΄ να βοηθήσει.

Ο Υψηλάντης και η έξοδος του 1821

Στις αρχές του 1820 την ηγεσία ανέλαβε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, από επιφανή οικογένεια Φαναριωτών, αξιωματικός του ρωσικού στρατού. Τη δέχτηκε από πατριωτισμό, αλλά και από έλλειψη σύνεσης: ο ρομαντικός πατριώτης μάλλον δεν μπορούσε να εκτιμήσει τις πολιτικές πλευρές του εγχειρήματος και την ευθύνη που αναλάμβανε. Η υψηλή του θέση στη Ρωσία έκανε πιστευτή την ευσεβή ελπίδα ότι πίσω από την Εταιρεία βρισκόταν η Ρωσία.

Τον Φεβρουάριο του 1821 ο Υψηλάντης πέρασε στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (Μολδαβία και Βλαχία). Φαίνεται ότι υπολόγιζε λιγότερο σε μια γενική εξέγερση και περισσότερο σε έναν ρωσοτουρκικό πόλεμο: τουρκικά στρατεύματα θα έμπαιναν στις Ηγεμονίες, και η Ρωσία θα αντιδρούσε για να προστατέψει την αυτονομία τους. Ο πόλεμος αυτός δεν ήρθε, και το κίνημα στις Ηγεμονίες απέτυχε μέσα στο 1821.

Οι απόστολοι της Εταιρείας είχαν ανάψει εστίες σε πολλά μέρη. Στην Πελοπόννησο, στη Μακεδονία, στην Ήπειρο, στη Θεσσαλία, στη Στερεά, στην Κρήτη, στην Κύπρο και στα νησιά του Αιγαίου οι Έλληνες ύψωσαν τη σημαία με τον σταυρό και κήρυξαν την εξουσία του σουλτάνου παράνομη, αυθαίρετη και τυραννική. Ανάμεσα στους πρωταγωνιστές: ο Εμμανουήλ Παππάς στη Μακεδονία, ο Αθανάσιος Διάκος, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, ο Μάρκος Μπότσαρης, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και ο Παπαφλέσσας.

Η αγριότητα της απάντησης του σουλτάνου είχε τρεις συνέπειες: απέκλεισε κάθε μεσολάβηση ανάμεσα στις δύο πλευρές, έκανε τους Έλληνες εμπολέμους στα μάτια της Ευρώπης, και εν μέρει έκρινε την έκβαση. Στα χρόνια που ακολούθησαν ο πόλεμος γνώρισε νίκες και καταστροφές, ως την απόβαση του Ιμπραήμ (1825) και την Έξοδο του Μεσολογγίου (1826).

Η πολιτική συγκρότηση των Ελλήνων

Η εξουσία πέρασε σε όσους την είχαν ήδη

Στην Πελοπόννησο κυρίως, αλλά και στη Στερεά και στα νησιά, σχηματίστηκαν τοπικά επαναστατικά συμβούλια («εφορίες», «σύγκλητοι», «καγκελαρίες», «διευθυντήρια»), υπό τον έλεγχο των προεστών ή των καπετάνιων. Από αυτά βγήκαν οι αντιπρόσωποι στις τρεις πρώτες τοπικές γερουσίες:

  • η Πελοποννησιακή Γερουσία·
  • ο Άρειος Πάγος της Ανατολικής Στερεάς·
  • η Γερουσία της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος.

Οι ίδιοι άρχοντες έγιναν μετά αντιπρόσωποι στην Α΄ Εθνοσυνέλευση και στις επόμενες. Έφυγαν δηλαδή οι Οθωμανοί αξιωματούχοι, αλλά την εξουσία την πήραν όσοι την ασκούσαν και πριν, ως εντολοδόχοι της οθωμανικής διοίκησης. Το βιβλίο το ονομάζει συνέχεια της προεπαναστατικής ελληνικής εξουσίας. Ήταν μάλλον αναπόφευκτη: οι τοπικοί άρχοντες είχαν επιρροή και πλούτο. Οι φιλελεύθεροι νεήλυδες της διασποράς, που ήρθαν για να απαλλάξουν τον τόπο και από τους Έλληνες άρχοντες της οθωμανικής εποχής, έγραψαν τα φιλελεύθερα συντάγματα του Αγώνα, αλλά είχαν μικρό μερίδιο στην εξουσία.

«Ολιγαρχικοί» και «δημοκρατικοί»

Ξέσπασε σύγκρουση. Από τη μία, ο Δημήτριος Υψηλάντης (αδελφός και πληρεξούσιος του Αλέξανδρου), πολλοί Φιλικοί και οι στρατιωτικοί με αρχηγό τον Κολοκοτρώνη. Από την άλλη, οι πρόκριτοι της Πελοποννήσου.

Υψηλάντης, Φιλικοί, «Πολεμικοί»Πρόκριτοι
Πώς να εκλέγονται οι αντιπρόσωποιΈμμεσα, από εκλεκτορικό σώμα των «εγκριτωτέρων» κάθε επαρχίαςΑπευθείας από τον λαό, που οι ίδιοι επηρέαζαν και έλεγχαν
Πώς τους έλεγαν«ολιγαρχικοί»«δημοκρατικοί»
Τι ήθελαν στην πράξηνα συγκεντρώσουν την εξουσία στα χέρια τουςνα την κρατήσουν

Τα ονόματα δεν αντιστοιχούσαν στις πραγματικές επιδιώξεις των δύο παρατάξεων.

Επίδαυρος: η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας

Στο τέλος του 1821 συνήλθε Εθνοσυνέλευση στην Επίδαυρο, που ψήφισε τον Ιανουάριο του 1822 το πρώτο δημοκρατικό σύνταγμα της χώρας, το Προσωρινό Πολίτευμα της Ελλάδος. Οι επαναστάτες ανέδειξαν αιρετούς άρχοντες και καθιέρωσαν ότι η μόνη νόμιμη εξουσία είναι η αιρετή από τον λαό. Αυτή είναι η φιλελεύθερη κληρονομιά της Επανάστασης.

Το βιβλίο κρατά όμως και τις δύο πλευρές. Η διεθνής κατάσταση και η δύναμη των παλαιών ηγετικών ομάδων ενίσχυσαν τις συντηρητικές τάσεις. Χωρίς τις φιλελεύθερες αρχές, η Επανάσταση ίσως να κατέληγε σε μια διάδοχη ηγεμονία χωρίς κοινοβουλευτική προοπτική. Χωρίς τις συντηρητικές δυνάμεις, η ανεξαρτησία ίσως να ήταν ανέφικτη, γιατί αυτές έβαλαν το νέο κράτος μέσα στο σύστημα ασφαλείας που έλεγχαν οι δυνάμεις της Παλινόρθωσης.

Και κάτι ακόμα: το σύνταγμα του 1822 ήταν διακήρυξη και υπόσχεση μάλλον παρά πραγματικότητα. Οι πυρήνες της επαναστατικής εξουσίας είχαν ως πρώτο μέλημα να οπλίσουν σώματα και να μαζέψουν πόρους για τον πόλεμο. Οι διαμάχες για την εξουσία οδήγησαν σε βίαιες εμφύλιες συγκρούσεις, που έβλαψαν τον Αγώνα.

Τι κράτος ήθελαν οι Φιλικοί

Ο Υψηλάντης κάλεσε όλους τους χριστιανούς της περιοχής να ξεσηκωθούν, και στην Εταιρεία υπήρξαν και Σέρβοι, Μαυροβούνιοι, Βούλγαροι, Μολδαβοί και Βλάχοι. Ούτε η Φιλική Εταιρεία ούτε, πριν από αυτήν, ο Ρήγας Βελεστινλής στόχευαν σε «Βαλκανική Ομοσπονδία» των λαών. Στόχος ήταν μια ελεύθερη ελληνική πολιτεία, όπου οι αλλόγλωσσοι χριστιανοί θα ήταν Έλληνες πολίτες.

Η επικράτηση της Επανάστασης στη νότια Ελλάδα διευκόλυνε τη λύση του «Ελληνικού Ζητήματος»: ένα μικρό ελληνικό κράτος δεν ακρωτηρίαζε σοβαρά την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η ίδια περιοχή είχε πληθυσμό που ευνοούσε ένα ομοιογενές εθνικό κράτος.

Τα πρώτα κόμματα

Οι εμφύλιοι και η ερήμωση της Πελοποννήσου από τον Ιμπραήμ (1825) έφεραν επίμονες εκκλήσεις προς τις χριστιανικές δυνάμεις της Ευρώπης. Οι ελπίδες για βοήθεια γέννησαν τα πρώτα ελληνικά κόμματα: το «γαλλικό», το «αγγλικό» και το «ρωσικό». Παράλληλα, η αγγλική κυβέρνηση ενθάρρυνε τράπεζες να δανείσουν τις επαναστατικές κυβερνήσεις.

Η έκβαση της Επανάστασης

Ανεξαρτησία με εγγύηση

Το Πρωτόκολλο Ανεξαρτησίας (Λονδίνο, 22 Ιανουαρίου/3 Φεβρουαρίου 1830) έδωσε μια εφικτή λύση στο ζήτημα της ανεξαρτησίας και των συνόρων. Η Ελλάδα μπήκε σε καθεστώς εγγύησης από τις τρεις δυνάμεις με τα μεγαλύτερα συμφέροντα στην Εγγύς Ανατολή, τη Βρετανία, τη Γαλλία και τη Ρωσία. Εγγυούνταν την εδαφική ακεραιότητα, την ανεξαρτησία και το μοναρχικό πολίτευμα. Η εγγύηση ισοδυναμούσε με ψιλή εποπτεία: οι δυνάμεις είχαν λόγο για το μέλλον της χώρας και μπορούσαν να επεμβαίνουν στην εθνική της πολιτική.

Μικρά σύνορα

Με τις διεθνείς πράξεις του 1830 και του 1832 η Ελλάδα περιορίστηκε στη Στερεά, την Πελοπόννησο και τις Κυκλάδες. Έμειναν έξω η Κρήτη, τα αγγλοκρατούμενα Επτάνησα, τα νησιά του βόρειου και ανατολικού Αιγαίου, τα Δωδεκάνησα, η Θεσσαλία, η Ήπειρος, η Μακεδονία και η Θράκη, και οι ακμαίες ελληνικές κοινότητες της Αυτοκρατορίας. Από εδώ γεννήθηκε η Μεγάλη Ιδέα: η πολιτική για την απελευθέρωση των ιστορικών ελληνικών χωρών και των τόπων με ελληνικό πληθυσμό, των αλύτρωτων Ελλήνων.

Ο Καποδίστριας και ο Όθων

Το πολίτευμα το διαμόρφωσαν τελικά οι «φυσικοί ηγέτες» του τόπου: πρόκριτοι, αρχιερείς, καπετάνιοι, με τη βοήθεια των λογίων. Χωρίς τη στήριξή τους η Επανάσταση πιθανότατα θα είχε καταρρεύσει. Αυτό το «παλαιόν σύστημα», συγκεντρωτικό, πατερναλιστικό και μόνο δυνάμει αντιπροσωπευτικό, βρήκε ο Ιωάννης Καποδίστριας όταν έφτασε το 1828. Είχε εκλεγεί κυβερνήτης από τη Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας (1827), με τη συναίνεση των Δυνάμεων. Στο λίγο διάστημα που κυβέρνησε έβαλε τις βάσεις της οικονομίας, της διοίκησης, της δικαιοσύνης, του στρατού και της εκπαίδευσης. Τα αυστηρά, συγκεντρωτικά μέτρα του τον έφεραν σε σύγκρουση με αντιπάλους, και δολοφονήθηκε στο Ναύπλιο το 1831.

Το 1832 η Ελλάδα «προικοδοτήθηκε» με μοναρχία. Βασιλιάς έγινε ο Όθων, γιος του φιλέλληνα βασιλιά της Βαυαρίας Λουδοβίκου Α΄. Η μοναρχία δεν ήταν αντίθετη με τη θέληση που είχαν εκφράσει οι αντιπρόσωποι του λαού. Αντίθετη με αυτήν ήταν η απουσία συντάγματος. Ο Όθων έφτασε στο Ναύπλιο τον Ιανουάριο του 1833 και οι Έλληνες, εξαντλημένοι από τον πόλεμο και από τις εμφύλιες έριδες μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια, τον υποδέχτηκαν με ενθουσιασμό και ανακούφιση.

Από την Οδησσό στο Ναύπλιο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο λίγα χρόνια χωρίζουν το σύνταγμα της Επιδαύρου από τη μοναρχία χωρίς σύνταγμα. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας · 1814Οδησσός· Ξάνθος, Σκουφάς, Τσακάλωφ.

Μέσα ή έξω από το κράτος του 1830–1832;

Οι διεθνείς πράξεις του 1830 και του 1832 όρισαν τα σύνορα. Βάλε κάθε περιοχή στη σωστή πλευρά.

Πού ανήκει;

Επτάνησα

0 από 8

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε γιατί ο Ιωάννης Καποδίστριας αρνήθηκε την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας και ποιες συνέπειες είχε η ανάληψή της από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διάβασε την πηγή: η προκήρυξη του Αλέξανδρου Υψηλάντη (Ιάσιο, 24 Φεβρουαρίου 1821). Ποια στοιχεία του χαρακτήρα της Επανάστασης αναγνωρίζεις, και ποια υπόσχεση του κειμένου δεν επαληθεύτηκε;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί το βιβλίο χαρακτηρίζει το ελληνικό εθνικό κίνημα «πολιτικό» κίνημα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Με ποιο όνομα έμεινε γνωστό το εθνικό κίνημα των Ελλήνων που οδήγησε στην Επανάσταση του 1821;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τον χαρακτήρα της Επανάστασης του 1821 ως πολιτικού εθνικού κινήματος και να αναφέρεις τα τέσσερα συστατικά του στοιχεία.
  • Να περιγράφεις τον ρόλο της Φιλικής Εταιρείας, τους τρεις στόχους της και γιατί ο Καποδίστριας αρνήθηκε την ηγεσία της.
  • Να εξηγείς πώς συγκροτήθηκε η επαναστατική εξουσία, γιατί πέρασε στους προεστούς και τους καπετάνιους, και τι σήμαινε το Σύνταγμα της Επιδαύρου.
  • Να αξιολογείς την έκβαση του Αγώνα: το Πρωτόκολλο του 1830, την εγγύηση των τριών δυνάμεων, τα σύνορα και το μοναρχικό πολίτευμα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;