Το αγροτικό ζήτημα και το εργατικό κίνημα
Τσιφλίκια και κολίγοι, το Κιλελέρ, η αναδιανομή της γης και οι πρώτες απεργίες.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2024 επαν. Α1 ·2023 επαν. Γ1 ·2021 επαν. Α1 ·2021 Β2 ·2021 Δ1
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι η αγροτική μεταρρύθμιση και γιατί στην παλιά Ελλάδα το ζήτημα της γης δεν είχε τις εντάσεις άλλων χωρών, ως την προσάρτηση της Θεσσαλίας (1881).
- Να περιγράφεις το ζήτημα των τσιφλικιών της Θεσσαλίας, τους νόμους του 1907 και το Κιλελέρ (1910).
- Να αναλύεις την απόφαση του 1917 και την αναδιανομή μετά τον πόλεμο, με τους αριθμούς της, και τα νέα προβλήματα της μικροϊδιοκτησίας.
- Να εξηγείς γιατί το εργατικό κίνημα άργησε στην Ελλάδα και πώς ωρίμασε μετά το 1912, με τη Φεντερασιόν, τη ΓΣΕΕ και το ΣΕΚΕ.
Δύο ζητήματα του 20ού αιώνα
Στις αρχές του 20ού αιώνα δύο κοινωνικά ζητήματα μπαίνουν στο κέντρο: ποιος έχει τη γη, και πώς ζουν όσοι δουλεύουν με μεροκάματο. Και τα δύο στην Ελλάδα εξελίχθηκαν αλλιώς από ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη, και για τον ίδιο λόγο: τις ιδιομορφίες της ελληνικής ανάπτυξης. Μια χώρα από μικρούς ιδιοκτήτες, χωρίς μεγάλες βιομηχανίες, δεν έχει ούτε τις αγροτικές ούτε τις εργατικές συγκρούσεις μιας χώρας με μεγάλα κτήματα και εργοστάσια.
Γ1. Το αγροτικό ζήτημα
Τι είναι η αγροτική μεταρρύθμιση
Ως τον 19ο αιώνα ο αγροτικός χώρος κυριαρχούσε στην παραγωγή και στην κοινωνία. Με τη βιομηχανική επανάσταση η κυριαρχία του υποχώρησε στον «δυτικό κόσμο», και η Ελλάδα βάδιζε προς την ίδια κατεύθυνση με αργούς, «μεσογειακούς» ρυθμούς. Καθώς η κατοχή γης έπαυε να είναι πηγή εξουσίας και κοινωνικού κύρους, άνοιξε ο δρόμος για την αγροτική μεταρρύθμιση: την κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και την κατάτμηση της γης σε μικρές οικογενειακές μονάδες.
Η παλιά Ελλάδα: χωρίς μεγάλες εντάσεις
Στον ελληνικό χώρο το ζήτημα της γης δεν είχε τις εντάσεις άλλων ευρωπαϊκών ή βαλκανικών κρατών. Η προοδευτική διανομή των εθνικών γαιών (ενότητα 2) είχε δημιουργήσει πλήθος μικρών και μεσαίων ιδιοκτητών. Τα λίγα τσιφλίκια που έμειναν, στην Αττική και στην Εύβοια, δεν προκαλούσαν ιδιαίτερο πρόβλημα.
Η Θεσσαλία και τα τσιφλίκια
Η εικόνα άλλαξε με την επέκταση: Επτάνησα (1864), Άρτα και Θεσσαλία (1881). Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας τα αγόρασαν πλούσιοι Έλληνες του εξωτερικού, που:
- κράτησαν τον αναχρονιστικό θεσμό των κολίγων·
- άσκησαν πολιτικές και κοινωνικές πιέσεις για να κερδοσκοπήσουν από το σιτάρι: ζητούσαν υψηλούς δασμούς στο εισαγόμενο ρωσικό σιτάρι, ώστε να ορίζουν όσο γίνεται υψηλότερες τιμές για το ντόπιο, προκαλώντας μερικές φορές και τεχνητές ελλείψεις.
Οι εντάσεις οδήγησαν στους νόμους του 1907, που επέτρεπαν στην κυβέρνηση να απαλλοτριώνει μεγάλες ιδιοκτησίες και να τις διανέμει σε ακτήμονες. Η εφαρμογή τους ήταν δύσκολη και έφερε συγκρούσεις· η σημαντικότερη έγινε στο χωριό Κιλελέρ (1910).
Από το 1913 στη μικροϊδιοκτησία
Τα πράγματα προχώρησαν αργά ως το τέλος των Βαλκανικών πολέμων (1913), όταν το ζήτημα έγινε πιο περίπλοκο: στα νέα όρια υπήρχαν και μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες μεγάλων εκτάσεων.
Το αποφασιστικό βήμα έγινε στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και του Διχασμού. Το 1917 η κυβέρνηση του Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη αποφάσισε να ολοκληρωθεί η μεταρρύθμιση, με διπλό στόχο:
- να στηριχτούν και να πολλαπλασιαστούν οι ελληνικές ιδιοκτησίες γης στις νέες περιοχές·
- να αποκατασταθούν οι πρόσφυγες και να προληφθούν κοινωνικές εντάσεις στην ύπαιθρο.
Οι απαλλοτριώσεις έγιναν δυνατές αμέσως μετά τον πόλεμο, όταν η αποκατάσταση των προσφύγων βρέθηκε στο επίκεντρο:
| Περίοδος | Απαλλοτριώσεις μεγάλων ιδιοκτησιών |
|---|---|
| 1917–1920 | 64 |
| 1921–1922 | 12 |
| 1923–1925 | 1.203 |
Η αναδιανομή έφτασε στο 85% της καλλιεργήσιμης γης στη Μακεδονία, στο 68% στη Θεσσαλία και στο 40% στο σύνολο της χώρας. Λίγα χρόνια αργότερα, με την πίεση του προσφυγικού, η μεταρρύθμιση ολοκληρώθηκε, και η αγροτική οικονομία πέρασε σε καθεστώς μικροϊδιοκτησίας.
Τα νέα προβλήματα
Η νέα κατάσταση έφερε νέα προβλήματα. Οι μικροκαλλιεργητές δυσκολεύονταν να πουλήσουν την παραγωγή τους και έπεφταν συχνά θύματα των εμπόρων. Η απάντηση ήταν η ίδρυση της Αγροτικής Τράπεζας, κρατικών οργανισμών παρέμβασης και παραγωγικών συνεταιρισμών. Το αγροτικό ζήτημα πήρε έτσι νέο περιεχόμενο, χωρίς τις εντάσεις που γνώρισαν η Ισπανία, η Βουλγαρία ή η Ρουμανία.
Παράδειγμα 1
Να παρουσιάσετε τους λόγους για τους οποίους η κυβέρνηση Βενιζέλου αποφάσισε το 1917 την ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης, και τα αποτελέσματά της.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σχέδιο. Τρία μέρη: τι προηγήθηκε (γιατί το ζήτημα ήταν ανοιχτό), οι δύο στόχοι του 1917, τα αποτελέσματα με αριθμούς.
Τι προηγήθηκε. Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας (από το 1881), οι κολίγοι και η κερδοσκοπία στο σιτάρι οδήγησαν στους νόμους του 1907 για απαλλοτριώσεις, που εφαρμόστηκαν δύσκολα (Κιλελέρ, 1910). Μετά το 1913 προστέθηκαν μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες μεγάλων εκτάσεων στις νέες χώρες.
Οι στόχοι. Να στηριχτεί και να πολλαπλασιαστεί η ελληνική ιδιοκτησία γης στις νέες περιοχές· να αποκατασταθούν οι πρόσφυγες και να προληφθούν κοινωνικές εντάσεις στην ύπαιθρο.
Τα αποτελέσματα. Οι απαλλοτριώσεις έγιναν μαζικές μετά το 1923 (1.203 στο 1923–1925). Αναδιανεμήθηκε το 85% της καλλιεργήσιμης γης στη Μακεδονία, το 68% στη Θεσσαλία, το 40% στη χώρα, και η ύπαιθρος έγινε χώρος μικροϊδιοκτησίας. Κλείνεις με τα νέα προβλήματα (έμποροι) και τις απαντήσεις (Αγροτική Τράπεζα, συνεταιρισμοί).
Γ2. Τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος
Γιατί άργησε
Στο τέλος του 19ου αιώνα υπήρχαν στην Ελλάδα σοσιαλιστικές ομάδες και εργατικές ομαδοποιήσεις, με πολύ μικρότερη επιρροή από ό,τι στις βιομηχανικές χώρες της Δύσης ή ακόμα και σε βαλκανικές, όπως η Βουλγαρία. Οι αιτίες:
- Δεν υπήρχαν μεγάλες σύγχρονες βιομηχανικές μονάδες.
- Στα μεγάλα δημόσια έργα, πολλοί εργάτες έρχονταν από το εξωτερικό (στη διώρυγα της Κορίνθου δούλεψαν πολλοί Ιταλοί) ή δούλευαν για λίγο.
- Πιο σταθερό εργατικό δυναμικό υπήρχε στα μεταλλεία, και εκεί έγιναν οι πρώτες καθαρά εργατικές εξεγέρσεις (Λαύριο, 1896).
- Στην ιδεολογία, η κυριαρχία της Μεγάλης Ιδέας εμπόδιζε τη διάδοση ιδεολογιών με κοινωνικό και ταξικό περιεχόμενο, ως το τέλος των Βαλκανικών πολέμων.
Πώς ωρίμασε
- Η Θεσσαλονίκη. Η ενσωμάτωσή της, μιας πόλης με σημαντικό για την περιοχή βιομηχανικό υπόβαθρο και κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, έγινε σημείο αναφοράς. Η μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της πόλης, η Φεντερασιόν, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την εβραϊκή κοινότητα, ήταν σημαντικός δίαυλος για τις σοσιαλιστικές και εργατικές ιδέες.
- Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος. Οι πιέσεις στην κοινωνία, η εμπλοκή σε διεθνείς υποθέσεις και ο αντίκτυπος της ρωσικής επανάστασης οδήγησαν το κίνημα σε ταχύτατη ωρίμανση.
- Οι οργανώσεις. Προς το τέλος του πολέμου ιδρύθηκαν η Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ), με κλαδικά και τοπικά σωματεία, και το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα της Ελλάδος (ΣΕΚΕ), που λίγο αργότερα προσχώρησε στην Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνή και μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος.
Παράδειγμα 2
Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σας, να εξηγήσετε γιατί οι Έλληνες εργάτες των αρχών του 20ού αιώνα δεν είχαν ακόμα ισχυρό εργατικό κίνημα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Ο Percy Martin, στο La Grèce nouvelle (Παρίσι, 1913), περιγράφει εργοστάσια σκοτεινά και ανθυγιεινά και ημέρα εργασίας 12 ή 14 ωρών. Γράφει (σε μετάφραση του σχολικού βιβλίου): «Οι απεργίες ήταν πρακτικά άγνωστες μέχρι το 1909» και «Οι γυναίκες δεν γίνονται δεκτές ως μέλη των σωματείων». Σημειώνει επίσης παιδιά 6 ως 10 χρόνων στη δουλειά.
Τι δείχνει. Οι συνθήκες ήταν σκληρές, άρα η δυσαρέσκεια υπήρχε. Αυτό που έλειπε ήταν η οργάνωση: λίγες απεργίες, σωματεία που μόλις είχαν προχωρήσει, κανένας νόμος για ατυχήματα ή για παιδική εργασία.
Τι προσθέτεις από τις γνώσεις σου. Η πηγή δείχνει τη συνέπεια· οι γνώσεις σου δίνουν τις αιτίες: απουσία μεγάλων σύγχρονων βιομηχανιών (ο ίδιος ο Martin λέει ότι τα σύγχρονα εργοστάσια ήταν ελάχιστα), εργάτες ξένοι ή πρόσκαιροι στα δημόσια έργα, και η Μεγάλη Ιδέα που εμπόδιζε τις ταξικές ιδεολογίες.
Η κρίση της πηγής. Ο Martin είναι ξένος παρατηρητής και γράφει το 1913, λίγο πριν από τη μεγάλη αλλαγή: τη Φεντερασιόν της Θεσσαλονίκης, τον πόλεμο και την ίδρυση της ΓΣΕΕ και του ΣΕΚΕ. Η εικόνα του είναι μιας στιγμής που τελειώνει.
Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)
| Όρος | Σύντομος ορισμός |
|---|---|
| Αγροτική μεταρρύθμιση | Η κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και η κατάτμηση της γης σε μικρές οικογενειακές μονάδες. Στην Ελλάδα ξεκίνησε με τους νόμους του 1907, αποφασίστηκε η ολοκλήρωσή της το 1917 από την κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, και ολοκληρώθηκε με την πίεση του προσφυγικού. |
| Τσιφλίκια | Μεγάλες αγροτικές ιδιοκτησίες· στη Θεσσαλία, μετά το 1881, τις αγόρασαν πλούσιοι Έλληνες του εξωτερικού, που κράτησαν τους κολίγους. |
| Κολίγοι | Οι ακτήμονες καλλιεργητές που δούλευαν στα τσιφλίκια· ο θεσμός χαρακτηρίζεται στο βιβλίο αναχρονιστικός. |
| Φεντερασιόν | Η μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές της εβραϊκής κοινότητας· δίαυλος για τη διάδοση σοσιαλιστικών και εργατικών ιδεών στην Ελλάδα. |
| ΓΣΕΕ | Η Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος, που ιδρύθηκε προς το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και συγκέντρωσε κλαδικά και τοπικά σωματεία. |
Όροι
Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.
Αγροτική μεταρρύθμιση
Η κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και η κατάτμηση των αξιοποιήσιμων εδαφών σε μικρές παραγωγικές μονάδες, οικογενειακού χαρακτήρα, καθώς η κατοχή γης έπαυε να είναι πηγή εξουσίας και κύρους. Στην Ελλάδα ξεκίνησε με τους νόμους του 1907, την ολοκλήρωσή της αποφάσισε το 1917 η κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, και ολοκληρώθηκε κάτω από την πίεση του προσφυγικού, οδηγώντας την ύπαιθρο σε καθεστώς μικροϊδιοκτησίας.
6 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσες απαλλοτριώσεις μεγάλων αγροτικών ιδιοκτησιών έγιναν στο διάστημα 1923–1925, σύμφωνα με τον πίνακα του βιβλίου;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι η αγροτική μεταρρύθμιση και γιατί στην παλιά Ελλάδα το ζήτημα της γης δεν είχε τις εντάσεις άλλων χωρών, ως την προσάρτηση της Θεσσαλίας (1881).
- Να περιγράφεις το ζήτημα των τσιφλικιών της Θεσσαλίας, τους νόμους του 1907 και το Κιλελέρ (1910).
- Να αναλύεις την απόφαση του 1917 και την αναδιανομή μετά τον πόλεμο, με τους αριθμούς της, και τα νέα προβλήματα της μικροϊδιοκτησίας.
- Να εξηγείς γιατί το εργατικό κίνημα άργησε στην Ελλάδα και πώς ωρίμασε μετά το 1912, με τη Φεντερασιόν, τη ΓΣΕΕ και το ΣΕΚΕ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.