Εμπόριο, ναυτιλία και εθνικές γαίες
Η σταφίδα, η Σύρος, και η διανομή του 1871 που έφτιαξε τη μικροϊδιοκτησία.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α1 ·2026 Β1 ·2025 Β1 ·2023 Γ1 ·2022 επαν. Α1 ·2022 Α2 ·2021 επαν. Γ1 ·2021 Α2 ·2020 επαν. Α2 ·2020 επαν. Β1
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί το εμπόριο της Ελλάδας ως το 1913 ήταν βασικά εξωτερικό και παθητικό, και να περιγράφεις τι εξήγαγε, τι εισήγαγε και με ποιες χώρες.
- Να περιγράφεις την πορεία της ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας από τον 18ο αιώνα ως το 1919, με την άνοδο της Σύρου και το πέρασμα από το ιστίο στον ατμό.
- Να ορίζεις τις «εθνικές γαίες» και να εξηγείς γιατί η διανομή τους ήταν δύσκολη στην πράξη.
- Να αναλύεις τη διανομή του 1871 και τις συνέπειές της: τη μικροϊδιοκτησία και το σύστημα πολιτικής προστασίας.
Τρία ερωτήματα για τον 19ο αιώνα
Η ενότητα απαντά σε τρία ερωτήματα. Με ποιον εμπορευόταν η Ελλάδα και τι πουλούσε; Πώς ξαναστάθηκε στα πόδια της η ναυτιλία μετά την Επανάσταση; Και τι έγινε με τη γη που άφησαν πίσω τους οι Οθωμανοί; Η απάντηση στο τρίτο ερώτημα εξηγεί ένα από τα πιο σταθερά γνωρίσματα της νεότερης Ελλάδας: μια χώρα από μικρούς ιδιοκτήτες γης.
Β1. Το εμπόριο
Γιατί «εμπόριο» σημαίνει «εξωτερικό εμπόριο»
Ο μικρός πληθυσμός, η χαμηλή αγοραστική δύναμη και η απουσία μεγάλων παραγωγικών μονάδων κρατούσαν το εσωτερικό εμπόριο σε πολύ χαμηλό επίπεδο σε όλο τον 19ο αιώνα. Μόνο στις τελευταίες δεκαετίες αναπτύχθηκε στις μεγάλες πόλεις μια αξιόλογη κίνηση, και αυτή με εισαγόμενα καταναλωτικά προϊόντα. Έτσι, όταν μιλάμε για το εμπόριο της Ελλάδας ως το 1913, εννοούμε βασικά το εξωτερικό.
Το εξωτερικό εμπόριο ήταν σχεδόν μόνιμα παθητικό: η χώρα αγόραζε από το εξωτερικό πολύ περισσότερα από όσα πουλούσε εκεί. Το βασικό πρόβλημα ήταν λοιπόν το ισοζύγιο πληρωμών, η σχέση ανάμεσα στην αξία των εισαγωγών και των εξαγωγών.
Κι όμως η σημασία του εμπορίου ήταν μεγάλη, για δύο λόγους: βοηθούσε να λυθεί το επισιτιστικό πρόβλημα, και τα έσοδα των τελωνείων ήταν η πιο αξιόπιστη πηγή εσόδων του δημοσίου.
Πόσο μεγάλωσε
Η συνολική αξία εισαγωγών και εξαγωγών ήταν περίπου 36 εκατομμύρια χρυσές δραχμές το 1851, 235 εκατομμύρια το 1901 και 315 εκατομμύρια το 1911. Η αύξηση είναι εντυπωσιακή, αλλά πρόσεξε: στο ίδιο διάστημα προστέθηκαν τα Ιόνια και η Θεσσαλία, και ο πληθυσμός αυξήθηκε 2,5 φορές.
Τι πουλούσε και τι αγόραζε
| Εξαγωγές | Εισαγωγές | |
|---|---|---|
| Αγροτικά | Πάνω από τα 2/3 της αξίας· τα 3/4 στη δεκαετία 1900–1910. Πρώτη η σταφίδα, σχεδόν το 1/2 όλων των εξαγωγών· μετά το ελαιόλαδο και, από το 1900, το κρασί. | Σταθερά το 1/3 της αξίας. Πρώτα τα δημητριακά, ιδίως το σιτάρι, γιατί η εγχώρια παραγωγή δεν έφτανε. |
| Πρώτες ύλες | Μεταλλεύματα, κοντά στο 1/5 των εξαγωγών από το τέλος του αιώνα: μόλυβδος, μαγγανιούχα, σμύριδα, θηραϊκή γη. | Όλο και περισσότερος άνθρακας, ξυλεία, χημικά. |
| Βιομηχανικά | Κυριολεκτικά ασήμαντα. | Κυρίως υφάσματα και νήματα, και όλο και περισσότερα μηχανήματα. |
Δευτερεύουσες εξαγωγές ήταν το βαμβάκι (στα χρόνια του αμερικανικού εμφυλίου), ο καπνός, σταθερά ανερχόμενος αλλά ακόμα στο 2–3%, και ως το 1880 τα κατεργασμένα δέρματα.
Οι εμπορικοί εταίροι ήταν κυρίως τα βιομηχανικά κράτη της Δυτικής Ευρώπης. Η Αγγλία απορροφούσε σχεδόν όλη τη σταφίδα και μεγάλο μέρος του μολύβδου· το 1890 είχε το 30% των συναλλαγών. Ακολουθούσαν η Γαλλία και μικρότερα κράτη όπως το Βέλγιο. Το εμπόριο με την Οθωμανική αυτοκρατορία υπήρχε, αλλά δεν ήταν πρώτο σε όγκο και αξία.
Η ελληνική εμπορική δραστηριότητα δεν σταματούσε στα σύνορα. Ισχυροί ελληνικοί εμπορικοί οίκοι δούλευαν στη Νότια Ρωσία, στις χώρες του Δούναβη, στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη και στην Αλεξάνδρεια, και ανταγωνίζονταν όχι μόνο τους ντόπιους εμπόρους αλλά και τους οίκους των δυτικών βιομηχανικών κρατών.
Β2. Η εμπορική ναυτιλία
Από τον 18ο αιώνα ως την Επανάσταση
Η ναυτιλία είχε ακμάσει ήδη πριν από το 1821, χάρη σε τρεις συγκυρίες:
- Η έξοδος της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα και το εμπόριο στα λιμάνια της (Οδησσός).
- Η συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) ανάμεσα σε Ρωσία και Οθωμανική αυτοκρατορία: τα χριστιανικά, δηλαδή ελληνικά, πλοία προστατεύονταν πια από τη ρωσική ισχύ.
- Η Γαλλική Επανάσταση και οι Ναπολεόντειοι πόλεμοι: η διάσπαση του αποκλεισμού των γαλλικών λιμανιών από το αγγλικό ναυτικό έφερνε μεγάλα κέρδη, και η εξαφάνιση των γαλλικών πλοίων από την Ανατολική Μεσόγειο άφησε κενά που κάλυψαν οι Έλληνες.
Στη δεκαετία της Επανάστασης (1821–1830) ο εμπορικός στόλος έγινε πολεμικός, οι δρόμοι του εμπορίου έκλεισαν και τα παλιά ναυτικά κέντρα καταστράφηκαν (Ψαρά, Γαλαξίδι) ή παρήκμασαν. Από την ακμή έμειναν λίγα: κυρίως η προδιάθεση για τη θάλασσα και η γνώση των ναυτικών υποθέσεων.
Η Σύρος
Στη θέση των παλιών κέντρων αναδείχθηκαν νέα, και το πιο σημαντικό ήταν η Σύρος. Στην Επανάσταση δέχτηκε κύματα προσφύγων, κυρίως από τη Χίο. Η θέση της, στο κέντρο του Αιγαίου και πάνω στις διαδρομές που ένωναν τα Στενά και τη Μαύρη Θάλασσα με τη Μεσόγειο, την έκανε πολύ ισχυρό ναυτιλιακό κέντρο. Σημαντικό ρόλο έπαιξαν οι ελληνικές παροικίες στα μεγάλα εμπορικά κέντρα: Νότια Ρωσία, εκβολές του Δούναβη, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, αργότερα Αίγυπτος.
Από το ιστίο στον ατμό
Παρά τις κρίσεις, η ναυτιλία ανέβαινε: 100.000 τόνοι το 1840, πάνω από 300.000 το 1866. Πολλά δημόσια έργα της εποχής έγιναν γι' αυτήν: λιμάνια και ένα σύστημα φάρων που έκανε πολύ ασφαλέστερη τη ναυσιπλοΐα.
Το πέρασμα στον ατμό ξεκίνησε μετά τα μέσα του 19ου αιώνα και ήταν δύσκολο. Τα ατμόπλοια ήθελαν μεγάλα κεφάλαια, κι έτσι ανατράπηκαν οι παραδοσιακές εφοπλιστικές σχέσεις των ιστιοφόρων· τα κεφάλαια αναζητήθηκαν σε εταιρείες, με συμμετοχή του κράτους, των τραπεζών (ιδίως της Εθνικής) και των ομογενών. Παρ' όλα αυτά, τα λίγα κεφάλαια και ο μεγάλος κίνδυνος καθυστέρησαν την ατμοπλοΐα, που έγινε αισθητή μόλις την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα:
| Έτος | Ελληνικά ατμόπλοια |
|---|---|
| 1890 | 97 |
| 1901 | 191 |
| 1912 | 389 |
Η άνοδος αυτή στηρίχτηκε στην κυριαρχία Ελλήνων επιχειρηματιών στις μεταφορές του Δέλτα του Δούναβη και στο ίδιο το ποτάμι. Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος και οι αλλαγές στα κράτη του Εύξεινου Πόντου ανέτρεψαν ξανά τα δεδομένα: το 1919 ο στόλος είχε υποδιπλασιαστεί σε σχέση με το 1914. Χρειάστηκε μια νέα αρχή.
Β3. Η διανομή των εθνικών κτημάτων
Τι ήταν οι εθνικές γαίες
Εθνικές γαίες ήταν οι κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που πέρασαν στο ελληνικό κράτος. Ανήκαν στο οθωμανικό δημόσιο, σε μουσουλμανικά ιδρύματα ή σε ιδιώτες, ως ιδιοκτησία ή ως δικαίωμα νομής (εκμετάλλευσης). Το ελληνικό κράτος τις απέκτησε «επαναστατικώ δικαίω». Για τις κυβερνήσεις του Αγώνα ήταν το πρώτο και ουσιαστικά το μόνο κεφάλαιο: χρησίμευσαν ως υποθήκη για δάνεια ή ως πηγή εσόδων με την πώλησή τους. Η έκτασή τους υπολογίζεται χονδρικά σε 4 με 5 εκατομμύρια στρέμματα.
Γιατί η διανομή δυσκόλευε
- Πολλοί καλλιεργητές είχαν δικαιώματα εκμετάλλευσης από τα προεπαναστατικά χρόνια. Καλλιεργούσαν τα ίδια χωράφια για γενιές, δίνοντας περίπου 15% στον κατ' όνομα ιδιοκτήτη και τον φόρο της παραγωγής, τη δεκάτη. Ήταν δύσκολο να τους ζητήσει το κράτος να πληρώσουν ακριβά για να εξαγοράσουν γη που θεωρούσαν δική τους.
- Η εξαγορά ήθελε σαφείς τίτλους ιδιοκτησίας, που δεν υπήρχαν στον οθωμανικό χώρο, όπου συνήθως υπήρχαν επάλληλα δικαιώματα στην ίδια γη.
- Στη Στερεά, μεγάλο μέρος των γαιών που δεν ήλεγχαν οι επαναστάτες στο τέλος του πολέμου πέρασε κατευθείαν σε ιδιώτες, με εξαγορά από τους Οθωμανούς ιδιοκτήτες σε χαμηλή τιμή· το κράτος έχασε έτσι έσοδα.
- Δεν ήταν σπάνιες οι καταπατήσεις, ιδίως σε καιρούς ταραχών.
- Το οθωμανικό δίκαιο για τη γη διέφερε πολύ από το βυζαντινορωμαϊκό, που υιοθέτησε το ελληνικό κράτος, και η προσαρμογή άφηνε περιθώρια για ατασθαλίες.
Μικρή ιδιοκτησία και πολιτική προστασία
Η γενική τάση οδηγούσε στον πολυτεμαχισμό των εθνικών γαιών σε μικρές ή μεσαίες ιδιοκτησίες, όχι σε μεγάλα κτήματα λίγων κεφαλαιούχων. Ίσως γιατί έλειπαν τα μεγάλα κεφάλαια, και γιατί οι πλούσιοι προτιμούσαν ακίνητα στις πόλεις, ιδίως στην Αθήνα. Αυτό άμβλυνε τις κοινωνικές εντάσεις γύρω από τη γη.
Είχε όμως και ένα άλλο αποτέλεσμα. Οι μικροί ιδιοκτήτες ήταν ευάλωτοι στις κρίσεις, στην αγορά και στους φόρους. Έτσι αναπτύχθηκε ένα σύστημα πολιτικής προστασίας: ο τοπικός πολιτευτής παρενέβαινε στους κρατικούς μηχανισμούς για να περιορίσει τις πιέσεις, σε ρόλο ανάλογο με εκείνον των προεστών πριν από την Επανάσταση.
Οι νόμοι του 1870–1871
Η οριστική λύση ήρθε με νομοθετικές ρυθμίσεις το 1870–1871. Είχαν δύο στόχους, αντιφατικούς μεταξύ τους:
- Να πάρουν κατά προτεραιότητα γη οι ακτήμονες χωρικοί, όση χρειάζονταν για να ζήσουν.
- Να εισπράξει το κράτος τα μεγαλύτερα δυνατά έσοδα από την εκποίηση, για να ανασάνει το δημόσιο ταμείο.
Μόνο ο πρώτος πέτυχε σε ικανοποιητικό βαθμό. Κάθε δικαιούχος μπορούσε να αγοράσει ως 80 στρέμματα ξηρικά ή 40 αρδευόμενα. Από το 1870 ως το 1911 διανεμήθηκαν 2.650.000 στρέμματα με 370.000 παραχωρητήρια, απέναντι σε μόλις 600.000 στρέμματα από το 1833 ως το 1870. Ο μικρός μέσος κλήρος δείχνει ότι οι φιλοδοξίες ή οι δυνατότητες των αγροτών ήταν περιορισμένες, και ότι ο πολυτεμαχισμός ήταν ήδη μεγάλος. Και ο δεύτερος στόχος απέτυχε: πληρώθηκε τελικά στο κράτος μόνο το 50% περίπου του αντιτίμου.
Παράδειγμα 1
Να αναλύσετε τους στόχους της διανομής των εθνικών γαιών το 1870–1871 και να εξηγήσετε σε ποιο βαθμό επιτεύχθηκαν.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σχέδιο. Δύο στόχοι, δύο αποτελέσματα. Γράφεις πρώτα τους στόχους και ότι ήταν αντιφατικοί, και μετά τα αποτελέσματα με αριθμούς για τον καθένα.
Οι στόχοι. Πρώτος, η αποκατάσταση των ακτημόνων με γη απαραίτητη για την επιβίωσή τους. Δεύτερος, τα μεγαλύτερα δυνατά έσοδα για το δημόσιο. Είναι αντιφατικοί: αν πουλάς ακριβά, ο ακτήμονας δεν αγοράζει· αν πουλάς φθηνά, το ταμείο δεν γεμίζει.
Ο πρώτος πέτυχε. Όριο 80 στρέμματα ξηρικά ή 40 αρδευόμενα. Ως το 1911 διανεμήθηκαν 2.650.000 στρέμματα με 370.000 παραχωρητήρια, πολύ περισσότερα από τα 600.000 στρέμματα του 1833–1870. Αποτέλεσμα: μικροϊδιοκτησία.
Ο δεύτερος όχι. Μόνο το 50% περίπου του αντιτίμου πληρώθηκε τελικά στο κράτος. Μπορείς να κλείσεις με τη συνέπεια: οι μικροί ιδιοκτήτες, ευάλωτοι, στηρίχτηκαν στην προστασία των τοπικών πολιτευτών.
Παράδειγμα 2
Να εξηγήσετε γιατί η ελληνική ναυτιλία χρειάστηκε σχεδόν μισό αιώνα για να περάσει από το ιστίο στον ατμό.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η αφετηρία. Οι προσπάθειες ξεκίνησαν μετά τα μέσα του 19ου αιώνα, αλλά η ατμοπλοΐα έγινε αισθητή μόλις την τελευταία δεκαετία του (97 ατμόπλοια το 1890).
Η πρώτη αιτία: τα κεφάλαια. Ένα ατμόπλοιο ήθελε πολλά χρήματα για κατασκευή ή αγορά και συντήρηση. Οι παλιές εφοπλιστικές σχέσεις των ιστιοφόρων δεν αρκούσαν, και χρειάστηκαν εταιρείες με κράτος, τράπεζες και ομογενείς.
Η δεύτερη αιτία: ο κίνδυνος. Τα διαθέσιμα κεφάλαια ήταν περιορισμένα και ο επιχειρηματικός κίνδυνος μεγάλος· αυτά τα δύο ανέστειλαν την ανάπτυξη.
Τι άλλαξε. Η απογείωση (191 ατμόπλοια το 1901, 389 το 1912) στηρίχτηκε στην κυριαρχία Ελλήνων επιχειρηματιών στις μεταφορές του Δούναβη. Η απάντηση δείχνει έτσι ότι το πέρασμα έγινε όταν βρέθηκε μια σταθερή αγορά για τα πλοία.
Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)
| Όρος | Σύντομος ορισμός |
|---|---|
| Εθνικές γαίες | Οι κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών (του δημοσίου, μουσουλμανικών ιδρυμάτων ή ιδιωτών) στις περιοχές που πέρασαν στο ελληνικό κράτος «επαναστατικώ δικαίω». Υπολογίζονται σε 4–5 εκατ. στρέμματα· στον Αγώνα χρησίμευσαν ως υποθήκη για δάνεια ή πηγή εσόδων, και διανεμήθηκαν κυρίως με τους νόμους του 1870–1871. |
| Ισοζύγιο πληρωμών | Η σχέση ανάμεσα στην αξία των εισαγωγών και των εξαγωγών μιας χώρας. Για την Ελλάδα του 19ου αιώνα ήταν σχεδόν μόνιμα παθητικό. |
| Δεκάτη | Ο φόρος επί της παραγωγής που πλήρωναν οι καλλιεργητές. |
| Επάλληλα δικαιώματα επί της γης | Διαφορετικά δικαιώματα (ψιλή κυριότητα, κατοχή, νομή, ενοικίαση) που ασκούνται ταυτόχρονα στο ίδιο έδαφος από διαφορετικά πρόσωπα· γι' αυτό έλειπαν οι σαφείς τίτλοι ιδιοκτησίας. |
Όροι
Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.
Εθνικές γαίες
Οι ακίνητες, κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που πέρασαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους, και που ανήκαν στο οθωμανικό δημόσιο, σε μουσουλμανικά ιδρύματα ή σε ιδιώτες. Περιήλθαν στο κράτος «επαναστατικώ δικαίω» και για τις επαναστατικές κυβερνήσεις ήταν το μόνο κεφάλαιο, που χρησίμευσε ως υποθήκη για τη σύναψη δανείων. Η έκτασή τους υπολογίζεται σε 4.000.000 έως 5.000.000 στρέμματα· η οριστική διανομή τους έγινε με τους νόμους του 1870-1871.
5 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σύμφωνα με τους νόμους του 1870–1871, πόσα στρέμματα ξηρικής και πόσα αρδευόμενης γης μπορούσε να αγοράσει το πολύ ένας δικαιούχος αγρότης;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί το εμπόριο της Ελλάδας ως το 1913 ήταν βασικά εξωτερικό και παθητικό, και να περιγράφεις τι εξήγαγε, τι εισήγαγε και με ποιες χώρες.
- Να περιγράφεις την πορεία της ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας από τον 18ο αιώνα ως το 1919, με την άνοδο της Σύρου και το πέρασμα από το ιστίο στον ατμό.
- Να ορίζεις τις «εθνικές γαίες» και να εξηγείς γιατί η διανομή τους ήταν δύσκολη στην πράξη.
- Να αναλύεις τη διανομή του 1871 και τις συνέπειές της: τη μικροϊδιοκτησία και το σύστημα πολιτικής προστασίας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.