Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τράπεζες, βιομηχανία, έργα και σιδηρόδρομοι

Από την Εθνική Τράπεζα ως τα τρένα του Τρικούπη: ο εκσυγχρονισμός και τα όριά του.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Α2 ·2025 επαν. Α2 ·2025 Α2 ·2024 επαν. Γ1 ·2024 Α1 ·2024 Α2 ·2022 επαν. Γ1 ·2022 Α2 ·2020 Β1

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις την εκμετάλλευση των ορυχείων τον 19ο αιώνα, με το Λαύριο και την εταιρεία Σερπιέρι-Ρου, και γιατί τα μεταλλεύματα εξάγονταν ακατέργαστα.
  2. Να εξηγείς γιατί χρειαζόταν τραπεζικό σύστημα, πώς ιδρύθηκε η Εθνική Τράπεζα (1841) και ποιο ήταν το μεγάλο της πλεονέκτημα.
  3. Να αναλύεις γιατί η ελληνική βιομηχανία του 19ου αιώνα έμεινε αδύναμη, από τα πρώτα εργαστήρια ως το κύμα του 1870 και τις αρχές του 20ού αιώνα.
  4. Να αποτιμάς τα δημόσια έργα και το σιδηροδρομικό δίκτυο της εποχής του Τρικούπη: τι πρόσφεραν και γιατί δεν έφεραν την εκβιομηχάνιση.

Εκσυγχρονισμός με όρια

Τα πέντε μέρη αυτής της ενότητας, ορυχεία, τράπεζες, βιομηχανία, δημόσια έργα και σιδηρόδρομοι, έχουν κοινό μοτίβο. Σε κάθε ένα υπάρχει μια καλή πρόθεση και ένα ευρωπαϊκό πρότυπο, και σε κάθε ένα η πρόθεση σκοντάφτει στα ίδια εμπόδια: λίγα κεφάλαια, μικρή αγορά, λίγοι άνθρωποι. Αν κρατήσεις αυτό το μοτίβο, οι λεπτομέρειες βρίσκουν μόνες τους τη θέση τους.

Β4. Η εκμετάλλευση των ορυχείων

Η Ελλάδα δεν είχε βαριά βιομηχανία, οπότε το ενδιαφέρον για το υπέδαφος ήταν περιορισμένο. Οι δραστηριότητες είχαν δύο προορισμούς:

  • Τοπικές ανάγκες: λατομεία και οικοδομικά υλικά.
  • Εξαγωγές: μεταλλεύματα για τη μεταλλουργία των βιομηχανικών κρατών της Δυτικής Ευρώπης, ακατέργαστα ή με στοιχειώδη μόνο επεξεργασία.

Η χώρα είχε ικανοποιητική ποικιλία κοιτασμάτων, συνήθως όμως σε μικρές ποσότητες. Στις αρχές της δεκαετίας του 1860 ένας νόμος επέτρεψε την «εκχώρηση» μεταλλευτικών δικαιωμάτων με ευνοϊκούς όρους, και ο κλάδος αναπτύχθηκε ραγδαία. Βοήθησαν και τα έργα της διώρυγας του Σουέζ (που ολοκληρώθηκε το 1869) και το ίδιο το άνοιγμά της, που αναβάθμισε όλη την Ανατολική Μεσόγειο.

Το πιο γνωστό κέντρο ήταν, όπως και στην αρχαιότητα, το Λαύριο. Το 1866 άρχισε εκεί τις εργασίες της η γαλλοϊταλική εταιρεία Σερπιέρι-Ρου, που έβγαζε μετάλλευμα όχι μόνο από τα υπόγεια κοιτάσματα αλλά και από τις «σκωρίες», τα κατάλοιπα της αρχαίας εκμετάλλευσης, χάρη στην τεχνολογία της εποχής. Η εξόρυξη αργύρου και μολύβδου πρόσθεσε στις εξαγωγές προϊόντα αξίας πολλών εκατομμυρίων δραχμών.

ΤόποςΠροϊόν
Λαύριοάργυρος και μόλυβδος
Μήλοςθειάφι
Νάξοςσμύριδα
Θήραθηραϊκή γη, οικοδομικό υλικό για μεγάλα έργα

Με την οικοδομική ανάπτυξη μετά το 1870 ανέβηκε το μάρμαρο, και στην ίδια κατηγορία ανήκουν οι αλυκές, σημαντική πηγή δημόσιων εσόδων στις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα.

Β5. Η δημιουργία τραπεζικού συστήματος

Γιατί χρειαζόταν

Τα πρώτα χρόνια το πιστωτικό σύστημα ήταν πρωτόγονο. Ήταν δεμένο με το εμπόριο των αγροτικών προϊόντων, ιδίως της σταφίδας, και οι έμποροι λειτουργούσαν και ως πιστωτές, με τοκογλυφικούς όρους. Ο δανεισμός πήγαινε κυρίως στους παραγωγούς και ήταν ουσιαστικά προαγορά της σοδειάς με δυσμενείς όρους. Οι άλλοι κλάδοι έμεναν χωρίς πιστώσεις, και τα ελληνικά κεφάλαια του εξωτερικού αποθαρρύνονταν.

Μια τράπεζα θα εξυπηρετούσε το κράτος (κρατικός δανεισμός, έκδοση χαρτονομίσματος) και θα έδινε στις επιχειρήσεις κεφάλαια με όρους οργανωμένης αγοράς και όχι τοκογλυφίας.

Η Εθνική Τράπεζα (1841)

  • Κεφάλαια: κυρίως από το εξωτερικό, με έντονη παρουσία του κράτους.
  • Μέτοχοι: ο κεφαλαιούχος Εϋνάρδος, το ελληνικό κράτος (20% του αρχικού κεφαλαίου), Έλληνες της διασποράς, ξένες προσωπικότητες της οικονομίας και της πολιτικής. Αργότερα μπήκαν και έμποροι του ελληνικού χώρου (Σκουζές, Ράλλης).
  • Θεμελιωτής και πρώτος διοικητής: ο Γεώργιος Σταύρου.
  • Το μεγάλο πλεονέκτημα και η κύρια πηγή εσόδων της: το εκδοτικό δικαίωμα, να εκδίδει τραπεζογραμμάτια για λογαριασμό του κράτους, που ενίσχυε ή και επέβαλλε την κυκλοφορία τους.
  • Εξάπλωση: υποκαταστήματα στην Ερμούπολη (1845) και στην Πάτρα (1846), που βοήθησαν απέναντι στην τοκογλυφία.

Τα πρώτα χρόνια η δράση της δεν είχε σαφή προσανατολισμό, γιατί η οικονομία δεν άλλαζε γρήγορα. Κέρδισε όμως την εμπιστοσύνη της κοινωνίας και έμεινε για πολλές δεκαετίες το κυρίαρχο τραπεζικό συγκρότημα. Από τη δεκαετία του 1860 πολλαπλασιάστηκαν οι τράπεζες και οι ασφαλιστικές εταιρείες: η Ιονική Τράπεζα (ιδρυμένη το 1839 στα Επτάνησα, τότε υπό αγγλική κατοχή), η Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας, η Γενική Πιστωτική, η Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως.

Β6. Η βιομηχανία

Η βιομηχανία ήταν διαρκώς στις συζητήσεις, ως σχέδιο ή πρόθεση, σπάνια ως εφαρμογή. Είχε ελάχιστα κοινά με τη Βιομηχανική Επανάσταση της Δυτικής και Κεντρικής Ευρώπης. Τρεις φάσεις:

  1. Οι πρώτες δεκαετίες: αποσπασματικές μονάδες για τοπικές ανάγκες, συνέχεια των παραδοσιακών αλευρόμυλων, ελαιοτριβείων, βυρσοδεψείων και κλωστηρίων. Έμειναν στάσιμες, ίσως λόγω της μικρής αγοράς, της πίεσης των εισαγόμενων προϊόντων και της έλλειψης πολυάριθμου, ειδικευμένου και φθηνού εργατικού δυναμικού.
  2. Γύρω στο 1870, σαράντα περίπου χρόνια μετά την ανεξαρτησία: ένα κύμα ίδρυσης περισσότερων από εκατό επιχειρήσεων. Γρήγορα όμως έχασε τη δυναμική του και ήρθε ξανά η στασιμότητα.
  3. Τέλος του 19ου, κυρίως αρχές του 20ού αιώνα: ένα πιο σταθερό και πολυδιάστατο δυναμικό, με τάσεις προς τη βαριά βιομηχανία, τη μεταλλουργία, τη ναυπηγική και την τσιμεντοβιομηχανία, που πρωτοεμφανίστηκε στις αρχές του αιώνα.

Οι αδυναμίες ήταν χρόνιες: έλλειψη κεφαλαίων και διασπορά τους σε πολλές δραστηριότητες, στενή εδαφική και πληθυσμιακή βάση, έλλειψη πρώτων υλών και εργατικών χεριών, έλλειψη τεχνικής και γενικής παιδείας, που εμπόδιζε τις καινοτομίες. Ούτε τα Επτάνησα (1864) ούτε η Θεσσαλία (1881) τις άλλαξαν· η αλλαγή ήρθε μετά το 1912–1913. Και τότε η βιομηχανία, αδύναμη απέναντι στον ξένο ανταγωνισμό, έμεινε σε δευτερεύουσες δραστηριότητες και ζητούσε τη σωτηρία από το κράτος, με δασμούς και άλλα ενισχυτικά μέτρα.

Β7. Τα δημόσια έργα

Το 1830 οι υποδομές ήταν πρωτόγονες: γέφυρες, αμαξιτοί δρόμοι, λιμάνια, υδραγωγεία και δημόσια κτίρια ή δεν υπήρχαν ή ήταν σε κακή κατάσταση. Οι προθέσεις της διοίκησης ήταν καλές, αλλά σκόνταψαν στην έλλειψη πόρων. Το κράτος ξεκίνησε με βαρύ φορτίο, την εξυπηρέτηση των δανείων του Αγώνα και των πρώτων χρόνων. Οι ιδιώτες δεν ενδιαφέρονταν, γιατί τα έργα αυτά δεν ήταν κερδοφόρα. Το κράτος, απευθείας ή μέσω των δήμων, δούλεψε με τις δικές του δυνάμεις, υποτονικά ως τη δεκαετία του 1870, και με μεθόδους αντιδημοφιλείς, όπως οι αγγαρείες των αγροτών στους δρόμους.

  • Δρόμοι: πρώτη προτεραιότητα στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, με την ανάπτυξη, την αστικοποίηση, τους σιδηροδρόμους και το εσωτερικό εμπόριο. Εμπόδια: το κόστος στα βουνά και ο «ανταγωνισμός» της θάλασσας, που κυριαρχούσε στις μεταφορές κοντά στα παράλια.
  • Αποξηράνσεις: έδιναν εύφορη γη και ήταν ο μόνος τρόπος να καταπολεμηθεί η ελονοσία, μάστιγα της υπαίθρου ως τα μέσα του 20ού αιώνα. Η σημαντικότερη: η λίμνη Κωπαΐδα στη Βοιωτία.
  • Διώρυγα της Κορίνθου: ξεκίνησε το 1881 από μια υπερβολικά αισιόδοξη γαλλική εταιρεία και ολοκληρώθηκε το 1893, ώστε τα πλοία να μη χρειάζεται να κάνουν τον γύρο της Πελοποννήσου.
  • Η διάνοιξη του πορθμού του Ευρίπου και οι φάροι ευνόησαν κι αυτά τη ναυσιπλοΐα.

Β8. Το δίκτυο των σιδηροδρόμων

Τον 19ο αιώνα ο σιδηρόδρομος ήταν το σύμβολο των νέων καιρών: μετέφερε μεγάλους όγκους φθηνά, σε αποστάσεις κρατών και ηπείρων, και χωρίς αυτόν η βιομηχανία και οι μεγάλες πόλεις δεν θα προχωρούσαν. Για τις μικρές χώρες, δίκτυο σήμαινε είσοδο στον κόσμο των ανεπτυγμένων.

Στην Ελλάδα οι συζητήσεις άρχισαν ίσως το 1835, αλλά για δεκαετίες έμειναν θεωρία. Η κατασκευή ήθελε κεφάλαια που το κράτος δεν είχε, και οι ξένοι επενδυτές ήθελαν ένα δίκτυο αποδοτικό, με πρώτες ύλες για τη βιομηχανία και καταναλωτικά αγαθά για αγορές που θα τα απορροφούσαν. Στην Ελλάδα δεν υπήρχε ούτε το ένα ούτε το άλλο, και η θάλασσα, κοντά στις περισσότερες περιοχές, περιόριζε ακόμα περισσότερο την απόδοση. Ως τη δεκαετία του 1880 η μόνη γραμμή ήταν Αθήνα–Πειραιάς, 9 χιλιόμετρα, που χρειάστηκε δώδεκα χρόνια για να γίνει.

Ως το 1881 τα δεδομένα άλλαξαν. Γύρω από τη χώρα χτίζονταν μεγάλοι άξονες που ένωναν την Κεντρική Ευρώπη με την Κωνσταντινούπολη, τη Μικρά Ασία και την Ανατολή ως την Ινδία, και ατμοπλοϊκή γραμμή από το Πρίντεζι στο Σουέζ. Οι κυβερνήσεις, κυρίως του Τρικούπη, έκριναν ότι η χώρα έπρεπε να συνδεθεί γρήγορα με αυτούς τους άξονες.

Το δίκτυοΤι ισχύει
ΠότεΣε τρεις περίπου δεκαετίες από το 1880· η μεγάλη ώθηση στις πρώτες πρωθυπουργίες του Τρικούπη (1882–1892), με 900 χιλιόμετρα· επιβράδυνση στη δεκαετία του 1890, ολοκλήρωση το 1909.
ΠλάτοςΣτο μεγαλύτερο μέρος μετρικό (1 μέτρο), ενώ οι διεθνείς προδιαγραφές έλεγαν 1,56 μέτρα: δίκτυο για τοπικές ανάγκες.
ΧρήματαΤο κράτος σήκωσε το μεγαλύτερο κόστος και τον δανεισμό, κυρίως από ξένα πιστωτικά ιδρύματα· οι ιδιώτες περίπου το 30%.
ΈσοδαΜετέφερε κυρίως αγροτικά προϊόντα και υστερούσε πολύ από τους αισιόδοξους υπολογισμούς· γι' αυτό σταμάτησαν οι νέες επενδύσεις.

Η αποτίμηση. Ο σιδηρόδρομος πρόσφερε πολλά σε μια χώρα που δεν είχε γνωρίσει ποτέ αξιόπιστη χερσαία συγκοινωνία, και στους πολέμους επέτρεψε γρήγορη επιστράτευση και εφοδιασμό του στρατού. Δεν έφερε όμως την ανάπτυξη και την εκβιομηχάνιση στις περιοχές όπου έφτασε. Για να το κάνει θα έπρεπε να αλλάξει κοινωνικές και οικονομικές δομές, και ένα συγκοινωνιακό δίκτυο δύσκολα πετυχαίνει μόνο του τόσο ριζικές αλλαγές.

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε γιατί η κατασκευή σιδηροδρομικού δικτύου στην Ελλάδα καθυστέρησε ως τη δεκαετία του 1880 και ποιες αλλαγές την έκαναν τότε εφικτή.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Σε ποια ενότητα ανήκει;

Κάθε πρόσωπο, τόπος ή γεγονός ανήκει σε μία από τις τέσσερις ομάδες της ενότητας.

Πού ανήκει;

Μετρικό πλάτος γραμμής

0 από 8

Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)

ΌροςΣύντομος ορισμός
Εθνική ΤράπεζαΗ πρώτη μεγάλη ελληνική τράπεζα, ιδρυμένη το 1841 με κεφάλαια κυρίως από το εξωτερικό (Εϋνάρδος, κράτος με 20%, ομογενείς)· πρώτος διοικητής ο Γ. Σταύρου. Κύρια πηγή εσόδων της ήταν το εκδοτικό δικαίωμα· έμεινε για δεκαετίες το κυρίαρχο τραπεζικό συγκρότημα.
Εκδοτικό δικαίωμαΗ δυνατότητα μιας τράπεζας να εκδίδει τραπεζογραμμάτια (χαρτονομίσματα) για λογαριασμό του κράτους.
Σκωρίες (Λαυρίου)Τα κατάλοιπα της αρχαίας εκμετάλλευσης των ορυχείων, από τα οποία η τεχνολογία του 19ου αιώνα επέτρεπε να βγει ξανά μετάλλευμα.
Μετρικό δίκτυοΣιδηροδρομικές γραμμές πλάτους ενός μέτρου, στενότερες από τη διεθνή προδιαγραφή· δίκτυο για τοπικές ανάγκες και όχι για σύνδεση με το διεθνές.
Γραμμή χρόνου του εκσυγχρονισμού από την Ιονική Τράπεζα (1839) ως την ολοκλήρωση του σιδηροδρομικού δικτύου (1909).18301840185018601870188018901900191019201839Ιονική Τράπεζα1841Εθνική Τράπεζα1866Η Σερπιέρι-Ρου στοΛαύριο1869Διώρυγα του Σουέζ1881–1893Διώρυγα της Κορίνθου1882–1892Σιδηρόδρομοι τουΤρικούπη, 900 χλμ.1909Ολοκλήρωση τουσιδηροδρομικούδικτύου

Όροι

Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.

«Σκωρίες»

Τα υλικά που είχαν συσσωρευτεί στο Λαύριο στη διάρκεια των αιώνων εκμετάλλευσης των ορυχείων κατά την αρχαιότητα, από τα οποία η τεχνολογία του 19ου αιώνα επέτρεπε την απόσπαση μεταλλεύματος. Τις εκμεταλλεύτηκε από το 1866 η γαλλο-ιταλική εταιρεία Σερπιέρι-Ρου· η εξόρυξη αργύρου και μολύβδου πρόσθεσε στις εξαγωγές προϊόντα αξίας πολλών εκατομμυρίων δραχμών.

5 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σωστό ή λάθος: η εταιρεία Σερπιέρι-Ρου, που άρχισε εργασίες στο Λαύριο το 1866, ήταν ελληνική εταιρεία της Εθνικής Τράπεζας.

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 7

Ποια ήταν, ως τη δεκαετία του 1880, η μόνη σιδηροδρομική γραμμή της Ελλάδας, και πόσα χιλιόμετρα είχε;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις την εκμετάλλευση των ορυχείων τον 19ο αιώνα, με το Λαύριο και την εταιρεία Σερπιέρι-Ρου, και γιατί τα μεταλλεύματα εξάγονταν ακατέργαστα.
  • Να εξηγείς γιατί χρειαζόταν τραπεζικό σύστημα, πώς ιδρύθηκε η Εθνική Τράπεζα (1841) και ποιο ήταν το μεγάλο της πλεονέκτημα.
  • Να αναλύεις γιατί η ελληνική βιομηχανία του 19ου αιώνα έμεινε αδύναμη, από τα πρώτα εργαστήρια ως το κύμα του 1870 και τις αρχές του 20ού αιώνα.
  • Να αποτιμάς τα δημόσια έργα και το σιδηροδρομικό δίκτυο της εποχής του Τρικούπη: τι πρόσφεραν και γιατί δεν έφεραν την εκβιομηχάνιση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;