Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ανώτατη και κατώτατη τιμή

Έλλειμμα, μαύρη αγορά και πλεόνασμα: τι γίνεται όταν το κράτος ορίζει την τιμή.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Οικονομικής Θεωρίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 Δ ·2023 επαν. Δ ·2023 Α1 ·2023 Δ ·2022 Δ ·2021 Α3 ·2020 επαν. Δ ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να κρίνεις αν μια ανώτατη ή μια κατώτατη τιμή δεσμεύει, συγκρίνοντάς τη με την τιμή ισορροπίας.
  2. Να υπολογίζεις το έλλειμμα ή το πλεόνασμα από συναρτήσεις και από πίνακα.
  3. Να βρίσκεις την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς από τη συνάρτηση ζήτησης στην προσφερόμενη ποσότητα.
  4. Να υπολογίζεις τη δαπάνη του κράτους και τα έσοδα των παραγωγών με κατώτατη τιμή.

Όταν το κράτος ορίζει την τιμή

Η αγορά βρίσκει μόνη της την τιμή ισορροπίας. Μερικές φορές όμως το κράτος κρίνει ότι αυτή η τιμή βλάπτει κάποιους: είναι πολύ ψηλή για τους καταναλωτές ενός βασικού αγαθού, ή πολύ χαμηλή για τους αγρότες που το παράγουν. Τότε επιβάλλει όριο στην τιμή.

Ανώτατη τιμή PAP_AΚατώτατη τιμή PKP_K
Σκοπόςπροστασία του καταναλωτήπροστασία του παραγωγού
Απαγορεύειπώληση ακριβότεραπώληση φθηνότερα
Δεσμεύει ανPA<P0P_A < P_0PK>P0P_K > P_0
Αφήνειέλλειμμα QD−QSQ_D - Q_Sπλεόνασμα QS−QDQ_S - Q_D
Συνέπειαδελτίο, μαύρη αγοράτο κράτος αγοράζει το πλεόνασμα

Το P0P_0 είναι η τιμή ισορροπίας της αγοράς χωρίς παρέμβαση.

Η ανώτατη τιμή

Το κράτος ορίζει ανώτατη τιμή, π.χ. σε βασικά τρόφιμα σε περίοδο κρίσης. Αν PA<P0P_A < P_0:

  • Οι καταναλωτές ζητούν περισσότερα (QDQ_D στην PAP_A) και οι παραγωγοί προσφέρουν λιγότερα (QSQ_S στην PAP_A).
  • Η άμεση συνέπεια είναι έλλειμμα QD−QSQ_D - Q_S. Είναι μόνιμο, αφού η τιμή δεν επιτρέπεται να ανέβει για να το κλείσει.
  • Η ποσότητα που τελικά πουλιέται είναι η προσφερόμενη QSQ_S. Δεν αγοράζεις ό,τι δεν παράγεται.

Πώς μοιράζεται η λίγη ποσότητα; Αφού δεν τη μοιράζει πια η τιμή, το κράτος μπορεί να τη διανέμει με δελτία, σε περιορισμένη ποσότητα για τον καθένα. Εμφανίζονται όμως και ουρές, και κυρίως μαύρη αγορά: το αγαθό πωλείται παράνομα σε τιμή μεγαλύτερη από τη νόμιμη.

Η τιμή της μαύρης αγοράς

Για την ποσότητα QSQ_S που υπάρχει, οι καταναλωτές είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν έως την τιμή που δίνει η καμπύλη ζήτησης σε αυτή την ποσότητα. Την ονομάζουμε P2P_2 και τη βρίσκεις αν βάλεις QD=QSQ_D = Q_S στη συνάρτηση ζήτησης και λύσεις ως προς PP.

Η διαφορά πάνω από τη νόμιμη τιμή λέγεται «καπέλο», και το βιβλίο λέει ότι μπορεί να φτάσει μέχρι P2−PAP_2 - P_A.

Η κατώτατη τιμή

Το κράτος ορίζει κατώτατη τιμή, συνήθως σε γεωργικά προϊόντα. Αν PK>P0P_K > P_0:

  • Οι παραγωγοί προσφέρουν περισσότερα και οι καταναλωτές ζητούν λιγότερα.
  • Δημιουργείται πλεόνασμα QS−QDQ_S - Q_D.
  • Για να κρατήσει την τιμή, το κράτος αγοράζει το πλεόνασμα από τους παραγωγούς στην τιμή παρέμβασης PKP_K.

Τρία ποσά ζητούνται σχεδόν πάντα:

ΠοσόΤύπος
δαπάνη του κράτουςPK⋅(QS−QD)P_K \cdot (Q_S - Q_D)
δαπάνη των καταναλωτώνPK⋅QDP_K \cdot Q_D
έσοδα των παραγωγώνPK⋅QSP_K \cdot Q_S

Τα έσοδα των παραγωγών είναι το άθροισμα των δύο πρώτων: πληρώνουν οι καταναλωτές όσα αγοράζουν, και το κράτος τα υπόλοιπα.

Η μέθοδος

  1. Βρες την ισορροπία P0P_0, Q0Q_0.
  2. Σύγκρινε το όριο με το P0P_0. Αν δεν δεσμεύει, σταματάς: η αγορά μένει στην ισορροπία.
  3. Βάλε την ελεγχόμενη τιμή και στις δύο συναρτήσεις: βρες QDQ_D και QSQ_S.
  4. Υπολόγισε το έλλειμμα ή το πλεόνασμα.
  5. Ανώτατη: μαύρη αγορά από τη ζήτηση στην QSQ_S. Κατώτατη: δαπάνη του κράτους και έσοδα των παραγωγών.

Πότε δεσμεύει το όριο

Βάλε ανώτατη τιμή και ανέβασέ τη πάνω από την ισορροπία: το έλλειμμα χάνεται. Κάνε το ίδιο με την κατώτατη, κατεβάζοντάς τη. Μετά μετατόπισε τη ζήτηση και δες ότι ένα όριο που δεν δέσμευε μπορεί να αρχίσει να δεσμεύει.

ΤιμήΠοσότητα
Τιμή ισορροπίας
10
Ποσότητα ισορροπίας
50

Η αγορά βρίσκεται στην ισορροπία της.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δίνονται QD=200−10PQ_D = 200 - 10P και QS=50+5PQ_S = 50 + 5P. Το κράτος ορίζει ανώτατη τιμή 88. Βρες το έλλειμμα, την ποσότητα που πωλείται και την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Στην ίδια αγορά, αντί για ανώτατη, ορίζεται κατώτατη τιμή 1313 και το κράτος αγοράζει το πλεόνασμα. Βρες το πλεόνασμα, τη δαπάνη του κράτους και τα έσοδα των παραγωγών.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

(Θέμα Β) Σωστό ή λάθος: «Η επιβολή ανώτατης τιμής οδηγεί πάντα σε έλλειμμα». Αιτιολόγησε με την αγορά QD=200−10PQ_D = 200 - 10P, QS=50+5PQ_S = 50 + 5P και ανώτατη τιμή 1212.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Δίνεται ο πίνακας μιας αγοράς με γραμμική ζήτηση και προσφορά. Ορίζεται ανώτατη τιμή 1010. Βρες το έλλειμμα και την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

(Θέμα Δ) Δίνονται QD=600−20PQ_D = 600 - 20P και QS=100+30PQ_S = 100 + 30P. (α) Βρες την ισορροπία. (β) Ορίζεται κατώτατη τιμή 1212. Βρες το πλεόνασμα και τη δαπάνη του κράτους. (γ) Πόσο κερδίζουν οι παραγωγοί σε σχέση με την ισορροπία; (δ) Αν αντί γι' αυτό οριζόταν ανώτατη τιμή 88, ποια θα ήταν η ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

(Θέμα Β) Εξήγησε γιατί η ανώτατη τιμή οδηγεί σε δελτίο και σε μαύρη αγορά. Αν πωλούνται 9090 μονάδες σε 4545 νοικοκυριά, τι δίνει το δελτίο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Με την επιβολή ανώτατης τιμής το κράτος θέλει να προστατέψει:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ποιον θέλει να προστατέψει το κράτος όταν επιβάλλει κατώτατη τιμή σε ένα αγαθό;

Τα κατάφερες;

  • Να κρίνεις αν μια ανώτατη ή μια κατώτατη τιμή δεσμεύει, συγκρίνοντάς τη με την τιμή ισορροπίας.
  • Να υπολογίζεις το έλλειμμα ή το πλεόνασμα από συναρτήσεις και από πίνακα.
  • Να βρίσκεις την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς από τη συνάρτηση ζήτησης στην προσφερόμενη ποσότητα.
  • Να υπολογίζεις τη δαπάνη του κράτους και τα έσοδα των παραγωγών με κατώτατη τιμή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;