Μετάβαση στο περιεχόμενο

Δ.14 Ηθική αρετή και μεσότητα

Ηθικά Νικομάχεια Β 6: το μέσον του πράγματος και το μέσον «πρὸς ἡμᾶς».

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2021 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα των Ηθικών Νικομαχείων Β 6.4–8, 1106a26–b7.
  2. Να διακρίνεις το μέσον του πράγματος από το μέσον «πρὸς ἡμᾶς», με το παράδειγμα των αριθμών και του Μίλωνα.
  3. Να εξηγείς τι σημαίνει ότι η ηθική ζωή είναι ένα «συνεχὲς καὶ διαιρετὸν» πεδίο υπερβολής, έλλειψης και μέσου.
  4. Να κρίνεις αν το μέσον πρὸς ἡμᾶς είναι αυθαίρετο, και τι προσθέτει ο Αριστοτέλης στο παλιό «μέτρον ἄριστον».

Το πλαίσιο

Στα προηγούμενα κεφάλαια του δεύτερου βιβλίου ο Αριστοτέλης έχει βρει το γένος της αρετής: η αρετή δεν είναι ούτε πάθος (κάτι που νιώθουμε) ούτε απλή ικανότητα (κάτι που μπορούμε), αλλά ἕξις, μια παγιωμένη στάση του χαρακτήρα απέναντι στα πάθη. Μένει να πει τι λογής ἕξις είναι. Στην αρχή του έκτου κεφαλαίου προσθέτει ότι κάθε αρετή κάνει καλό το πράγμα του οποίου είναι αρετή, και το βοηθά να κάνει καλά το έργο του:

οἷον ἡ τοῦ ὀφθαλμοῦ ἀρετὴ τόν τε ὀφθαλμὸν σπουδαῖον ποιεῖ καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ. τῇ γὰρ τοῦ ὀφθαλμοῦ ἀρετῇ εὖ ὁρῶμεν. (Β 6.2)

«Για παράδειγμα, η αρετή του ματιού κάνει σπουδαίο και το μάτι και το έργο του· γιατί με την αρετή του ματιού βλέπουμε καλά» (μετάφραση δική μας). Η αρετή του ανθρώπου θα είναι λοιπόν η ἕξις που τον κάνει καλό άνθρωπο και τον βοηθά να κάνει καλά το δικό του έργο. Για να φανεί πώς γίνεται αυτό, ο φιλόσοφος εξετάζει τη φύση του μέσου. Αυτό είναι το απόσπασμα.

Το κείμενο

Ἐν παντὶ δὴ συνεχεῖ καὶ διαιρετῷ ἔστι λαβεῖν τὸ μὲν πλεῖον τὸ δ’ ἔλαττον τὸ δ’ ἴσον, καὶ ταῦτα ἢ κατ’ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ἢ πρὸς ἡμᾶς [...]. Λέγω δὲ τοῦ μὲν πράγματος μέσον τὸ ἴσον ἀπέχον ἀφ’ ἑκατέρου τῶν ἄκρων, ὅπερ ἐστὶν ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πᾶσιν, πρὸς ἡμᾶς δὲ ὃ μήτε πλεονάζει μήτε ἐλλείπει· τοῦτο δ’ οὐχ ἕν, οὐδὲ ταὐτὸν πᾶσιν. Οἷον εἰ τὰ δέκα πολλὰ τὰ δὲ δύο ὀλίγα, τὰ ἓξ μέσα λαμβάνουσι κατὰ τὸ πρᾶγμα· ἴσῳ γάρ ὑπερέχει τε καὶ ὑπερέχεται· τοῦτο δὲ μέσον ἐστὶ κατὰ τὴν ἀριθμητικὴν ἀναλογίαν. Τὸ δὲ πρὸς ἡμᾶς οὐχ οὕτω ληπτέον· οὐ γὰρ εἴ τῳ δέκα μναῖ φαγεῖν πολὺ δύο δὲ ὀλίγον, ὁ ἀλείπτης ἓξ μνᾶς προστάξει· ἔστι γὰρ ἴσως καὶ τοῦτο πολὺ τῷ ληψομένῳ ἢ ὀλίγον· Μίλωνι μὲν γὰρ ὀλίγον, τῷ δὲ ἀρχομένῳ τῶν γυμνασίων πολύ. Ὁμοίως ἐπὶ δρόμου καὶ πάλης. Οὕτω δὴ πᾶς ἐπιστήμων τὴν ὑπερβολὴν μὲν καὶ τὴν ἔλλειψιν φεύγει, τὸ δὲ μέσον ζητεῖ καὶ τοῦθ’ αἱρεῖται, μέσον δὲ οὐ τὸ τοῦ πράγματος ἀλλὰ τὸ πρὸς ἡμᾶς.

Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια Β 6.4–8, 1106a26–b7

Το «[...]» του Φακέλου παραλείπει τις λέξεις «τὸ δ’ ἴσον μέσον τι ὑπερβολῆς καὶ ἐλλείψεως», «και το ίσο είναι κάτι μέσο ανάμεσα στην υπερβολή και στην έλλειψη». Ο Φάκελος τυπώνει «ἴσῳ γάρ» με οξεία, και έτσι το κρατάμε.

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι χρειάζεται για να φανεί η σύνταξη.

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση
Ἐν παντὶ δὴ συνεχεῖ καὶ διαιρετῷ ἔστι λαβεῖν τὸ μὲν πλεῖον τὸ δ’ ἔλαττον τὸ δ’ ἴσον,Σε καθετί λοιπόν που είναι συνεχές και διαιρετό, μπορεί κανείς να πάρει το περισσότερο, το λιγότερο και το ίσο,
καὶ ταῦτα ἢ κατ’ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ἢ πρὸς ἡμᾶς [...].και αυτά είτε σε σχέση με το ίδιο το πράγμα είτε σε σχέση με εμάς [...].
Λέγω δὲ τοῦ μὲν πράγματος μέσον τὸ ἴσον ἀπέχον ἀφ’ ἑκατέρου τῶν ἄκρων, ὅπερ ἐστὶν ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πᾶσιν,Και ονομάζω μέσο του πράγματος αυτό που απέχει εξίσου από καθένα από τα δύο άκρα, και που είναι ένα και το ίδιο για όλους,
πρὸς ἡμᾶς δὲ ὃ μήτε πλεονάζει μήτε ἐλλείπει· τοῦτο δ’ οὐχ ἕν, οὐδὲ ταὐτὸν πᾶσιν.ενώ μέσο σε σχέση με εμάς αυτό που ούτε περισσεύει ούτε λείπει· και αυτό δεν είναι ένα, ούτε το ίδιο για όλους.
Οἷον εἰ τὰ δέκα πολλὰ τὰ δὲ δύο ὀλίγα, τὰ ἓξ μέσα λαμβάνουσι κατὰ τὸ πρᾶγμα·Για παράδειγμα, αν το δέκα είναι πολύ και το δύο λίγο, παίρνουν το έξι ως μέσο σε σχέση με το πράγμα·
ἴσῳ γάρ ὑπερέχει τε καὶ ὑπερέχεται·γιατί ξεπερνά (το ένα) και ξεπερνιέται (από το άλλο) κατά ίσο ποσό·
τοῦτο δὲ μέσον ἐστὶ κατὰ τὴν ἀριθμητικὴν ἀναλογίαν.και αυτό είναι το μέσο σύμφωνα με την αριθμητική αναλογία.
Τὸ δὲ πρὸς ἡμᾶς οὐχ οὕτω ληπτέον·Το μέσο όμως σε σχέση με εμάς δεν πρέπει να το παίρνουμε έτσι·
οὐ γὰρ εἴ τῳ δέκα μναῖ φαγεῖν πολὺ δύο δὲ ὀλίγον, ὁ ἀλείπτης ἓξ μνᾶς προστάξει·γιατί, αν για κάποιον δέκα μνες φαγητό είναι πολύ και δύο λίγο, ο γυμναστής δεν θα του ορίσει έξι μνες·
ἔστι γὰρ ἴσως καὶ τοῦτο πολὺ τῷ ληψομένῳ ἢ ὀλίγον·γιατί ίσως και αυτό είναι πολύ ή λίγο για εκείνον που θα το πάρει·
Μίλωνι μὲν γὰρ ὀλίγον, τῷ δὲ ἀρχομένῳ τῶν γυμνασίων πολύ.για τον Μίλωνα λίγο, ενώ για εκείνον που μόλις αρχίζει τη γυμναστική πολύ.
Ὁμοίως ἐπὶ δρόμου καὶ πάλης.Το ίδιο ισχύει για το τρέξιμο και την πάλη.
Οὕτω δὴ πᾶς ἐπιστήμων τὴν ὑπερβολὴν μὲν καὶ τὴν ἔλλειψιν φεύγει, τὸ δὲ μέσον ζητεῖ καὶ τοῦθ’ αἱρεῖται,Έτσι λοιπόν κάθε γνώστης (μιας τέχνης) αποφεύγει την υπερβολή και την έλλειψη, ενώ αναζητά το μέσο και αυτό προτιμά,
μέσον δὲ οὐ τὸ τοῦ πράγματος ἀλλὰ τὸ πρὸς ἡμᾶς.μέσο όμως όχι του πράγματος αλλά σε σχέση με εμάς.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία στο κείμενο
συνεχής, -έςσυνεχής, χωρίς κενά
διαιρετός, -ή, -όνπου μπορεί να διαιρεθεί
ἔστι (με τόνο στην παραλήγουσα, = ἔξεστι)είναι δυνατόν, μπορεί κανείς
ἔλαττον (συγκρ. του μικρός / ὀλίγος)λιγότερο
κατ’ αὐτὸ τὸ πρᾶγμασε σχέση με το ίδιο το πράγμα, αντικειμενικά
πρὸς ἡμᾶςσε σχέση με εμάς
ἀπέχω (+ ἀπό)απέχω
ἑκάτερος, -α, -ονκαθένας από τους δύο
ἄκρον, -ου (τό)άκρο
πλεονάζωπερισσεύω, είμαι παραπάνω απ' όσο πρέπει
ἐλλείπωλείπω, είμαι λιγότερος απ' όσο πρέπει
ὑπερέχωξεπερνώ· παθ. ξεπερνιέμαι
ἀναλογία, -ας (ἡ)αναλογία, σχέση ποσοτήτων
ληπτέον (ρημ. επίθ. του λαμβάνω)πρέπει να πάρει κανείς
μνᾶ, -ᾶς (ἡ)μνα, μονάδα βάρους (περίπου μισό κιλό)
ἀλείπτης, -ου (ὁ)γυμναστής, προπονητής (κυριολ. αυτός που αλείφει με λάδι τους αθλητές)
προστάττω (μέλλ. προστάξω)ορίζω, προστάζω
ἄρχομαι (+ γεν.)αρχίζω
γυμνάσια, τάοι γυμναστικές ασκήσεις
δρόμος, -ου (ὁ)τρέξιμο, αγώνας δρόμου
πάλη, -ης (ἡ)πάλη
ἐπιστήμων, -ονγνώστης, ειδικός
ὑπερβολή, -ῆς (ἡ)υπερβολή, το παραπάνω
ἔλλειψις, -εως (ἡ)έλλειψη, το λιγότερο
αἱροῦμαιπροτιμώ, διαλέγω

Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

Λέξη του κειμένουΣυγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής
συνεχεῖ (συν + ἔχω)συνέχεια, συνεχίζω, συνεχώς, σχέση
διαιρετῷ (διαιρέω, αἱρέω)διαίρεση, διαιρέτης, αίρεση, προαίρεση
ὑπερβολήν (ὑπερβάλλω, βάλλω)βολή, πρόβλημα, σύμβολο, διαβολή
ἔλλειψιν (ἐλλείπω, λείπω)ελλιπής, λείψανο, έκλειψη, ελλειμματικός
προστάξει (προστάττω, τάττω)πρόσταγμα, προστακτική, τάξη, σύνταξη
ἐπιστήμων (ἐπίσταμαι)επιστήμη, επιστήμονας, επιστημονικός, επιστημολογία

Ερμηνεία

Πού ψάχνουμε το μέσο

Ο Αριστοτέλης ξεκινά από μια έννοια της φυσικής του: το συνεχὲς καὶ διαιρετόν, κάτι που δεν έχει κενά και μπορεί να χωριστεί όσο θέλουμε, όπως μια γραμμή, ο χρόνος ή η κίνηση. Σε κάθε τέτοιο μέγεθος μπορεί κανείς να πάρει περισσότερο, λιγότερο ή ίσο.

Στην ηθική, τέτοια συνεχή πεδία είναι τα πάθη και οι πράξεις. Ο φόβος ή η οργή δεν είναι «ναι ή όχι»: έχουν διαβαθμίσεις, σε ένταση και σε διάρκεια. Μπορείς να φοβηθείς πολύ, λίγο ή όσο πρέπει. Οι επιλογές που κάνει ο άνθρωπος μέσα σε αυτό το πεδίο τον χαρακτηρίζουν ηθικά. Και τα τρία σημεία έχουν όνομα: ὑπερβολή (το παραπάνω), ἔλλειψις (το λιγότερο) και μέσον.

Δύο είδη μέσου

Το μέσο μπορεί να μετρηθεί με δύο τρόπους:

Μέσον τοῦ πράγματοςΜέσον πρὸς ἡμᾶς
ορισμόςτὸ ἴσον ἀπέχον ἀφ’ ἑκατέρου τῶν ἄκρωνὃ μήτε πλεονάζει μήτε ἐλλείπει
για ποιουςἓν καὶ τὸ αὐτὸ πᾶσινοὐχ ἕν, οὐδὲ ταὐτὸν πᾶσιν
πώς βρίσκεταιμε υπολογισμό, κατὰ τὴν ἀριθμητικὴν ἀναλογίανμε κρίση, ανάλογα με το πρόσωπο και την περίσταση
παράδειγματο 6 ανάμεσα στο 10 και στο 2η μερίδα φαγητού για τον Μίλωνα ή για τον αρχάριο
σημερινός όροςαντικειμενικόυποκειμενικό, προσωπικό

Το μέσον τοῦ πράγματος είναι ένα και το ίδιο για όλους: το 6 απέχει κατά 4 και από το 10 και από το 2 (ἴσῳ ὑπερέχει τε καὶ ὑπερέχεται), όποιος κι αν κάνει τον λογαριασμό. Το μέσον πρὸς ἡμᾶς δεν το βρίσκεις με αριθμητική: είναι αυτό που για τον συγκεκριμένο άνθρωπο, στη συγκεκριμένη περίσταση, δεν είναι ούτε πολύ ούτε λίγο.

Ο Μίλων και ο αρχάριος

Ο Μίλων από τον Κρότωνα ήταν ο πιο διάσημος παλαιστής της αρχαιότητας: νίκησε πολλές φορές στους Ολυμπιακούς αγώνες, και οι αρχαίοι διηγούνταν ιστορίες για τη δύναμη και την όρεξή του. Αν δέκα μνες φαγητό είναι πολλές και δύο λίγες, ένας καλός ἀλείπτης δεν θα δώσει σε όλους έξι. Για τον Μίλωνα οι έξι είναι λίγες, για όποιον μόλις ξεκινά τη γυμναστική πολλές. Το ίδιο ισχύει για την προπόνηση στο τρέξιμο και στην πάλη.

Το παράδειγμα είναι διαλεγμένο με προσοχή: ο γυμναστής δεν ορίζει την ποσότητα όπως του αρέσει, ούτε αφήνει τον αθλητή να φάει όσο θέλει. Την ορίζει με γνώση, ξέροντας το σώμα του αθλητή και τον σκοπό της προπόνησης. Το μέσο πρὸς ἡμᾶς είναι λοιπόν σχετικό με το πρόσωπο, αλλά όχι αυθαίρετο.

Ο ἐπιστήμων

Το συμπέρασμα γενικεύει: κάθε γνώστης μιας τέχνης, ο γυμναστής, ο γιατρός, ο τεχνίτης, αποφεύγει την υπερβολή και την έλλειψη και ψάχνει και προτιμά το μέσο· όχι το μέσο του πράγματος, αλλά το πρὸς ἡμᾶς. Το ζητεῖ δείχνει ότι το μέσο δεν είναι δεδομένο: χρειάζεται αναζήτηση. Το αἱρεῖται δείχνει ότι, όταν βρεθεί, γίνεται αντικείμενο επιλογής.

Η αναλογία προετοιμάζει την επόμενη ενότητα: αν οι τέχνες πετυχαίνουν το έργο τους κοιτάζοντας το μέσο, τότε και η αρετή, που είναι ακριβέστερη και ανώτερη από κάθε τέχνη, θα στοχεύει κι αυτή στο μέσο.

Το μέτρο: παλιό και καινούργιο

Η ιδέα του μέτρου είναι πολύ πιο παλιά από τον Αριστοτέλη: το μηδὲν ἄγαν ήταν χαραγμένο στο μαντείο των Δελφών, και το μέτρον ἄριστον αποδιδόταν στον Κλεόβουλο, έναν από τους επτά σοφούς. Ο Αριστοτέλης δεν το εφευρίσκει, αλλά του δίνει φιλοσοφικό θεμέλιο:

  • το συνδέει με τη θεωρία του συνεχούς και των τριών σημείων του·
  • ξεχωρίζει το αριθμητικό μέσο από το μέσο πρὸς ἡμᾶς, και το δεύτερο είναι αυτό που μετρά στην ηθική·
  • το δένει με τη γνώση του ἐπιστήμονος, δηλαδή με τον λόγο.

Το μέσο του Αριστοτέλη δεν είναι μετριότητα. Ο γυμναστής που δίνει στον Μίλωνα τη σωστή μερίδα δεν διαλέγει το «μέτριο» αλλά το σωστό για αυτόν, και αυτό είναι το άριστο.

Η γλώσσα του κειμένου

  • ἔστι λαβεῖν: το ἔστι, τονισμένο στην αρχή, σημαίνει ἔξεστι, «είναι δυνατόν»· το λαβεῖν είναι υποκείμενό του.
  • κατ’ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, πρὸς ἡμᾶς: εμπρόθετοι προσδιορισμοί της αναφοράς.
  • Λέγω ... μέσον τὸ ἴσον ἀπέχον: το λέγω σημαίνει «ονομάζω»· μέσον: κατηγορούμενο στο τὸ ἀπέχον.
  • ὅπερ ἐστὶν ἓν ... και ὃ μήτε πλεονάζει μήτε ἐλλείπει: αναφορικές προτάσεις· η δεύτερη είναι ουσιαστική, αντικείμενο του εννοούμενου λέγω.
  • Οἷον εἰ τὰ δέκα πολλὰ (ἐστί), ... λαμβάνουσι: υποθετικός λόγος του πραγματικού.
  • ἴσῳ: δοτική του μέτρου (της διαφοράς), «κατά ίσο ποσό».
  • ληπτέον: ρηματικό επίθετο σε -τέος, σε απρόσωπη σύνταξη (= δεῖ λαμβάνειν).
  • εἴ τῳ δέκα μναῖ φαγεῖν πολύ: τῳ = τινί· φαγεῖν: απαρέμφατο της αναφοράς («ως προς το φαγητό»)· πολύ: κατηγορούμενο. Μαζί με το προστάξει σχηματίζει υποθετικό λόγο του πραγματικού.
  • τῷ ληψομένῳ, Μίλωνι, τῷ ἀρχομένῳ: δοτικές του κρίνοντος προσώπου («για εκείνον»)· τῶν γυμνασίων: αντικείμενο του ἀρχομένῳ.
  • αἱρεῖται: μέση φωνή του αἱρέω, «προτιμά, διαλέγει για τον εαυτό του».

Τα απρόσωπα (ἔστι λαβεῖν, ἔστι) και το ρηματικό επίθετο (ληπτέον) δίνουν στις διαπιστώσεις γενική ισχύ: δεν μιλά για ένα πρόσωπο, αλλά για ό,τι ισχύει πάντα. Και η παράταξη με μὲν ... δέ ταιριάζει σε ένα κείμενο που προχωρά με αντιθέσεις (πλεῖον–ἔλαττον, πρᾶγμα–ἡμεῖς, Μίλων–αρχάριος) και αφηγείται ένα παράδειγμα βήμα βήμα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. «Λέγω δὲ τοῦ μὲν πράγματος μέσον τὸ ἴσον ἀπέχον ἀφ’ ἑκατέρου τῶν ἄκρων, ὅπερ ἐστὶν ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πᾶσιν, πρὸς ἡμᾶς δὲ ὃ μήτε πλεονάζει μήτε ἐλλείπει»: Να αναπτύξεις τη διάκριση ανάμεσα στα δύο είδη μέσου, αξιοποιώντας τα παραδείγματα του κειμένου.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: στα Ἠθικὰ Εὐδήμια (1220b27–28) ο Αριστοτέλης γράφει: «ἐν πᾶσι δὲ τὸ μέσον τὸ πρὸς ἡμᾶς βέλτιστον· τοῦτο γάρ ἐστιν ὡς ἡ ἐπιστήμη κελεύει καὶ ὁ λόγος», δηλαδή «σε όλα όμως το μέσο το σχετικό προς εμάς είναι το καλύτερο· γιατί αυτό είναι όπως το ορίζουν η επιστήμη και ο λόγος» (μετάφραση δική μας). Πώς φωτίζει το χωρίο το ερώτημα αν το μέσον πρὸς ἡμᾶς είναι αυθαίρετο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί ο Αριστοτέλης ξεκινά από το «συνεχὲς καὶ διαιρετόν»;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Ποια δύο πράγματα φεύγει, κατά το κείμενο, «πᾶς ἐπιστήμων»;

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα των Ηθικών Νικομαχείων Β 6.4–8, 1106a26–b7.
  • Να διακρίνεις το μέσον του πράγματος από το μέσον «πρὸς ἡμᾶς», με το παράδειγμα των αριθμών και του Μίλωνα.
  • Να εξηγείς τι σημαίνει ότι η ηθική ζωή είναι ένα «συνεχὲς καὶ διαιρετὸν» πεδίο υπερβολής, έλλειψης και μέσου.
  • Να κρίνεις αν το μέσον πρὸς ἡμᾶς είναι αυθαίρετο, και τι προσθέτει ο Αριστοτέλης στο παλιό «μέτρον ἄριστον».

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;