Τα δημόσια οικονομικά
Ο προϋπολογισμός, οι φόροι και το δημόσιο χρέος.
36 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Οικονομικής Θεωρίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α3 ·2025 επαν. Α1 ·2025 επαν. Γ ·2025 Α1 ·2025 Α2 ·2024 επαν. Α2 ·2024 Α1 ·2024 Α3 ·2023 Α1 ·2023 Β ·2022 επαν. Α1 ·2022 επαν. Α3 ·2022 Α3
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τις τέσσερις οικονομικές λειτουργίες του κράτους και να αναγνωρίζεις ένα δημόσιο αγαθό.
- Να ταξινομείς τις δαπάνες, τα έσοδα και τους φόρους: άμεσους και έμμεσους, αναλογικούς, προοδευτικούς και αντίστροφα προοδευτικούς.
- Να υπολογίζεις φόρο σε κλιμακωτή κλίμακα και να βρίσκεις τον μέσο και τον οριακό συντελεστή.
- Να ξεχωρίζεις το έλλειμμα από το χρέος και να εξηγείς πότε ταιριάζει ελλειμματικός ή πλεονασματικός προϋπολογισμός.
Οι οικονομικές λειτουργίες του κράτους
Σε μια οικονομία της αγοράς οι περισσότερες αποφάσεις παίρνονται από νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Το κράτος όμως έχει τέσσερις λειτουργίες που η αγορά δεν καλύπτει μόνη της:
- Θεσμικό πλαίσιο. Ορίζει και επιβάλλει τους κανόνες της οικονομικής ζωής: τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, το νόμισμα, τις μονάδες μέτρησης. Όποιος τους παραβαίνει, τιμωρείται.
- Σταθερότητα και ανάπτυξη. Η οικονομία περνά από περιόδους ανόδου και ύφεσης, και μπορεί να έχει πληθωρισμό. Το κράτος παίρνει μέτρα για να τη σταθεροποιήσει, και κάνει δημόσια έργα (δρόμους, λιμάνια, αντιπλημμυρικά) που ανεβάζουν την παραγωγικότητα.
- Αναδιανομή του εισοδήματος. Η αγορά τείνει να δίνει άνισα εισοδήματα, και η ακραία ανισότητα απειλεί την κοινωνική συνοχή. Το κράτος μεταφέρει μέρος του εισοδήματος από τα πλουσιότερα στα φτωχότερα άτομα: επιδόματα ανεργίας, δωρεάν περίθαλψη, δωρεάν παιδεία, φορολογικές ελαφρύνσεις για τα χαμηλά εισοδήματα.
- Δημόσια αγαθά. Συνήθως όποιος δεν πληρώνει ένα αγαθό αποκλείεται από αυτό. Υπάρχουν όμως αγαθά για τα οποία δεν ισχύει η αρχή του αποκλεισμού: τα χρησιμοποιούν πολλοί ταυτόχρονα, και δεν μπορείς να εμποδίσεις όποιον δεν πλήρωσε. Η εθνική άμυνα, η δημόσια ασφάλεια, τα πάρκα, οι φάροι. Μια ιδιωτική επιχείρηση δεν θα τα παρήγαγε, γιατί δεν θα μπορούσε να εισπράξει. Τα παρέχει το κράτος.
Τα δημόσια έξοδα και τα έσοδα
Για να κάνει όλα αυτά, το κράτος ξοδεύει. Οι δαπάνες του χωρίζονται σε δύο είδη:
- Δαπάνες για αγαθά και υπηρεσίες: μισθοί δασκάλων, φάρμακα για τα νοσοκομεία, ένας νέος δρόμος. Αντιστοιχούν σε παραγωγή.
- Μεταβιβαστικές πληρωμές: συντάξεις, επιδόματα ανεργίας, υποτροφίες. Μεταφέρουν εισόδημα από κάποιους σε άλλους, χωρίς να αντιστοιχούν σε παραγωγή, και γι' αυτό δεν μετράνε στο εθνικό εισόδημα.
Τα έσοδα προέρχονται κυρίως από τους φόρους και τον δανεισμό. Υπάρχουν και άλλα, μικρότερα: έσοδα από τέλη και από επιχειρηματική δραστηριότητα του κράτους.
Οι φόροι
Φόροι είναι χρηματικά ποσά που οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να πληρώνουν στο Δημόσιο. Δύο λέξεις χρειάζεσαι:
- Φορολογική βάση: αυτό πάνω στο οποίο υπολογίζεται ο φόρος. Είναι το εισόδημα, η περιουσία ή η δαπάνη του φορολογούμενου.
- Φορολογικός συντελεστής: το ποσοστό που εφαρμόζεται στη βάση. Με συντελεστή , εισόδημα πληρώνει φόρο .
Πρώτη διάκριση: τι φορολογείται.
| Είδος | Βάση | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Άμεσοι | εισόδημα (και περιουσία) | φόρος εισοδήματος φυσικών προσώπων και επιχειρήσεων |
| Έμμεσοι ή φόροι δαπάνης | δαπάνη | ΦΠΑ, φόρος στα καύσιμα, δασμοί στα εισαγόμενα |
Ο έμμεσος φόρος ανεβάζει την τιμή που πληρώνει ο αγοραστής. Γι' αυτό τον πληρώνεις χωρίς να το σκεφτείς, κάθε φορά που ψωνίζεις.
Δεύτερη διάκριση: τι παθαίνει ο φόρος ως ποσοστό του εισοδήματος καθώς το εισόδημα ανεβαίνει.
- Αναλογικός: ο συντελεστής μένει ίδιος. Με , εισοδήματα , , πληρώνουν , , .
- Προοδευτικός: ο συντελεστής αυξάνεται με το εισόδημα. Το παράδειγμα του βιβλίου: στα πρώτα , στα επόμενα , στα επόμενα. Εισοδήματα , , πληρώνουν , , , δηλαδή , , περίπου .
- Αντίστροφα προοδευτικός: ο φόρος ως ποσοστό του εισοδήματος μειώνεται καθώς το εισόδημα ανεβαίνει. Συμβαίνει με φόρους σε σταθερό ποσό ανά μονάδα, όπως ο φόρος ανά λίτρο καυσίμου: πλούσιος και φτωχός που καίνε τα ίδια λίτρα πληρώνουν τον ίδιο φόρο, που είναι μεγαλύτερο κομμάτι του μικρού εισοδήματος.
Η κλιμακωτή κλίμακα
Ο προοδευτικός φόρος εισοδήματος δεν εφαρμόζει έναν συντελεστή σε όλο το εισόδημα. Το εισόδημα κόβεται σε κλιμάκια, και κάθε κομμάτι φορολογείται με τον δικό του συντελεστή. Στις ασκήσεις χρησιμοποιούμε δύο μέτρα:
- Μέσος συντελεστής: ο συνολικός φόρος διά το συνολικό εισόδημα. Είναι το «ποσοστό του εισοδήματος» της ταξινόμησης.
- Οριακός συντελεστής: ο συντελεστής του κλιμακίου όπου πέφτει το τελευταίο ευρώ. Λέει πόσο φόρο θα πληρώσεις για ένα ευρώ παραπάνω.
Ο δημόσιος δανεισμός
Όταν οι φόροι δεν φτάνουν, το κράτος δανείζεται. Τα δάνεια είναι:
- Εξωτερικά, από το εξωτερικό και σε ξένο νόμισμα.
- Εσωτερικά, από την Κεντρική Τράπεζα (που δημιουργεί νέο χρήμα), από τις αποταμιεύσεις των πολιτών με ομολογιακά δάνεια, και από τις εμπορικές τράπεζες.
Κάθε δάνειο πρέπει να εξοφληθεί, μαζί με τους τόκους του. Γι' αυτό ο δανεισμός σήμερα σημαίνει δαπάνες για τόκους αύριο.
Ο κρατικός προϋπολογισμός
Κρατικός προϋπολογισμός είναι ο λογαριασμός με όλες τις δαπάνες που σκοπεύει να κάνει το κράτος σε ένα έτος και όλα τα έσοδα που προβλέπει να εισπράξει. Τον συντάσσει το Υπουργείο Οικονομικών, σύμφωνα με την πολιτική της κυβέρνησης, και τον ψηφίζει η Βουλή. Είναι πρόβλεψη, όχι απολογισμός.
- έσοδα δαπάνες → πλεονασματικός
- έσοδα δαπάνες → ελλειμματικός
- έσοδα δαπάνες → ισοσκελισμένος
Το βιβλίο τονίζει ότι καμία οικονομική λογική δεν υπαγορεύει να είναι πάντα ισοσκελισμένος. Σε ύφεση με μεγάλη ανεργία ταιριάζει ελλειμματικός, για να αυξήσει το κράτος τις δαπάνες και να στηρίξει το εισόδημα. Σε περίοδο πλήρους απασχόλησης με άνοδο των τιμών ταιριάζει πλεονασματικός, για να μειωθούν οι πληθωριστικές πιέσεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Με την κλίμακα έως , έως , έως , πάνω από εκεί, βρες τον φόρο για εισόδημα .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτο κλιμάκιο:
Δεύτερο κλιμάκιο: τα υπόλοιπα με , δηλαδή .
Συνολικός φόρος:
Λάθος που αποφύγαμε: . Δεν φορολογείται όλο το εισόδημα με τον συντελεστή του τελευταίου κλιμακίου, μόνο το κομμάτι που πέφτει μέσα του.
Παράδειγμα 2
Για το ίδιο εισόδημα , βρες τον μέσο και τον οριακό συντελεστή.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οριακός: το τελευταίο ευρώ είναι στο κλιμάκιο του .
Μέσος: , δηλαδή .
Ο μέσος είναι μικρότερος από τον οριακό: τα πρώτα , με , τον τραβούν προς τα κάτω. Σε προοδευτική κλίμακα αυτό ισχύει πάντα μόλις περάσεις το πρώτο κλιμάκιο.
Παράδειγμα 3
(Θέμα Β) Σωστό ή λάθος: «Ένας φόρος με τον ίδιο συντελεστή για όλους είναι αναλογικός ως προς το εισόδημα». Εξέτασε τον ΦΠΑ για νοικοκυριό Α με εισόδημα που ξοδεύει όλο, και νοικοκυριό Β με εισόδημα που ξοδεύει .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Νοικοκυριό Α: ΦΠΑ , δηλαδή του εισοδήματος.
Νοικοκυριό Β: ΦΠΑ , δηλαδή του εισοδήματος.
Το Β πληρώνει περισσότερα ευρώ αλλά μικρότερο ποσοστό του εισοδήματός του. Ο συντελεστής είναι ίδιος, η βάση όμως είναι η δαπάνη, και τα που αποταμίευσε το Β δεν φορολογήθηκαν.
Λάθος. Ως προς το εισόδημα, εδώ ο ΦΠΑ λειτουργεί αντίστροφα προοδευτικά. Ο ίδιος συντελεστής σημαίνει αναλογικότητα ως προς τη βάση του, όχι ως προς το εισόδημα.
Παράδειγμα 4
Ο φόρος στη βενζίνη είναι ανά λίτρο. Ο Άρης και η Βάσω καίνε από λίτρα τη μέρα. Ο Άρης κερδίζει τη μέρα και η Βάσω . Τι είδους φόρος είναι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Φόρος για τον καθένα: τη μέρα. Ίδιο ποσό σε ευρώ.
Άρης: του εισοδήματός του.
Βάσω: του εισοδήματός της.
Ο φόρος ως ποσοστό του εισοδήματος πέφτει καθώς το εισόδημα ανεβαίνει.
Αντίστροφα προοδευτικός. Είναι το είδος που περιγράφει το βιβλίο με τον φόρο στα καύσιμα: ένα σταθερό ποσό ανά μονάδα βαραίνει περισσότερο το μικρό εισόδημα.
Παράδειγμα 5
(Θέμα Γ) Με την κλίμακα του παραδείγματος 1, ο Κώστας έχει εισόδημα και η Μαρία . (α) Βρες τον φόρο του καθενός. (β) Βρες τον μέσο και τον οριακό συντελεστή τους. (γ) Δείξε ότι ο φόρος είναι προοδευτικός. (δ) Η Μαρία παίρνει αύξηση . Πόσα της μένουν;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Κώστας: .
Μαρία: .
(β) Κώστας: μέσος , οριακός .
Μαρία: μέσος , οριακός .
(γ) Ο μέσος συντελεστής ανεβαίνει από σε καθώς ανεβαίνει το εισόδημα: ο φόρος είναι προοδευτικός.
Αλλιώς: το εισόδημα της Μαρίας είναι περίπου φορές του Κώστα, ο φόρος της φορές.
(δ) Το επιπλέον πέφτει όλο στο κλιμάκιο του : φόρος , της μένουν .
Ο οριακός συντελεστής είναι αυτός που μετράει για την αύξηση, όχι ο μέσος.
Παράδειγμα 6
Χώρα με χρέος δισ. έχει έλλειμμα δισ. φέτος και δισ. του χρόνου. Τι γίνεται το χρέος; Πότε θα ήταν λογικό το έλλειμμα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Φέτος: το έλλειμμα καλύπτεται με δανεισμό και προστίθεται στο χρέος: δισ.
Του χρόνου: δισ.
Το έλλειμμα μειώθηκε, από σε δισ. Το χρέος όμως αυξήθηκε και τις δύο χρονιές: για να μειωθεί χρειάζεται πλεόνασμα.
Πότε ταιριάζει έλλειμμα: σε ύφεση με μεγάλη ανεργία, όπου οι επιπλέον δαπάνες στηρίζουν το εισόδημα. Το κόστος είναι οι τόκοι και η αποπληρωμή του δανείου στα επόμενα χρόνια.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται ο προϋπολογισμός όταν τα έσοδα ξεπερνούν τις δαπάνες;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τις τέσσερις οικονομικές λειτουργίες του κράτους και να αναγνωρίζεις ένα δημόσιο αγαθό.
- Να ταξινομείς τις δαπάνες, τα έσοδα και τους φόρους: άμεσους και έμμεσους, αναλογικούς, προοδευτικούς και αντίστροφα προοδευτικούς.
- Να υπολογίζεις φόρο σε κλιμακωτή κλίμακα και να βρίσκεις τον μέσο και τον οριακό συντελεστή.
- Να ξεχωρίζεις το έλλειμμα από το χρέος και να εξηγείς πότε ταιριάζει ελλειμματικός ή πλεονασματικός προϋπολογισμός.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.