Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τα δάνεια, η πτώχευση του 1893 και ο ΔΟΕ

Πώς ο δανεισμός για έργα έγινε χρεοκοπία και ξένος έλεγχος των εσόδων.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Β1 ·2020 επαν. Α2

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις την πορεία του εξωτερικού δανεισμού από τα δάνεια του Αγώνα ως τη δεκαετία του 1880, με τον αποκλεισμό από τις χρηματαγορές ως το 1861.
  2. Να εξηγείς σε τι χρησιμοποιήθηκαν τα δάνεια της δεκαετίας του 1880 και γιατί μικρό μόνο μέρος τους πήγε σε παραγωγικές επενδύσεις.
  3. Να αναλύεις πώς η αδυναμία του 1893 και η ήττα του 1897 οδήγησαν στον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο.
  4. Να ορίζεις τον ΔΟΕ και να αποτιμάς τις συνέπειές του για τα δημόσια οικονομικά ως το 1910.

Ένα κράτος που ξεκίνησε με χρέη

Η προηγούμενη ενότητα έκλεισε με τα έργα και τους σιδηροδρόμους που πλήρωσε το κράτος. Εδώ βλέπεις με ποια χρήματα. Η ιστορία έχει τρεις πράξεις: τα δάνεια, την αδυναμία πληρωμής του 1893, και τον ξένο έλεγχο που επιβλήθηκε το 1898. Το παράδοξο, που αξίζει να το κρατήσεις για την κρίση στις εξετάσεις, είναι ότι η τρίτη πράξη έφερε τελικά υγιή δημόσια οικονομικά.

Β9. Τα εθνικά δάνεια

Από τα χρόνια της Επανάστασης ο δανεισμός ήταν σημαντικό μέρος της λειτουργίας του κράτους. Ήταν φυσικό: το κράτος ξεκινούσε από το μηδέν και δεν κληρονόμησε οργανωμένο δημοσιονομικό σύστημα.

  1. Τα δάνεια του Αγώνα, με τις γνωστές περιπέτειές τους στη χρηματαγορά του Λονδίνου.
  2. Νέα δάνεια με την άφιξη των Βαυαρών, το 1832.
  3. Η άρνηση πληρωμής: οι κυβερνήσεις του Όθωνα αρνήθηκαν να αποπληρώσουν τα δάνεια της Επανάστασης, και η χώρα έμεινε αποκλεισμένη από τις ευρωπαϊκές χρηματαγορές ως το 1861.
  4. Νέος δανεισμός από τη δεκαετία του 1860, όταν άλλαξαν οι ρυθμοί ανάπτυξης. Οι πόροι ήταν λίγοι και οι εθνικές κρίσεις έφερναν συνεχώς έκτακτα έξοδα, οπότε ήταν αδύνατο να μαζευτούν κεφάλαια για δημόσιες επενδύσεις χωρίς δανεικά.

Η δεκαετία του 1880

Ο εξωτερικός δανεισμός διογκώθηκε στη δεκαετία του 1880, και μέσα σε λίγα χρόνια η χώρα χρωστούσε ποσά πολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού της. Το 1892 το συνολικό χρέος έφτανε τις 818.500.000 δραχμές. Πού πήγαν τα χρήματα:

ΧρήσηΠαράδειγμα από το βιβλίο
Ελλείμματα των προϋπολογισμώνΤο μεγαλύτερο μέρος των δανείων κάλυψε τρέχοντα ελλείμματα.
Στρατιωτικές κινητοποιήσειςΤου 1877–1880 και του 1885–1886.
Εξοπλισμοί26.000.000 δραχμές για τη ναυπήγηση τριών θωρηκτών το 1889.
Αποπληρωμή παλαιότερων δανείωνΜεγάλα ποσά πήγαν σε παλιά χρέη.
Παραγωγικές επενδύσεις και έργαΜικρό μέρος, αλλά απαραίτητο: χωρίς αυτό τα έργα δεν θα τελείωναν.

Πρόσεξε πώς δένει με τις προηγούμενες ενότητες. Οι κινητοποιήσεις ήταν η «Μεγάλη Ιδέα» σε αριθμούς (ενότητα 1)· τα έργα ήταν οι σιδηρόδρομοι του Τρικούπη (ενότητα 3).

Β10. Η πτώχευση του 1893 και ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος

Η «πτώχευση»

Το 1893 η Ελλάδα δεν μπορούσε πια να πληρώσει τα τοκοχρεολύσια των εξωτερικών δανείων της και ζήτησε επαναδιαπραγμάτευση του δημόσιου χρέους. Η «πτώχευση», όπως ονομάστηκε, δεν ήταν ασυνήθιστη επιλογή για τα φτωχότερα κράτη, αλλά στην Ελλάδα της εποχής είχε μεγάλο πολιτικό κόστος.

Οι διαπραγματεύσεις με τις πιστώτριες χώρες κράτησαν ως τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Η ήττα και η υποχρέωση να πληρώσει η Ελλάδα υπέρογκη πολεμική αποζημίωση στην Οθωμανική αυτοκρατορία έθεσαν το ζήτημα σε νέες βάσεις.

Ο ΔΟΕ

Τα οικονομικά του κράτους μπήκαν σε καθεστώς Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ). Εκπρόσωποι έξι δυνάμεων, της Αγγλίας, της Γαλλίας, της Αυστρίας, της Γερμανίας, της Ρωσίας και της Ιταλίας, ανέλαβαν τη διαχείριση βασικών κρατικών εσόδων:

  • τα μονοπώλια του αλατιού, του φωτιστικού πετρελαίου, των σπίρτων, των παιγνιόχαρτων και του χαρτιού σιγαρέτων·
  • τα έσοδα από την εξόρυξη της σμύριδας της Νάξου·
  • τον φόρο καπνού, τα λιμενικά δικαιώματα του Πειραιά, τον φόρο χαρτοσήμου και άλλα.

Τα έσοδα αυτά ήταν 28 με 30 εκατομμύρια δραχμές. Ο στόχος ήταν διπλός: να πληρωθεί η πολεμική αποζημίωση των 92.000.000 δραχμών στην Οθωμανική αυτοκρατορία, και να εξυπηρετηθούν τα άλλα δάνεια.

Η επιτροπή ξεκίνησε το 1898. Κάλυψε τις τρέχουσες ανάγκες με ένα μεγάλο δάνειο με την εγγύηση των Δυνάμεων, και πέρα από τον βασικό της ρόλο λειτούργησε και ως τεχνικό συμβουλευτικό σώμα, που βελτίωσε τις επιδόσεις της οικονομίας.

Τα αποτελέσματα

Τα αποτελέσματα ήταν θετικά και φάνηκαν λίγα χρόνια αργότερα:

  • Η εγγύηση των Δυνάμεων αύξησε την πιστοληπτική ικανότητα του κράτους.
  • Ο έλεγχος απάλλαξε τους δημοσιονομικούς μηχανισμούς από δυσλειτουργίες του παρελθόντος.
  • Το 1910, παρά τα προβλήματα στο ισοζύγιο πληρωμών από τη σταφιδική κρίση, και παρότι τα δάνεια απορροφούσαν ακόμα το 1/3 των εθνικών εσόδων, τα δημόσια οικονομικά ήταν υγιή, οι προϋπολογισμοί ελαφρώς πλεονασματικοί.

Αυτό επέτρεψε τις μεταρρυθμίσεις των πρώτων κυβερνήσεων του Βενιζέλου, την πολεμική προετοιμασία και τους Βαλκανικούς πολέμους, χωρίς τις δραματικές οικονομικές συνέπειες που είχαν οι κινητοποιήσεις του 19ου αιώνα.

Παράδειγμα 1

Να αναλύσετε τις αιτίες που οδήγησαν το ελληνικό κράτος στην πτώχευση του 1893.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

«Ο ΔΟΕ ήταν ταπείνωση, αλλά έσωσε τα δημόσια οικονομικά.» Να αξιολογήσετε την άποψη με βάση τα στοιχεία του βιβλίου.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)

ΌροςΣύντομος ορισμός
Πτώχευση του 1893Η αδυναμία του ελληνικού κράτους, το 1893, να πληρώσει τα τοκοχρεολύσια των εξωτερικών του δανείων, και το αίτημά του για επαναδιαπραγμάτευση του δημόσιου χρέους. Το χρέος είχε διογκωθεί τη δεκαετία του 1880, κυρίως για ελλείμματα, κινητοποιήσεις, εξοπλισμούς και παλαιά δάνεια.
Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος (ΔΟΕ)Το καθεστώς που επιβλήθηκε μετά την ήττα του 1897: επιτροπή έξι δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Αυστρία, Γερμανία, Ρωσία, Ιταλία) διαχειριζόταν από το 1898 βασικά κρατικά έσοδα (μονοπώλια, φόρος καπνού, λιμάνι Πειραιά, χαρτόσημο), για να πληρωθεί η αποζημίωση των 92 εκατ. δραχμών και τα άλλα δάνεια.
ΤοκοχρεολύσιαΟι δόσεις ενός δανείου, που περιέχουν τον τόκο και μέρος του κεφαλαίου.
Γραμμή χρόνου των δανείων από το 1832 ως το 1910: πτώχευση το 1893, ήττα το 1897 και ΔΟΕ από το 1898.182018301840185018601870188018901900191019201832Νέα δάνεια με τουςΒαυαρούς1861Τέλος τουαποκλεισμού από τιςαγορές1893Η «πτώχευση»1897Ήττα στονελληνοτουρκικόπόλεμο1898Αρχίζει ο ΔΟΕ1910Υγιή δημόσιαοικονομικά

Όροι

Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.

Δάνεια του Αγώνα

Τα δάνεια που σύναψαν οι επαναστατικές κυβερνήσεις στη χρηματαγορά του Λονδίνου, ενός κράτους που ξεκινούσε από το μηδέν, χωρίς οργανωμένο δημοσιονομικό σύστημα. Οι Οθωνικές κυβερνήσεις αρνήθηκαν την αποπληρωμή τους, γεγονός που απομόνωσε τη χώρα από τις ευρωπαϊκές χρηματαγορές ως το 1861.

4 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σωστό ή λάθος: οι κυβερνήσεις του Όθωνα αρνήθηκαν να αποπληρώσουν τα δάνεια της Επανάστασης, και η χώρα έμεινε αποκλεισμένη από τις ευρωπαϊκές χρηματαγορές ως το 1861.

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Πόσο ήταν η πολεμική αποζημίωση που όφειλε η Ελλάδα στην Οθωμανική αυτοκρατορία μετά τον πόλεμο του 1897, και ποια χρονιά άρχισε να λειτουργεί η επιτροπή του ΔΟΕ;

Γραμμή χρόνου από την πτώχευση ως το 1910, με κρυμμένη τη χρονολογία που άρχισε ο ΔΟΕ.189218941896189819001902190419061908191019121893Η «πτώχευση»1897Ήττα στονελληνοτουρκικόπόλεμοΑρχίζει ο ΔΟΕ1910Υγιή δημόσιαοικονομικά

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις την πορεία του εξωτερικού δανεισμού από τα δάνεια του Αγώνα ως τη δεκαετία του 1880, με τον αποκλεισμό από τις χρηματαγορές ως το 1861.
  • Να εξηγείς σε τι χρησιμοποιήθηκαν τα δάνεια της δεκαετίας του 1880 και γιατί μικρό μόνο μέρος τους πήγε σε παραγωγικές επενδύσεις.
  • Να αναλύεις πώς η αδυναμία του 1893 και η ήττα του 1897 οδήγησαν στον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο.
  • Να ορίζεις τον ΔΟΕ και να αποτιμάς τις συνέπειές του για τα δημόσια οικονομικά ως το 1910.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;