Δ.13 Η ηθική αρετή και η ηθική πράξη
Ηθικά Νικομάχεια Β 1: γινόμαστε δίκαιοι κάνοντας δίκαια, και ο ρόλος του νομοθέτη.
45 λεπτά
Στις Πανελλήνιες2026 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2023 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα των Ηθικών Νικομαχείων Β 1.5–8, 1103b2–25.
- Να εξηγείς πώς ο ρόλος του νομοθέτη και το παράδειγμα των τεχνών στηρίζουν τη θέση ότι η αρετή αποκτάται με τον εθισμό.
- Να παρουσιάζεις τα πεδία της ανθρώπινης πράξης και των παθών όπου διαμορφώνονται οι ἕξεις.
- Να ερμηνεύεις την έννοια της ἕξεως και τη σημασία που δίνει ο Αριστοτέλης στον εθισμό από τη νεανική ηλικία.
Το πλαίσιο
Το απόσπασμα συνεχίζει αμέσως την προηγούμενη ενότητα. Ο Αριστοτέλης έχει δείξει ότι οι ηθικές αρετές δεν είναι ούτε έμφυτες ούτε ενάντιες στη φύση μας, αλλά επίκτητες: η φύση μάς δίνει τη δυνατότητα και ο εθισμός (ἔθος), η επανάληψη όμοιων πράξεων, την τελειοποιεί. Τελείωσε με τη φράση «τὰ μὲν δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα».
Τώρα φέρνει τεκμήρια για τη θέση του: τι κάνουν οι νομοθέτες στις πόλεις, τι συμβαίνει στις τέχνες, και σε ποια πεδία της ζωής διαμορφώνεται ο χαρακτήρας. Εδώ εμφανίζεται για πρώτη φορά και ο όρος ἕξις, που θα γίνει το «γένος» στον ορισμό της αρετής. Για τον Αριστοτέλη η ηθική δεν χωρίζεται από την πολιτική: ο χαρακτήρας χτίζεται μέσα στην πόλη, στις σχέσεις με τους άλλους.
Το κείμενο
Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν· οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου τοῦτ’ ἐστίν, ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν, καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης. Ἔτι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κιθαρισταί. Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί.
Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς· οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δ’ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι, οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί. Καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται. Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις. Οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.
Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια Β 1.5–8, 1103b2–25
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι χρειάζεται για να φανεί η σύνταξη.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν· | Το επιβεβαιώνει και αυτό που συμβαίνει στις πόλεις· |
| οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, | γιατί οι νομοθέτες κάνουν τους πολίτες αγαθούς εθίζοντάς τους, |
| καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου τοῦτ’ ἐστίν, ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν, | και αυτή είναι η επιδίωξη κάθε νομοθέτη, όσοι όμως δεν το κάνουν σωστά αποτυγχάνουν, |
| καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης. | και σε αυτό διαφέρει ένα καλό πολίτευμα από ένα κακό. |
| Ἔτι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· | Επιπλέον, κάθε αρετή και γεννιέται και καταστρέφεται από τις ίδιες αιτίες και με τα ίδια μέσα, και το ίδιο συμβαίνει με κάθε τέχνη· |
| ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κιθαρισταί. | γιατί από το παίξιμο της κιθάρας γίνονται και οι καλοί και οι κακοί κιθαριστές. |
| Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες· | Ανάλογα (συμβαίνει) και με τους οικοδόμους και με όλους τους υπόλοιπους (τεχνίτες)· |
| ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί. | γιατί αν χτίζουν καλά, θα γίνουν καλοί οικοδόμοι, αν χτίζουν άσχημα, κακοί. |
| Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί. | Γιατί, αν δεν ήταν έτσι, δεν θα χρειαζόταν καθόλου αυτός που θα διδάξει, αλλά όλοι θα γίνονταν (από μόνοι τους) καλοί ή κακοί. |
| Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει· | Έτσι λοιπόν συμβαίνει και με τις αρετές· |
| πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, | γιατί με όσα κάνουμε στις συναλλαγές μας με τους ανθρώπους, άλλοι γινόμαστε δίκαιοι και άλλοι άδικοι, |
| πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. | και με όσα κάνουμε μπροστά στους κινδύνους, συνηθίζοντας να φοβόμαστε ή να έχουμε θάρρος, άλλοι γινόμαστε ανδρείοι και άλλοι δειλοί. |
| Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς· | Το ίδιο συμβαίνει και με όσα έχουν σχέση με τις επιθυμίες και με τις οργές· |
| οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δ’ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι, | γιατί άλλοι γίνονται σώφρονες και πράοι, άλλοι ακόλαστοι και οργίλοι, |
| οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί. | οι μεν επειδή συμπεριφέρονται σε αυτές με αυτόν τον τρόπο, οι δε επειδή συμπεριφέρονται με εκείνον τον τρόπο. |
| Καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται. | Και, με μία λέξη, οι έξεις γεννιούνται από τις όμοιες ενέργειες. |
| Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· | Γι' αυτό πρέπει οι ενέργειες που κάνουμε να έχουν ορισμένη ποιότητα· |
| κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις. | γιατί οι έξεις ακολουθούν τις διαφορές των ενεργειών. |
| Οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν. | Δεν έχει λοιπόν μικρή σημασία αν συνηθίζουμε έτσι ή αλλιώς από την πρώτη νεότητα, αλλά πάρα πολύ μεγάλη, ή μάλλον έχει όλη τη σημασία. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία στο κείμενο |
|---|---|
| μαρτυρέω, -ῶ | μαρτυρώ, επιβεβαιώνω |
| τὸ γινόμενον | αυτό που συμβαίνει |
| νομοθέτης, -ου (ὁ) | νομοθέτης |
| ἐθίζω | συνηθίζω κάποιον σε κάτι, εθίζω |
| βούλημα, -ατος (τό) | θέληση, επιδίωξη |
| ἁμαρτάνω | αποτυγχάνω, σφάλλω |
| διαφέρω (+ γεν.) | διαφέρω από |
| πολιτεία, -ας (ἡ) | πολίτευμα |
| φαῦλος, -η, -ον | κακός, ανάξιος |
| φθείρω (παθ. φθείρομαι) | καταστρέφω· παθ. καταστρέφομαι, χάνομαι |
| ἀνάλογον (επίρρ.) | ανάλογα |
| ὁ διδάξων (μτχ. μέλλ. του διδάσκω) | αυτός που θα διδάξει, ο δάσκαλος |
| συνάλλαγμα, -ατος (τό) | συναλλαγή, συμφωνία (κυρίως οικονομική) |
| τὰ δεινά | οι κίνδυνοι, όσα προκαλούν φόβο |
| θαρρέω, -ῶ | έχω θάρρος |
| δειλός, -ή, -όν | δειλός |
| ἐπιθυμία, -ας (ἡ) | επιθυμία |
| ὀργή, -ῆς (ἡ) | οργή, θυμός |
| πρᾶος, -εῖα, -ον | ήπιος, πράος |
| ἀκόλαστος, -ον | αυτός που δεν συγκρατεί τις επιθυμίες του |
| ὀργίλος, -η, -ον | οξύθυμος, ευέξαπτος |
| οὑτωσί (επίρρ.) | με αυτόν εδώ τον τρόπο (το -ί είναι δεικτικό) |
| ἀναστρέφομαι ἔν τινι | συμπεριφέρομαι σε κάτι |
| ἑνὶ λόγῳ | με μία λέξη, συνοπτικά |
| ἕξις, -εως (ἡ) | έξη: μόνιμη, παγιωμένη ιδιότητα του χαρακτήρα |
| ποιός, -ά, -όν | ορισμένης ποιότητας |
| ἀποδίδωμι | αποδίδω, πραγματοποιώ |
| εὐθὺς ἐκ νέων | ήδη από την πρώτη νεότητα |
| πάμπολυ (επίρρ.) | πάρα πολύ |
Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| βούλημα (βούλομαι) | βούληση, βουλή, βουλευτής, συμβουλή, αβουλία |
| φθείρεται (φθείρω) | φθορά, φθαρτός, διαφθορά, άφθαρτος |
| διδάξοντος (διδάσκω) | διδασκαλία, δάσκαλος, δίδαγμα, διδακτικός, αυτοδίδακτος |
| συναλλάγμασι (συναλλάττω, ἄλλος) | συνάλλαγμα, συναλλαγή, αλλαγή, αντάλλαγμα, εναλλαγή |
| ἀναστρέφεσθαι (στρέφω) | αναστροφή, στροφή, επιστροφή, καταστροφή |
| ἕξεις (ἔχω) | έξη, σχέση, σχήμα, ευεξία, καχεξία |
Ερμηνεία
Η μαρτυρία των πόλεων: ο νομοθέτης
Το πρώτο τεκμήριο είναι από την πολιτική ζωή (τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν). Οι νομοθέτες κάνουν τους πολίτες αγαθούς εθίζοντάς τους: με τους νόμους επιβάλλουν ορισμένες πράξεις και απαγορεύουν άλλες, και με την επανάληψη οι πράξεις αυτές γίνονται συνήθεια και χαρακτήρας. Αυτό είναι το βούλημα, η επιδίωξη, κάθε νομοθέτη.
Από εδώ βγαίνει και ένα κριτήριο για τα πολιτεύματα: ένα καλό πολίτευμα διαφέρει από ένα κακό (πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης) ακριβώς σε αυτό (τούτῳ), στο αν οι νόμοι του εθίζουν σωστά τους πολίτες. Ο νόμος, για τον Αριστοτέλη, δεν είναι μόνο απαγόρευση και τιμωρία: παιδαγωγεί τους πολίτες σε όλη τους τη ζωή. Γι' αυτό η ηθική του είναι πολιτική ηθική: ο ενάρετος άνθρωπος διαμορφώνεται μέσα σε μια πόλη, και η ποιότητα της πόλης φαίνεται στους ανθρώπους της.
Από τα ίδια γεννιέται και χάνεται η αρετή
Το δεύτερο τεκμήριο (Ἔτι) είναι από τις τέχνες. Από τις ίδιες ενέργειες (ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν) γεννιέται και φθείρεται τόσο η αρετή όσο και η τέχνη. Όλοι οι κιθαριστές έγιναν κιθαριστές παίζοντας κιθάρα, και οι καλοί και οι κακοί· η διαφορά είναι στο πώς έπαιζαν. Όποιος χτίζει καλά γίνεται καλός οικοδόμος, όποιος χτίζει άσχημα κακός. Η επανάληψη δεν οδηγεί αυτόματα στην αρετή: οδηγεί σε ό,τι επαναλαμβάνεις.
Ακολουθεί ένα επιχείρημα εκ του αντιθέτου: αν δεν ήταν έτσι, δεν θα χρειαζόταν δάσκαλος (οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος), αλλά όλοι θα γίνονταν από μόνοι τους καλοί ή κακοί. Η ύπαρξη δασκάλων είναι λοιπόν απόδειξη: χρειάζεται κάποιος να καθοδηγεί τις πράξεις, ώστε η επανάληψη να γίνεται σωστά. Ο δάσκαλος στις τέχνες και ο νομοθέτης στις πόλεις έχουν τον ίδιο ρόλο.
Τα πεδία όπου χτίζεται ο χαρακτήρας
Ο Αριστοτέλης περνά από τις τέχνες στις αρετές (Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει) και ονομάζει τέσσερα πεδία. Σε καθένα, ανάλογα με το πώς ενεργούμε, καταλήγουμε σε μια αρετή ή σε μια κακία:
| Πεδίο | Τι κάνουμε ή νιώθουμε | Αρετή | Κακία |
|---|---|---|---|
| τὰ συναλλάγματα τὰ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους | οι συναλλαγές, οι σχέσεις με τους άλλους | δικαιοσύνη (δίκαιοι) | αδικία (ἄδικοι) |
| τὰ δεινά | ο φόβος και το θάρρος μπροστά στον κίνδυνο | ανδρεία (ἀνδρεῖοι) | δειλία (δειλοί) |
| αἱ ἐπιθυμίαι | οι επιθυμίες για τροφή και ηδονές | σωφροσύνη (σώφρονες) | ακολασία (ἀκόλαστοι) |
| αἱ ὀργαί | ο θυμός απέναντι σε όσους μας προσβάλλουν | πραότητα (πρᾶοι) | οργιλότητα (ὀργίλοι) |
Πρόσεξε ότι τα πεδία είναι πράξεις και πάθη: όχι μόνο τι κάνουμε, αλλά και πώς νιώθουμε. Ο φόβος, η επιθυμία και η οργή είναι από μόνα τους φυσικά και ουδέτερα· ηθική αξία παίρνει ο τρόπος που τα ζούμε (ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι). Και όλα τα πεδία είναι κοινωνικά: τα συναλλάγματα, ο κίνδυνος στον πόλεμο, ο θυμός απέναντι σε άλλους. Η αρετή δοκιμάζεται στις σχέσεις μας με τους ανθρώπους.
Η ἕξις
Η σύνοψη (ἑνὶ δὴ λόγῳ) εισάγει τον όρο: ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται. Η ἕξις (από το ἔχω) είναι αυτό που ένας άνθρωπος πια έχει: μια μόνιμη, παγιωμένη ιδιότητα του χαρακτήρα, που χτίστηκε από την επανάληψη όμοιων πράξεων και που με τη σειρά της γεννά όμοιες πράξεις. Γι' αυτό πρέπει να προσέχουμε την ποιότητα των ενεργειών μας (ποιὰς ἀποδιδόναι): οι έξεις ακολουθούν τις διαφορές τους, όπως ο καλός και ο κακός κιθαριστής ακολουθούν το πώς έπαιζαν.
Η σημασία της νεανικής ηλικίας
Το συμπέρασμα (οὖν) κλείνει με μια κλιμάκωση: ο εθισμός από νέους δεν έχει μικρή σημασία, αλλά πάμπολυ, ή μάλλον τὸ πᾶν. Ο χαρακτήρας διαμορφώνεται κυρίως στα πρώτα χρόνια· όσο πιο νωρίς επαναλαμβάνεται μια πράξη, τόσο πιο βαθιά ριζώνει, και μια έξη που έχει παγιωθεί αλλάζει δύσκολα. Από εδώ φαίνεται γιατί ο Αριστοτέλης δίνει τόσο βάρος στην παιδεία και στον νομοθέτη που τη ρυθμίζει, όπως είδαμε στα Πολιτικά.
Η γλώσσα του κειμένου
- ἐθίζοντες: τροπική μετοχή, συνημμένη στο οἱ νομοθέται· ἀγαθούς: κατηγορούμενο στο τοὺς πολίτας, μέσω του ποιοῦσιν.
- ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν: η αναφορική πρόταση έχει άρνηση μή, άρα είναι αναφορικοϋποθετική (= εἴ τινες μὴ εὖ ποιοῦσιν)· μαζί με την κύρια σχηματίζει υποθετικό λόγο του πραγματικού. Η υποθετική απόχρωση γενικεύει: όποιος νομοθέτης κι αν το κάνει άσχημα, αποτυγχάνει.
- τούτῳ: δοτική της αναφοράς· πολιτείας, φαύλης: γενική ως β΄ όρος σύγκρισης στο διαφέρει.
- ἐκ τοῦ κιθαρίζειν, ἐκ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν, ἐκ τοῦ ... ἀναστρέφεσθαι: έναρθρα απαρέμφατα, σε εμπρόθετο του αιτίου.
- Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει ..., ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο: υποθετικός λόγος του αντίθετου του πραγματικού (εἰ + παρατατικός, ἄν + παρατατικός, για το παρόν). Ο Αριστοτέλης τον διαλέγει γιατί θέλει να δείξει ότι το αντίθετο της θέσης του δεν ισχύει: δάσκαλοι υπάρχουν, άρα η αρετή δεν είναι αυτόματη.
- τοῦ διδάξοντος: έναρθρη μετοχή μέλλοντα, γενική ως αντικείμενο του ἔδει.
- οἳ μὲν ... οἳ δὲ: το άρθρο ως δεικτική αντωνυμία, επιμεριστική παράθεση στο υποκείμενο του γινόμεθα.
- ποιάς: κατηγορηματικός προσδιορισμός στο τὰς ἐνεργείας (το ἀποδιδόναι δεν είναι συνδετικό ρήμα).
- τὸ ... ἐθίζεσθαι: έναρθρο απαρέμφατο, υποκείμενο του διαφέρει (απρόσωπο: «έχει σημασία»).
Ο λόγος προχωρά με παρατακτικούς συνδέσμους: το γάρ (επτά φορές) εισάγει αιτιολογήσεις και τεκμήρια, ενώ τα διό και οὖν βγάζουν τα δύο συμπεράσματα: ότι πρέπει να προσέχουμε την ποιότητα των ενεργειών, και ότι ο εθισμός από νέους είναι το παν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Πώς το παράδειγμα των νομοθετών και των τεχνιτών βοηθά τον Αριστοτέλη να στηρίξει τη θέση ότι η ηθική αρετή αποκτάται με τον εθισμό;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οι νομοθέτες. Ο Αριστοτέλης επικαλείται τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν: οι νομοθέτες κάνουν τους πολίτες αγαθούς εθίζοντάς τους (ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς). Αυτό είναι το βούλημα κάθε νομοθέτη, και σε αυτό διαφέρει ένα καλό πολίτευμα από ένα κακό. Αν η αρετή ήταν έμφυτη, οι νόμοι δεν θα είχαν τι να διαμορφώσουν· το ότι οι πόλεις εθίζουν τους πολίτες δείχνει ότι η αρετή είναι επίκτητη.
Οι τεχνίτες. Στις τέχνες, ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν γεννιέται και φθείρεται η ικανότητα: από το παίξιμο γίνονται και οι καλοί και οι κακοί κιθαριστές, από το χτίσιμο οι καλοί και οι κακοί οικοδόμοι, ανάλογα με το αν χτίζουν εὖ ή κακῶς. Αν δεν ήταν έτσι, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος. Η ύπαρξη δασκάλων αποδεικνύει ότι οι ικανότητες χτίζονται με καθοδηγούμενη πράξη.
Η αναλογία. Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει: όπως οι τέχνες, έτσι και οι αρετές γεννιούνται από επαναλαμβανόμενες πράξεις στις συναλλαγές, στους κινδύνους, στις επιθυμίες και στις οργές. Ο νομοθέτης για την πόλη και ο δάσκαλος για την τέχνη κάνουν το ίδιο: καθοδηγούν τις πράξεις, ώστε η επανάληψη να οδηγεί στην αρετή και όχι στην κακία.
Παράδειγμα 2
Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: λίγο πιο κάτω στα Ἠθικὰ Νικομάχεια (Β 3, 1104b11–13) ο Αριστοτέλης γράφει: «Διὸ δεῖ ἦχθαί πως εὐθὺς ἐκ νέων, ὡς ὁ Πλάτων φησίν, ὥστε χαίρειν τε καὶ λυπεῖσθαι οἷς δεῖ· ἡ γὰρ ὀρθὴ παιδεία αὕτη ἐστίν», δηλαδή «Γι' αυτό πρέπει να έχουμε πάρει κάποια αγωγή ήδη από την πρώτη νεότητα, όπως λέει ο Πλάτων, ώστε να χαιρόμαστε και να λυπούμαστε με όσα πρέπει· γιατί αυτή είναι η σωστή παιδεία» (μετάφραση δική μας). Πώς συμπληρώνει το χωρίο όσα λέει το κείμενο για τη σημασία της νεανικής ηλικίας;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το κοινό σημείο. Και τα δύο χωρία τονίζουν την ίδια χρονική στιγμή: εὐθὺς ἐκ νέων. Στο κείμενο ο εθισμός από νέους έχει πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν· στο παράλληλο, η αγωγή που παίρνει κανείς από νωρίς είναι η ὀρθὴ παιδεία. Και στα δύο ο χαρακτήρας χτίζεται στα πρώτα χρόνια.
Τι προσθέτει. Το κείμενο μιλά για πράξεις: η ποιότητα των ενεργειών ορίζει την ἕξιν. Το παράλληλο προσθέτει τα συναισθήματα της ηδονής και της λύπης: η σωστή παιδεία μάς μαθαίνει να χαιρόμαστε με όσα πρέπει και να λυπούμαστε με όσα πρέπει. Δεν αρκεί να κάνει ο νέος το σωστό· πρέπει να φτάσει να το κάνει με ευχαρίστηση, γιατί τότε η αρετή έχει πια γίνει ἕξις.
Η σχέση με τον Πλάτωνα. Η αναφορά στον Πλάτωνα δείχνει ότι η ιδέα έχει ρίζες στον δάσκαλό του, που επίσης πίστευε ότι η αγωγή ξεκινά πριν από τη λογική κατανόηση. Και οι δύο βλέπουν την παιδεία ως υπόθεση της πόλης, γιατί από αυτήν εξαρτάται τι είδους πολίτες θα έχει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε μία ετυμολογικά συγγενή λέξη της νέας ελληνικής για καθεμία από τις λέξεις του κειμένου: βούλημα, φθείρεται, διδάξοντος, συναλλάγμασι.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα των Ηθικών Νικομαχείων Β 1.5–8, 1103b2–25.
- Να εξηγείς πώς ο ρόλος του νομοθέτη και το παράδειγμα των τεχνών στηρίζουν τη θέση ότι η αρετή αποκτάται με τον εθισμό.
- Να παρουσιάζεις τα πεδία της ανθρώπινης πράξης και των παθών όπου διαμορφώνονται οι ἕξεις.
- Να ερμηνεύεις την έννοια της ἕξεως και τη σημασία που δίνει ο Αριστοτέλης στον εθισμό από τη νεανική ηλικία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.