Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το αγροτικό ζήτημα και το εργατικό κίνημα

Τσιφλίκια και κολίγοι, το Κιλελέρ, η αναδιανομή της γης και οι πρώτες απεργίες.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2024 επαν. Α1 ·2023 επαν. Γ1 ·2021 επαν. Α1 ·2021 Β2 ·2021 Δ1

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι είναι η αγροτική μεταρρύθμιση και γιατί στην παλιά Ελλάδα το ζήτημα της γης δεν είχε τις εντάσεις άλλων χωρών, ως την προσάρτηση της Θεσσαλίας (1881).
  2. Να περιγράφεις το ζήτημα των τσιφλικιών της Θεσσαλίας, τους νόμους του 1907 και το Κιλελέρ (1910).
  3. Να αναλύεις την απόφαση του 1917 και την αναδιανομή μετά τον πόλεμο, με τους αριθμούς της, και τα νέα προβλήματα της μικροϊδιοκτησίας.
  4. Να εξηγείς γιατί το εργατικό κίνημα άργησε στην Ελλάδα και πώς ωρίμασε μετά το 1912, με τη Φεντερασιόν, τη ΓΣΕΕ και το ΣΕΚΕ.

Δύο ζητήματα του 20ού αιώνα

Στις αρχές του 20ού αιώνα δύο κοινωνικά ζητήματα μπαίνουν στο κέντρο: ποιος έχει τη γη, και πώς ζουν όσοι δουλεύουν με μεροκάματο. Και τα δύο στην Ελλάδα εξελίχθηκαν αλλιώς από ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη, και για τον ίδιο λόγο: τις ιδιομορφίες της ελληνικής ανάπτυξης. Μια χώρα από μικρούς ιδιοκτήτες, χωρίς μεγάλες βιομηχανίες, δεν έχει ούτε τις αγροτικές ούτε τις εργατικές συγκρούσεις μιας χώρας με μεγάλα κτήματα και εργοστάσια.

Γ1. Το αγροτικό ζήτημα

Τι είναι η αγροτική μεταρρύθμιση

Ως τον 19ο αιώνα ο αγροτικός χώρος κυριαρχούσε στην παραγωγή και στην κοινωνία. Με τη βιομηχανική επανάσταση η κυριαρχία του υποχώρησε στον «δυτικό κόσμο», και η Ελλάδα βάδιζε προς την ίδια κατεύθυνση με αργούς, «μεσογειακούς» ρυθμούς. Καθώς η κατοχή γης έπαυε να είναι πηγή εξουσίας και κοινωνικού κύρους, άνοιξε ο δρόμος για την αγροτική μεταρρύθμιση: την κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και την κατάτμηση της γης σε μικρές οικογενειακές μονάδες.

Η παλιά Ελλάδα: χωρίς μεγάλες εντάσεις

Στον ελληνικό χώρο το ζήτημα της γης δεν είχε τις εντάσεις άλλων ευρωπαϊκών ή βαλκανικών κρατών. Η προοδευτική διανομή των εθνικών γαιών (ενότητα 2) είχε δημιουργήσει πλήθος μικρών και μεσαίων ιδιοκτητών. Τα λίγα τσιφλίκια που έμειναν, στην Αττική και στην Εύβοια, δεν προκαλούσαν ιδιαίτερο πρόβλημα.

Η Θεσσαλία και τα τσιφλίκια

Η εικόνα άλλαξε με την επέκταση: Επτάνησα (1864), Άρτα και Θεσσαλία (1881). Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας τα αγόρασαν πλούσιοι Έλληνες του εξωτερικού, που:

  • κράτησαν τον αναχρονιστικό θεσμό των κολίγων·
  • άσκησαν πολιτικές και κοινωνικές πιέσεις για να κερδοσκοπήσουν από το σιτάρι: ζητούσαν υψηλούς δασμούς στο εισαγόμενο ρωσικό σιτάρι, ώστε να ορίζουν όσο γίνεται υψηλότερες τιμές για το ντόπιο, προκαλώντας μερικές φορές και τεχνητές ελλείψεις.

Οι εντάσεις οδήγησαν στους νόμους του 1907, που επέτρεπαν στην κυβέρνηση να απαλλοτριώνει μεγάλες ιδιοκτησίες και να τις διανέμει σε ακτήμονες. Η εφαρμογή τους ήταν δύσκολη και έφερε συγκρούσεις· η σημαντικότερη έγινε στο χωριό Κιλελέρ (1910).

Από το 1913 στη μικροϊδιοκτησία

Τα πράγματα προχώρησαν αργά ως το τέλος των Βαλκανικών πολέμων (1913), όταν το ζήτημα έγινε πιο περίπλοκο: στα νέα όρια υπήρχαν και μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες μεγάλων εκτάσεων.

Το αποφασιστικό βήμα έγινε στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και του Διχασμού. Το 1917 η κυβέρνηση του Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη αποφάσισε να ολοκληρωθεί η μεταρρύθμιση, με διπλό στόχο:

  1. να στηριχτούν και να πολλαπλασιαστούν οι ελληνικές ιδιοκτησίες γης στις νέες περιοχές·
  2. να αποκατασταθούν οι πρόσφυγες και να προληφθούν κοινωνικές εντάσεις στην ύπαιθρο.

Οι απαλλοτριώσεις έγιναν δυνατές αμέσως μετά τον πόλεμο, όταν η αποκατάσταση των προσφύγων βρέθηκε στο επίκεντρο:

ΠερίοδοςΑπαλλοτριώσεις μεγάλων ιδιοκτησιών
1917–192064
1921–192212
1923–19251.203

Η αναδιανομή έφτασε στο 85% της καλλιεργήσιμης γης στη Μακεδονία, στο 68% στη Θεσσαλία και στο 40% στο σύνολο της χώρας. Λίγα χρόνια αργότερα, με την πίεση του προσφυγικού, η μεταρρύθμιση ολοκληρώθηκε, και η αγροτική οικονομία πέρασε σε καθεστώς μικροϊδιοκτησίας.

Τα νέα προβλήματα

Η νέα κατάσταση έφερε νέα προβλήματα. Οι μικροκαλλιεργητές δυσκολεύονταν να πουλήσουν την παραγωγή τους και έπεφταν συχνά θύματα των εμπόρων. Η απάντηση ήταν η ίδρυση της Αγροτικής Τράπεζας, κρατικών οργανισμών παρέμβασης και παραγωγικών συνεταιρισμών. Το αγροτικό ζήτημα πήρε έτσι νέο περιεχόμενο, χωρίς τις εντάσεις που γνώρισαν η Ισπανία, η Βουλγαρία ή η Ρουμανία.

Παράδειγμα 1

Να παρουσιάσετε τους λόγους για τους οποίους η κυβέρνηση Βενιζέλου αποφάσισε το 1917 την ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης, και τα αποτελέσματά της.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Γ2. Τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος

Γιατί άργησε

Στο τέλος του 19ου αιώνα υπήρχαν στην Ελλάδα σοσιαλιστικές ομάδες και εργατικές ομαδοποιήσεις, με πολύ μικρότερη επιρροή από ό,τι στις βιομηχανικές χώρες της Δύσης ή ακόμα και σε βαλκανικές, όπως η Βουλγαρία. Οι αιτίες:

  • Δεν υπήρχαν μεγάλες σύγχρονες βιομηχανικές μονάδες.
  • Στα μεγάλα δημόσια έργα, πολλοί εργάτες έρχονταν από το εξωτερικό (στη διώρυγα της Κορίνθου δούλεψαν πολλοί Ιταλοί) ή δούλευαν για λίγο.
  • Πιο σταθερό εργατικό δυναμικό υπήρχε στα μεταλλεία, και εκεί έγιναν οι πρώτες καθαρά εργατικές εξεγέρσεις (Λαύριο, 1896).
  • Στην ιδεολογία, η κυριαρχία της Μεγάλης Ιδέας εμπόδιζε τη διάδοση ιδεολογιών με κοινωνικό και ταξικό περιεχόμενο, ως το τέλος των Βαλκανικών πολέμων.

Πώς ωρίμασε

  • Η Θεσσαλονίκη. Η ενσωμάτωσή της, μιας πόλης με σημαντικό για την περιοχή βιομηχανικό υπόβαθρο και κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, έγινε σημείο αναφοράς. Η μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της πόλης, η Φεντερασιόν, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την εβραϊκή κοινότητα, ήταν σημαντικός δίαυλος για τις σοσιαλιστικές και εργατικές ιδέες.
  • Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος. Οι πιέσεις στην κοινωνία, η εμπλοκή σε διεθνείς υποθέσεις και ο αντίκτυπος της ρωσικής επανάστασης οδήγησαν το κίνημα σε ταχύτατη ωρίμανση.
  • Οι οργανώσεις. Προς το τέλος του πολέμου ιδρύθηκαν η Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ), με κλαδικά και τοπικά σωματεία, και το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα της Ελλάδος (ΣΕΚΕ), που λίγο αργότερα προσχώρησε στην Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνή και μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος.

Παράδειγμα 2

Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σας, να εξηγήσετε γιατί οι Έλληνες εργάτες των αρχών του 20ού αιώνα δεν είχαν ακόμα ισχυρό εργατικό κίνημα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Αγροτικό ή εργατικό ζήτημα;

Κάθε γεγονός ή θεσμός ανήκει είτε στο αγροτικό ζήτημα (Γ1) είτε στα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος (Γ2).

Σε ποιο ζήτημα ανήκει;

Κιλελέρ, 1910

0 από 7

Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)

ΌροςΣύντομος ορισμός
Αγροτική μεταρρύθμισηΗ κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και η κατάτμηση της γης σε μικρές οικογενειακές μονάδες. Στην Ελλάδα ξεκίνησε με τους νόμους του 1907, αποφασίστηκε η ολοκλήρωσή της το 1917 από την κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, και ολοκληρώθηκε με την πίεση του προσφυγικού.
ΤσιφλίκιαΜεγάλες αγροτικές ιδιοκτησίες· στη Θεσσαλία, μετά το 1881, τις αγόρασαν πλούσιοι Έλληνες του εξωτερικού, που κράτησαν τους κολίγους.
ΚολίγοιΟι ακτήμονες καλλιεργητές που δούλευαν στα τσιφλίκια· ο θεσμός χαρακτηρίζεται στο βιβλίο αναχρονιστικός.
ΦεντερασιόνΗ μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές της εβραϊκής κοινότητας· δίαυλος για τη διάδοση σοσιαλιστικών και εργατικών ιδεών στην Ελλάδα.
ΓΣΕΕΗ Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος, που ιδρύθηκε προς το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και συγκέντρωσε κλαδικά και τοπικά σωματεία.
Γραμμή χρόνου του αγροτικού και του εργατικού ζητήματος από το 1881 ως το 1925.1875188018851890189519001905191019151920192519301881Ενσωμάτωση τηςΘεσσαλίας1896Εξεγέρσεις στοΛαύριο1907Νόμοι γιααπαλλοτριώσεις1910Κιλελέρ1917Η απόφαση τηςΘεσσαλονίκης1923–1925Οι μαζικέςαπαλλοτριώσεις

Όροι

Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.

Αγροτική μεταρρύθμιση

Η κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και η κατάτμηση των αξιοποιήσιμων εδαφών σε μικρές παραγωγικές μονάδες, οικογενειακού χαρακτήρα, καθώς η κατοχή γης έπαυε να είναι πηγή εξουσίας και κύρους. Στην Ελλάδα ξεκίνησε με τους νόμους του 1907, την ολοκλήρωσή της αποφάσισε το 1917 η κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, και ολοκληρώθηκε κάτω από την πίεση του προσφυγικού, οδηγώντας την ύπαιθρο σε καθεστώς μικροϊδιοκτησίας.

6 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια πρόταση για το ζήτημα της γης στην «παλιά» Ελλάδα, πριν από το 1881, είναι σωστή;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 7

Πόσες απαλλοτριώσεις μεγάλων αγροτικών ιδιοκτησιών έγιναν στο διάστημα 1923–1925, σύμφωνα με τον πίνακα του βιβλίου;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι είναι η αγροτική μεταρρύθμιση και γιατί στην παλιά Ελλάδα το ζήτημα της γης δεν είχε τις εντάσεις άλλων χωρών, ως την προσάρτηση της Θεσσαλίας (1881).
  • Να περιγράφεις το ζήτημα των τσιφλικιών της Θεσσαλίας, τους νόμους του 1907 και το Κιλελέρ (1910).
  • Να αναλύεις την απόφαση του 1917 και την αναδιανομή μετά τον πόλεμο, με τους αριθμούς της, και τα νέα προβλήματα της μικροϊδιοκτησίας.
  • Να εξηγείς γιατί το εργατικό κίνημα άργησε στην Ελλάδα και πώς ωρίμασε μετά το 1912, με τη Φεντερασιόν, τη ΓΣΕΕ και το ΣΕΚΕ.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;