Πληθυσμός, σύνορα και «Μεγάλη Ιδέα»
Ένα μικρό, αραιοκατοικημένο κράτος που ανταγωνίζεται τα κέντρα του ελληνισμού έξω από αυτό.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2023 επαν. Α2 ·2023 Α2 ·2022 επαν. Δ1
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις την έκταση, τα σύνορα και την πυκνότητα του πληθυσμού του ελληνικού κράτους από το 1828 ως το 1911, και πώς μεγάλωσε με τα Επτάνησα (1864) και τη Θεσσαλία (1881).
- Να εξηγείς γιατί οι ελληνικές πόλεις του 19ου αιώνα έμοιαζαν με μεγάλα χωριά και πού κατευθύνονταν οι μεταναστεύσεις του αγροτικού πληθυσμού.
- Να αναλύεις γιατί η Ελλάδα δεν είχε «ατμομηχανές» ανάπτυξης και τι σημαίνει ότι «ανταγωνιζόταν τον εαυτό της».
- Να εξηγείς πώς γεννήθηκε η «Μεγάλη Ιδέα» από την πρόοδο του ελληνισμού έξω από τα σύνορα και ποιες συνέπειες είχε στην οικονομία.
Το κράτος που παρέλαβε η ανεξαρτησία
Η Ελλάδα που βγήκε από την Επανάσταση δεν ήταν μόνο φτωχή, με απαρχαιωμένους τρόπους παραγωγής. Ήταν και μικρή και ολιγάνθρωπη. Το κεφάλαιο της οικονομίας ξεκινά από αυτά τα τρία, γιατί από αυτά εξηγούνται σχεδόν όλα όσα ακολουθούν: το εμπόριο, οι τράπεζες, τα δάνεια, ακόμα και η «Μεγάλη Ιδέα».
Α1α. Ο πληθυσμός και τα σύνορα
- Σύνορα: η γραμμή Αμβρακικού–Παγασητικού. Από τα νησιά του Αιγαίου ανήκαν στην Ελλάδα μόνο οι Βόρειες Σποράδες και οι Κυκλάδες. Ο κορμός της χώρας ήταν η Ρούμελη και ο Μοριάς, όπως στα χρόνια της Επανάστασης.
- Οι πρώτες επεκτάσεις: το 1864 προστέθηκαν τα Ιόνια νησιά και το 1881 η Θεσσαλία. Τα βόρεια σύνορα έφτασαν τότε ως τον Όλυμπο και τη Μακεδονία.
- Πυκνότητα: από 15 κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο το 1828 σε 43 το 1911. Σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης οι αντίστοιχοι αριθμοί ήταν τριψήφιοι.
Το τοπίο έδειχνε την εξάντληση του τόπου και των ανθρώπων. Γύρω από τις πόλεις τα εδάφη ήταν γυμνά από την υπερβόσκηση και την υλοτομία, και τα χωράφια έμοιαζαν χέρσα από την εκτεταμένη αγρανάπαυση. Κι όμως ο πληθυσμός αυξανόταν γρήγορα, γιατί σε μια τόσο αραιοκατοικημένη χώρα τα περιθώρια δεν εξαντλούνταν.
Το πρόβλημα ήταν αλλού: οι οικονομικές δυνατότητες ήταν περιορισμένες και τα πλεονάσματα της παραγωγής πενιχρά. Σε καιρό αστάθειας η καταστροφή ερχόταν εύκολα. Το 1854, στον Κριμαϊκό πόλεμο, ο ναυτικός αποκλεισμός της χώρας από τους Αγγλογάλλους έφερε πείνα, αρρώστιες και θανάτους.
| Έτος | Έκταση (τ. χλμ.) | Πληθυσμός |
|---|---|---|
| 1838 | 47.516 | 752.000 |
| 1871 | 50.211 | 1.480.000 |
| 1881 | 63.606 | 2.004.000 |
| 1911 | 63.211 | 2.701.000 |
| 1914 | 120.000 | 4.818.000 |
| 1928 | 130.199 | 6.205.000 |
| 1936 | 130.199 | 7.050.000 |
Πρόσεξε στον πίνακα τα δύο άλματα της έκτασης, το 1881 και το 1914 (μετά τους Βαλκανικούς πολέμους), και ότι ο πληθυσμός μεγαλώνει και όταν τα σύνορα μένουν ίδια, όπως ανάμεσα στο 1881 και στο 1911.
Α1β. Οι μετακινήσεις μέσα και έξω από την Ελλάδα
Οι πόλεις μεγάλωναν, αλλά δεν έμοιαζαν με τα βιομηχανικά, εμπορικά και χρηματιστικά κέντρα της Δύσης. Για τα ευρωπαϊκά μέτρα ήταν μεγάλα χωριά. Η Αθήνα είχε περίπου 63.000 κατοίκους το 1879 και 168.000 το 1907· ο Πειραιάς ανέβηκε από 22.000 σε 74.000 στο ίδιο διάστημα. Αντίθετα, η Ύδρα, που είχε 28.000 κατοίκους το 1821, είχε πέσει στις 6.500 το 1879, και η Ερμούπολη από 22.000 το 1879 έπεσε στις 18.000 το 1907.
Όποιος έφευγε από την ύπαιθρο δεν πήγαινε απαραίτητα να μείνει σε ελληνική πόλη: η αργή ανάπτυξη της παραγωγής εκεί έδινε λίγες ευκαιρίες στους νεοφερμένους. Πολύ συχνά μετανάστευε έξω από το κράτος:
- Προς τα λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας, τον Δούναβη, τη Νότια Ρωσία, τη Μικρά Ασία και την Αίγυπτο.
- Προς το τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, προς την Αμερική. Η σταφιδική κρίση της εποχής προκάλεσε μεγάλο ρεύμα μετανάστευσης πέρα από τον Ατλαντικό.
Παράδειγμα 1
Αξιοποιώντας το απόσπασμα και τις ιστορικές σου γνώσεις, να περιγράψεις την οικονομική και δημογραφική κατάσταση της Ελλάδας τις πρώτες δεκαετίες μετά την ανεξαρτησία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Ο Π. Μωραϊτίνης, στο βιβλίο του La Grèce telle qu'elle est (Παρίσι, 1877), βλέπει μια χώρα ερειπωμένη, χωρίς δρόμους και χωρίς διοίκηση, και γράφει (σε μετάφραση του σχολικού βιβλίου): «Όλα πρέπει να γίνουν από την αρχή! Όλα πρέπει να αρχίσουν από το τίποτα!» Και προσθέτει ότι αυτά τα «όλα» πρέπει να τα κάνει μια χούφτα ανθρώπων.
Τι κρατάς από την πηγή. Δύο ιδέες: η καταστροφή που άφησε ο πόλεμος και η έλλειψη ανθρώπων. Η πηγή δεν δίνει αριθμούς· τους δίνουν οι γνώσεις σου.
Τι προσθέτεις από τις γνώσεις σου. Σύνορα στη γραμμή Αμβρακικού–Παγασητικού, μόνο Κυκλάδες και Βόρειες Σποράδες από το Αιγαίο· πυκνότητα 15 κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο το 1828, όταν στη Δυτική Ευρώπη οι αριθμοί ήταν τριψήφιοι· εδάφη εξαντλημένα από υπερβόσκηση, υλοτομία και αγρανάπαυση· πενιχρά πλεονάσματα, ώστε μια κρίση, όπως ο αποκλεισμός του 1854, έφερνε πείνα.
Η σύνδεση. Η απάντηση δένει τα δύο: ο Μωραϊτίνης περιγράφει με λόγια ό,τι δείχνουν οι αριθμοί. Κλείνεις με το αντίβαρο: ο πληθυσμός αυξανόταν γρήγορα, γιατί η αραιοκατοικημένη χώρα είχε περιθώρια. Γράφει το 1877, μισό αιώνα μετά την ανεξαρτησία, και θέλει να εξηγήσει στους Ευρωπαίους αναγνώστες του γιατί η πρόοδος αργεί· η πηγή είναι και περιγραφή και υπεράσπιση.
Α2. Οι παραγωγικές δυνάμεις μέσα και έξω από την Ελλάδα
Πολλές δεκαετίες μετά την ανεξαρτησία, η Ελλάδα έμοιαζε περισσότερο με την Ανατολή παρά με τη Δύση, παρότι η Δύση ήταν το πρότυπο και ο στόχος. Της έλειπαν τα ισχυρά κέντρα ανάπτυξης, οι «ατμομηχανές» της οικονομικής και τεχνικής προόδου. Και δεν μπορούσαν να υπάρξουν, γιατί έλειπαν οι προϋποθέσεις τους:
| Τι έλειπε | Τι σήμαινε |
|---|---|
| Πρώτες ύλες | Η χώρα δεν διέθετε σημαντικές. |
| Εργατικό δυναμικό | Δεν υπήρχε πλεονάζον, ούτε ειδικευμένο ούτε έστω φθηνό. |
| Κεφάλαιο | Η συσσώρευση ιδιωτικού και δημόσιου κεφαλαίου ήταν ισχνή. |
| Αγορά | Η εσωτερική αγορά ήταν περιορισμένη ως ασήμαντη. |
Μια χώρα που ανταγωνιζόταν τον εαυτό της
Υπήρχε και κάτι ακόμα, ιδιαίτερο για την Ελλάδα: έξω από τα σύνορά της υπήρχαν ισχυρά κέντρα του ελληνισμού, πνευματικά, οικονομικά και παραγωγικά, που συχνά κυριαρχούσαν στην περιοχή τους. Έλληνες και ελληνικά κεφάλαια υπήρχαν από την Ουκρανία ως το Σουδάν, από τον Δούναβη ως τον Καύκασο και από τη Σμύρνη ως την Κιλικία.
Για αυτούς τους Έλληνες, το μικρό βασίλειο ήταν για πολλά χρόνια κάτι σαν φτωχός συγγενής. Οι δικές τους επιτυχίες έμοιαζαν ξένες μπροστά στη στασιμότητα και την ένδεια της Ελλάδας. Μόνο όταν δυσκόλεψαν οι συνθήκες γι' αυτούς, κυρίως προς το τέλος του 19ου αιώνα, ανακάλυψαν την αξία της πατρίδας ως ασφαλούς καταφυγίου και ως πεδίου για επιχειρήσεις.
Η «Μεγάλη Ιδέα»
Η πρόοδος του ελληνισμού έξω από τα σύνορα βάραινε το μικρό βασίλειο. Ενίσχυε την ιδέα ότι το κράτος ήταν ημιτελής κατασκευή, τα θεμέλια μόνο για κάτι μεγαλύτερο. Από αυτή την αντίληψη γεννήθηκε η «Μεγάλη Ιδέα»: η προσδοκία να ολοκληρωθεί το εθνικό όραμα, κάτι που προϋπέθετε σημαντική διεύρυνση των συνόρων.
Η ιδεολογία αυτή είχε συνέπειες στην πολιτική και στην οικονομία, ιδίως όταν ένα εθνικό ζήτημα έμενε ανοιχτή πληγή, όπως η Κρήτη ή αργότερα η Μακεδονία:
- Οι κυβερνήσεις δεν κοίταζαν μόνο τα εσωτερικά ζητήματα, την οικονομική ανόρθωση και τη γεφύρωση του χάσματος με τη Δύση.
- Όλα αυτά συνυφαίνονταν με το εθνικό όραμα, και έτσι μεγάλωνε το κόστος κάθε προσπάθειας.
- Οι οικονομικές πρωτοβουλίες γίνονταν συχνά έρμαια των εθνικών κρίσεων.
Παράδειγμα 2
Να εξηγήσετε πώς συνδέεται η ύπαρξη ισχυρών ελληνικών κέντρων έξω από το ελληνικό κράτος με τη διαμόρφωση της «Μεγάλης Ιδέας» και ποιες ήταν οι συνέπειές της στην οικονομία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι ζητά η ερώτηση. Δύο σκέλη: μια αιτιακή σχέση (κέντρα έξω → Μεγάλη Ιδέα) και συνέπειες (Μεγάλη Ιδέα → οικονομία). Το σχέδιο απάντησης ακολουθεί αυτή τη σειρά.
Η αφετηρία. Οι Έλληνες και τα κεφάλαιά τους απλώνονταν από την Ουκρανία ως το Σουδάν και από τη Σμύρνη ως την Κιλικία, ενώ το βασίλειο έμενε φτωχό και στάσιμο. Για τους ομογενείς ήταν για πολύ καιρό ένας φτωχός συγγενής.
Το πέρασμα στην ιδεολογία. Η αντίθεση αυτή έκανε το κράτος να φαίνεται ημιτελές, θεμέλιο για κάτι μεγαλύτερο. Η «Μεγάλη Ιδέα» είναι η προσδοκία να ολοκληρωθεί το εθνικό όραμα με διεύρυνση των συνόρων.
Οι συνέπειες. Οι κυβερνήσεις δεν αφοσιώνονταν μόνο στην οικονομική ανόρθωση· τα εθνικά ζητήματα (Κρήτη, αργότερα Μακεδονία) ανέβαζαν το κόστος, και οι οικονομικές πρωτοβουλίες γίνονταν έρμαια των εθνικών κρίσεων. Στις επόμενες ενότητες θα δεις πώς αυτό φάνηκε στα δάνεια και στις στρατιωτικές κινητοποιήσεις.
Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)
| Όρος | Σύντομος ορισμός |
|---|---|
| «Μεγάλη Ιδέα» | Εθνική ιδεολογία που γεννήθηκε από την αντίληψη ότι το ελληνικό κράτος ήταν ημιτελής κατασκευή, απέναντι στα ισχυρά κέντρα του ελληνισμού έξω από τα σύνορα· δημιουργούσε προσδοκίες ολοκλήρωσης του εθνικού οράματος με διεύρυνση των συνόρων, και επηρέαζε την πολιτική και την οικονομία, ιδίως στις εθνικές κρίσεις (Κρήτη, Μακεδονία). |
| Οι «ατμομηχανές» της ανάπτυξης | Τα ισχυρά κέντρα οικονομικής και τεχνικής προόδου που έλειπαν από την Ελλάδα, επειδή έλειπαν πρώτες ύλες, εργατικό δυναμικό, κεφάλαιο και εσωτερική αγορά. |
Όροι
Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.
«Μεγάλη Ιδέα»
Η εθνική ιδεολογία που εκπορεύθηκε από την αντίληψη ότι το ελληνικό κράτος ήταν μια ημιτελής κατασκευή, τα θεμέλια απλώς για κάτι μεγαλύτερο, αντίληψη που ενίσχυε η πρόοδος του ελληνισμού έξω από τα σύνορα. Δημιουργούσε προσδοκίες για ολοκλήρωση του εθνικού οράματος, που προϋπέθετε διεύρυνση των συνόρων. Είχε επιπτώσεις στην πολιτική και στην οικονομία, ιδίως στα ανοιχτά ζητήματα της Κρήτης και της Μακεδονίας, και έκανε τις οικονομικές πρωτοβουλίες έρμαια των εθνικών κρίσεων.
6 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Το βιβλίο λέει ότι Έλληνες και ελληνικά κεφάλαια απλώνονταν «από την Ουκρανία ως …», «από τον Δούναβη ως …» και «από τη Σμύρνη ως …». Συμπλήρωσε τα τρία κενά.
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις την έκταση, τα σύνορα και την πυκνότητα του πληθυσμού του ελληνικού κράτους από το 1828 ως το 1911, και πώς μεγάλωσε με τα Επτάνησα (1864) και τη Θεσσαλία (1881).
- Να εξηγείς γιατί οι ελληνικές πόλεις του 19ου αιώνα έμοιαζαν με μεγάλα χωριά και πού κατευθύνονταν οι μεταναστεύσεις του αγροτικού πληθυσμού.
- Να αναλύεις γιατί η Ελλάδα δεν είχε «ατμομηχανές» ανάπτυξης και τι σημαίνει ότι «ανταγωνιζόταν τον εαυτό της».
- Να εξηγείς πώς γεννήθηκε η «Μεγάλη Ιδέα» από την πρόοδο του ελληνισμού έξω από τα σύνορα και ποιες συνέπειες είχε στην οικονομία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.