Ανώτατη και κατώτατη τιμή
Έλλειμμα, μαύρη αγορά και πλεόνασμα: τι γίνεται όταν το κράτος ορίζει την τιμή.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Οικονομικής Θεωρίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 Δ ·2023 επαν. Δ ·2023 Α1 ·2023 Δ ·2022 Δ ·2021 Α3 ·2020 επαν. Δ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να κρίνεις αν μια ανώτατη ή μια κατώτατη τιμή δεσμεύει, συγκρίνοντάς τη με την τιμή ισορροπίας.
- Να υπολογίζεις το έλλειμμα ή το πλεόνασμα από συναρτήσεις και από πίνακα.
- Να βρίσκεις την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς από τη συνάρτηση ζήτησης στην προσφερόμενη ποσότητα.
- Να υπολογίζεις τη δαπάνη του κράτους και τα έσοδα των παραγωγών με κατώτατη τιμή.
Όταν το κράτος ορίζει την τιμή
Η αγορά βρίσκει μόνη της την τιμή ισορροπίας. Μερικές φορές όμως το κράτος κρίνει ότι αυτή η τιμή βλάπτει κάποιους: είναι πολύ ψηλή για τους καταναλωτές ενός βασικού αγαθού, ή πολύ χαμηλή για τους αγρότες που το παράγουν. Τότε επιβάλλει όριο στην τιμή.
| Ανώτατη τιμή | Κατώτατη τιμή | |
|---|---|---|
| Σκοπός | προστασία του καταναλωτή | προστασία του παραγωγού |
| Απαγορεύει | πώληση ακριβότερα | πώληση φθηνότερα |
| Δεσμεύει αν | ||
| Αφήνει | έλλειμμα | πλεόνασμα |
| Συνέπεια | δελτίο, μαύρη αγορά | το κράτος αγοράζει το πλεόνασμα |
Το είναι η τιμή ισορροπίας της αγοράς χωρίς παρέμβαση.
Η ανώτατη τιμή
Το κράτος ορίζει ανώτατη τιμή, π.χ. σε βασικά τρόφιμα σε περίοδο κρίσης. Αν :
- Οι καταναλωτές ζητούν περισσότερα ( στην ) και οι παραγωγοί προσφέρουν λιγότερα ( στην ).
- Η άμεση συνέπεια είναι έλλειμμα . Είναι μόνιμο, αφού η τιμή δεν επιτρέπεται να ανέβει για να το κλείσει.
- Η ποσότητα που τελικά πουλιέται είναι η προσφερόμενη . Δεν αγοράζεις ό,τι δεν παράγεται.
Πώς μοιράζεται η λίγη ποσότητα; Αφού δεν τη μοιράζει πια η τιμή, το κράτος μπορεί να τη διανέμει με δελτία, σε περιορισμένη ποσότητα για τον καθένα. Εμφανίζονται όμως και ουρές, και κυρίως μαύρη αγορά: το αγαθό πωλείται παράνομα σε τιμή μεγαλύτερη από τη νόμιμη.
Η τιμή της μαύρης αγοράς
Για την ποσότητα που υπάρχει, οι καταναλωτές είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν έως την τιμή που δίνει η καμπύλη ζήτησης σε αυτή την ποσότητα. Την ονομάζουμε και τη βρίσκεις αν βάλεις στη συνάρτηση ζήτησης και λύσεις ως προς .
Η διαφορά πάνω από τη νόμιμη τιμή λέγεται «καπέλο», και το βιβλίο λέει ότι μπορεί να φτάσει μέχρι .
Η κατώτατη τιμή
Το κράτος ορίζει κατώτατη τιμή, συνήθως σε γεωργικά προϊόντα. Αν :
- Οι παραγωγοί προσφέρουν περισσότερα και οι καταναλωτές ζητούν λιγότερα.
- Δημιουργείται πλεόνασμα .
- Για να κρατήσει την τιμή, το κράτος αγοράζει το πλεόνασμα από τους παραγωγούς στην τιμή παρέμβασης .
Τρία ποσά ζητούνται σχεδόν πάντα:
| Ποσό | Τύπος |
|---|---|
| δαπάνη του κράτους | |
| δαπάνη των καταναλωτών | |
| έσοδα των παραγωγών |
Τα έσοδα των παραγωγών είναι το άθροισμα των δύο πρώτων: πληρώνουν οι καταναλωτές όσα αγοράζουν, και το κράτος τα υπόλοιπα.
Η μέθοδος
- Βρες την ισορροπία , .
- Σύγκρινε το όριο με το . Αν δεν δεσμεύει, σταματάς: η αγορά μένει στην ισορροπία.
- Βάλε την ελεγχόμενη τιμή και στις δύο συναρτήσεις: βρες και .
- Υπολόγισε το έλλειμμα ή το πλεόνασμα.
- Ανώτατη: μαύρη αγορά από τη ζήτηση στην . Κατώτατη: δαπάνη του κράτους και έσοδα των παραγωγών.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δίνονται και . Το κράτος ορίζει ανώτατη τιμή . Βρες το έλλειμμα, την ποσότητα που πωλείται και την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ισορροπία: , άρα και .
, άρα η ανώτατη τιμή δεσμεύει.
Στην τιμή : και .
Έλλειμμα μονάδων. Πωλούνται .
Μαύρη αγορά: για μονάδες, από τη ζήτηση: , άρα .
Το «καπέλο» μπορεί να φτάσει έως ανά μονάδα.
Παράδειγμα 2
Στην ίδια αγορά, αντί για ανώτατη, ορίζεται κατώτατη τιμή και το κράτος αγοράζει το πλεόνασμα. Βρες το πλεόνασμα, τη δαπάνη του κράτους και τα έσοδα των παραγωγών.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
, άρα δεσμεύει.
και .
Πλεόνασμα: μονάδες.
Δαπάνη του κράτους: .
Έσοδα των παραγωγών: . Από αυτά πληρώνουν οι καταναλωτές και το κράτος.
Σύγκριση: στην ισορροπία τα έσοδα ήταν . Η κατώτατη τιμή πέτυχε τον σκοπό της, να στηρίξει το εισόδημα των παραγωγών, με κόστος για τον κρατικό προϋπολογισμό.
Παράδειγμα 3
(Θέμα Β) Σωστό ή λάθος: «Η επιβολή ανώτατης τιμής οδηγεί πάντα σε έλλειμμα». Αιτιολόγησε με την αγορά , και ανώτατη τιμή .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η τιμή ισορροπίας είναι .
Η ανώτατη τιμή επιτρέπει πωλήσεις έως το . Η αγορά θέλει να ισορροπήσει στο , που είναι κάτω από το όριο.
Το όριο δεν δεσμεύει: η αγορά ισορροπεί στο με , χωρίς έλλειμμα.
Λάθος. Έλλειμμα δημιουργεί μόνο ανώτατη τιμή κάτω από την τιμή ισορροπίας.
Παράδειγμα 4
Δίνεται ο πίνακας μιας αγοράς με γραμμική ζήτηση και προσφορά. Ορίζεται ανώτατη τιμή . Βρες το έλλειμμα και την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τιμή Ισορροπία από τον πίνακα: , . Η τιμή είναι κάτω, άρα δεσμεύει.
Έλλειμμα: μονάδες. Πωλούνται .
Η μαύρη αγορά θέλει τη ζήτηση στις μονάδες, που δεν είναι στον πίνακα. Γράφεις λοιπόν τη συνάρτηση: κάθε ευρώ η πέφτει , άρα μονάδες ανά ευρώ.
, και στο : , άρα .
, άρα . Το καπέλο μπορεί να φτάσει τα ανά μονάδα.
Παράδειγμα 5
(Θέμα Δ) Δίνονται και . (α) Βρες την ισορροπία. (β) Ορίζεται κατώτατη τιμή . Βρες το πλεόνασμα και τη δαπάνη του κράτους. (γ) Πόσο κερδίζουν οι παραγωγοί σε σχέση με την ισορροπία; (δ) Αν αντί γι' αυτό οριζόταν ανώτατη τιμή , ποια θα ήταν η ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) , άρα , και . Έλεγχος: .
(β) , δεσμεύει. και .
Πλεόνασμα μονάδων, δαπάνη του κράτους .
(γ) Έσοδα των παραγωγών με την παρέμβαση: . Στην ισορροπία: .
Αύξηση .
(δ) , δεσμεύει. και : έλλειμμα .
Μαύρη αγορά: , άρα , με καπέλο έως .
Παράδειγμα 6
(Θέμα Β) Εξήγησε γιατί η ανώτατη τιμή οδηγεί σε δελτίο και σε μαύρη αγορά. Αν πωλούνται μονάδες σε νοικοκυριά, τι δίνει το δελτίο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στην ανώτατη τιμή ζητείται περισσότερο από όσο προσφέρεται. Η τιμή δεν επιτρέπεται να ανέβει, οπότε δεν μπορεί να μοιράσει τη λίγη ποσότητα.
Δελτίο: το κράτος μοιράζει την ποσότητα σε περιορισμένες μερίδες. Εδώ μονάδες σε κάθε νοικοκυριό.
Μαύρη αγορά: όποιος θέλει περισσότερα από τη μερίδα του είναι πρόθυμος να πληρώσει πάνω από τη νόμιμη τιμή, και κάποιοι πωλητές πουλάνε παράνομα ακριβότερα.
Και τα δύο είναι τρόποι να μοιραστεί μια ποσότητα που δεν τη μοιράζει πια η τιμή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιον θέλει να προστατέψει το κράτος όταν επιβάλλει κατώτατη τιμή σε ένα αγαθό;
Τα κατάφερες;
- Να κρίνεις αν μια ανώτατη ή μια κατώτατη τιμή δεσμεύει, συγκρίνοντάς τη με την τιμή ισορροπίας.
- Να υπολογίζεις το έλλειμμα ή το πλεόνασμα από συναρτήσεις και από πίνακα.
- Να βρίσκεις την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς από τη συνάρτηση ζήτησης στην προσφερόμενη ποσότητα.
- Να υπολογίζεις τη δαπάνη του κράτους και τα έσοδα των παραγωγών με κατώτατη τιμή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.