Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αδίδακτο: η γ΄ κλίση και η μετοχή του παθητικού αορίστου

Φωνηεντόληκτα και υγρόληκτα ουσιαστικά, επίθετα της γ΄ κλίσης, λυθείς λυθεῖσα λυθέν.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου - Λυκείου), 3 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2025 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2024 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2023 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2021 Γ. Αδίδακτο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να κλίνεις τα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά της γ΄ κλίσης, μονόθεμα (ἥρως, ἰχθύς, μῦς) και διπλόθεμα (πέλεκυς, ἄστυ, πειθώ), μαζί με τα σε -ευς και -ις, -εως.
  2. Να κλίνεις τα διπλόθεμα υγρόληκτα σε -ωρ, -ορος και -ηρ, -ερος (ῥήτωρ, ἀστήρ) και να ξεχωρίζεις τις ιδιομορφίες τους.
  3. Να κλίνεις τα επίθετα της γ΄ κλίσης (χαρίεις, εὔελπις, μέλας, εὔβοτρυς, δίπηχυς) και τη μετοχή του παθητικού αορίστου (λυθείς, λυθεῖσα, λυθέν).
  4. Να μεταφράζεις ένα αδίδακτο του Ξενοφώντα και να απαντάς σε ερωτήσεις γραμματικής και συντακτικού όπως στο Θέμα Γ.

Γιατί η γ΄ κλίση

Στο αδίδακτο, οι μισές ερωτήσεις γραμματικής ζητούν έναν τύπο της γ΄ κλίσης: «να γράψετε τη δοτική πληθυντικού», «την αιτιατική ενικού», «το ίδιο πρόσωπο στον άλλο αριθμό». Η γ΄ κλίση είναι δύσκολη γιατί το θέμα δεν φαίνεται πάντα από την ονομαστική. Ο κανόνας για όλες τις ενότητες αυτού του κεφαλαίου: βρες το θέμα από τη γενική ενικού, και από εκεί βγάζεις τους άλλους τύπους.

ΚατηγορίαΥποκατηγορίαΠαραδείγματα
Φωνηεντόληκτα μονόθεμα-ως, -ωος · -υς, -υος · -ευς, -εωςἥρως · ἰχθύς, μῦς, βότρυς · βασιλεύς
Φωνηεντόληκτα διπλόθεμα-ις, -εως · -υς/-υ, -εως · -ω, -οῦςπόλις · πέλεκυς, ἄστυ · πειθώ
Συμφωνόληκτα υγρόληκτα διπλόθεμα-ωρ, -ορος · -ηρ, -εροςῥήτωρ · ἀστήρ, ἀήρ, αἰθήρ

Υπενθύμιση: σε -ευς και σε -ις, -εως

ὁ βασιλεύςὁ Πειραιεύςἡ πόλις
ονομ.βασιλεύςΠειραιεύςπόλις
γεν.βασιλέωςΠειραιῶςπόλεως
δοτ.βασιλεῖΠειραιεῖπόλει
αιτ.βασιλέαΠειραιᾶπόλιν
κλητ.βασιλεῦΠειραιεῦπόλι
ονομ. πληθ.βασιλεῖς—πόλεις
γεν. πληθ.βασιλέων—πόλεων
δοτ. πληθ.βασιλεῦσι(ν)—πόλεσι(ν)
αιτ. πληθ.βασιλέας (ή βασιλεῖς)—πόλεις

Όταν πριν από το -ευς υπάρχει φωνήεν, η γενική και η αιτιατική ενικού συναιρούνται στην αττική: ὁ Πειραιεύς, τοῦ Πειραιῶς, τὸν Πειραιᾶ. Θα το συναντήσεις στο αδίδακτο της ενότητας.

Φωνηεντόληκτα μονόθεμα: -ως, -ωος και -υς, -υος

Έχουν ένα θέμα σε όλες τις πτώσεις: ἡρω-, ἰχθυ-, μυ-. Τα σε -ως, -ωος (ἥρως, Τρώς, θώς, δμώς) κλίνονται ομαλά. Τα σε -υς, -υος (ἰχθύς, μῦς, βότρυς, στάχυς, δρῦς, κλιτύς, ἰσχύς, ὀσφῦς) θέλουν προσοχή σε τέσσερα σημεία:

  1. Κλητική ενικού χωρίς κατάληξη, μόνο το θέμα: ὦ ἰχθύ, ὦ βότρυ, ὦ μῦ.
  2. Αιτιατική ενικού σε -ν, όχι σε -α: τὸν ἰχθύν, τὸν βότρυν, τὸν μῦν.
  3. Αιτιατική πληθυντικού σε -ς, όχι σε -ας· αν τονίζεται στη λήγουσα, παίρνει περισπωμένη: τοὺς ἰχθῦς, τοὺς βότρυς, τοὺς μῦς.
  4. Τα μονοσύλλαβα παίρνουν περισπωμένη όπου μένουν μονοσύλλαβα: ὁ μῦς, τὸν μῦν, ὦ μῦ, τοὺς μῦς.

Κλίνε το «ἥρως», το «ἰχθύς» και το «μῦς»

Πες την κατάληξη από μέσα σου και πάτα το κουτάκι. Η κλητική ενικού των σε -υς δεν έχει κατάληξη· γι’ αυτό δεν κρύβεται.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

ὁ ἥρωςὁ ἰχθύςὁ μῦς
ονομ. ενικ.
γεν. ενικ.
δοτ. ενικ.
αιτ. ενικ.
κλητ. ενικ.ἰχθύμῦ
ονομ. πληθ.
γεν. πληθ.
δοτ. πληθ.
αιτ. πληθ.
κλητ. πληθ.

0 / 28 καταλήξεις

Φωνηεντόληκτα διπλόθεμα: -υς/-υ, -εως και -ω, -οῦς

Σε -υς, -εως και -υ, -εως: ὁ πέλεκυς, τὸ ἄστυ

Έχουν δύο θέματα: σε -υ (πελεκυ-, ἀστυ-) για την ονομαστική, την αιτιατική και την κλητική ενικού, και σε -ε (πελεκε-, ἀστε-) για όλους τους άλλους τύπους. Κλίνονται σαν την πόλη, με τρεις παρατηρήσεις:

  • Η γενική ενικού είναι σε -ως, και η γενική ενικού και πληθυντικού τονίζονται στην προπαραλήγουσα, παρά τον κανόνα: πελέκεως, ἄστεως, πελέκεων, ἄστεων.
  • Το ε του θέματος συναιρείται με το ι ή το ε της κατάληξης σε ει: πελέκε-ι → πελέκει, πελέκε-ες → πελέκεις. Στο ουδέτερο, ε + α → η: ἄστε-α → ἄστη.
  • Τα αρσενικά έχουν αιτιατική ενικού σε -ν (τὸν πέλεκυν), αιτιατική πληθυντικού ίδια με την ονομαστική (τοὺς πελέκεις), και κλητική ενικού χωρίς κατάληξη (ὦ πέλεκυ).

Έτσι κλίνεται και ο πῆχυς, τοῦ πήχεως, και ο πρέσβυς με τη σημασία «πρεσβευτής», στον πληθυντικό: οἱ πρέσβεις, τῶν πρέσβεων.

Κλίνε το «πέλεκυς» και το «ἄστυ»

Πρώτα ρώτα: εδώ το θέμα έχει υ ή ε; Μετά πες την κατάληξη. Όπου δεν υπάρχει κατάληξη, ο τύπος δεν κρύβεται.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

ὁ πέλεκυςτὸ ἄστυ
ονομ. ενικ.ἄστυ
γεν. ενικ.
δοτ. ενικ.
αιτ. ενικ.ἄστυ
κλητ. ενικ.πέλεκυἄστυ
ονομ. πληθ.
γεν. πληθ.
δοτ. πληθ.
αιτ. πληθ.
κλητ. πληθ.

0 / 16 καταλήξεις

Σε -ω, -οῦς: ἡ πειθώ

Είναι θηλυκά και έχουν μόνο ενικό: ἡ πειθώ, ἡ ἠχώ, και κύρια ονόματα όπως Σαπφώ, Καλυψώ, Λητώ, Κλωθώ. Θέμα σε -ω για την ονομαστική, σε -ο για τις άλλες πτώσεις, και το ο συναιρείται με την κατάληξη.

ονομ.γεν.δοτ.αιτ.κλητ.
ἡ πειθώτῆς πειθοῦς (< πειθό-ος)τῇ πειθοῖ (< πειθό-ι)τὴν πειθώ (< πειθό-α)ὦ πειθοῖ

Η αιτιατική πειθώ παίρνει οξεία, παρά τον κανόνα που θέλει περισπωμένη σε συνηρημένη λήγουσα.

Υγρόληκτα διπλόθεμα: -ωρ, -ορος και -ηρ, -ερος

Θέμα με μακρό φωνήεν (-ωρ, -ηρ) και θέμα με βραχύ (-ορ, -ερ):

  • Τα σε -ωρ, -ορος (ῥήτωρ, Ἕκτωρ, παντοκράτωρ) έχουν το μακρό θέμα μόνο στην ονομαστική ενικού· η κλητική είναι ῥῆτορ, με βραχύ θέμα.
  • Τα σε -ηρ, -ερος (ἀστήρ, ἀήρ, αἰθήρ, ἀθήρ) έχουν το μακρό θέμα στην ονομαστική και την κλητική ενικού: ὦ ἀήρ.
  • Ονομαστική και κλητική ενικού σχηματίζονται χωρίς κατάληξη.
  • Το ἀστήρ κάνει δοτική πληθυντικού ἀστράσι(ν).

Κλίνε το «ῥήτωρ» και το «ἀστήρ»

Πες την κατάληξη και πάτα το κουτάκι. Πρόσεξε την κλητική του ῥήτωρ και τη δοτική πληθυντικού του ἀστήρ.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

ὁ ῥήτωρὁ ἀστήρ
ονομ. ενικ.ῥήτωρἀστήρ
γεν. ενικ.
δοτ. ενικ.
αιτ. ενικ.
κλητ. ενικ.ῥῆτορἀστήρ
ονομ. πληθ.
γεν. πληθ.
δοτ. πληθ.
αιτ. πληθ.
κλητ. πληθ.

0 / 16 καταλήξεις

Μην τα μπερδέψεις με τα μονόθεμα (ὁ κρατήρ, τοῦ κρατῆρος· τὸ νέκταρ, τοῦ νέκταρος), που κρατούν το ίδιο φωνήεν παντού, ούτε με τα συγκοπτόμενα (ὁ πατήρ, τοῦ πατρός· ἡ μήτηρ, τῆς μητρός), που χάνουν το ε σε ορισμένες πτώσεις.

Επίθετα της γ΄ κλίσης

ΚατηγορίαΠαράδειγμαΣημείωση
φωνηεντόληκτα δικατάληκτα σε -υς, -υὁ, ἡ εὔβοτρυς, τὸ εὔβοτρυ (γεν. εὐβότρυος) · ὁ, ἡ δίπηχυς, τὸ δίπηχυ (γεν. διπήχεος)κλίνονται σαν τα ουσιαστικά βότρυς και πῆχυς, αλλά η γενική είναι σε -ος, όχι σε -ως
αφωνόληκτα τρικατάληκτα σε -εις, -εσσα, -ενὁ χαρίεις, ἡ χαρίεσσα, τὸ χαρίενέτσι και ἀστερόεις, ἰχθυόεις, ὑλήεις (επίθετα πλησμονής)
αφωνόληκτα δικατάληκτα σε -ις, -ιὁ, ἡ εὔελπις, τὸ εὔελπι (γεν. εὐέλπιδος)κλίνονται σαν το β΄ συνθετικό (ἐλπίς)· αιτ. εὔελπιν· έτσι και ἄχαρις, φιλόπολις, ἄπολις
ενρινόληκτα τρικατάληκτα σε -ας, -αινα, -ανὁ μέλας, ἡ μέλαινα, τὸ μέλανέτσι και τάλας, τάλαινα, τάλαν· δοτ. πληθ. μέλασι(ν)

Ο χαρίεις

Θέμα χαριεντ- (και χαριετ- στη δοτική πληθυντικού). Το ντ πέφτει πριν από το σ της ονομαστικής (χαρίεντ-ς → χαρίεις), το τελικό τ πέφτει όπου δεν υπάρχει κατάληξη (τὸ χαρίεν), και η κλητική του αρσενικού είναι το θέμα: ὦ χαρίεν.

αρσενικόθηλυκόουδέτερο
ονομ.χαρίειςχαρίεσσαχαρίεν
γεν.χαρίεντοςχαριέσσηςχαρίεντος
δοτ.χαρίεντιχαριέσσῃχαρίεντι
αιτ.χαρίενταχαρίεσσανχαρίεν
κλητ.χαρίενχαρίεσσαχαρίεν
ονομ. πληθ.χαρίεντεςχαρίεσσαιχαρίεντα
γεν. πληθ.χαριέντωνχαριεσσῶνχαριέντων
δοτ. πληθ.χαρίεσι(ν)χαριέσσαιςχαρίεσι(ν)
αιτ. πληθ.χαρίενταςχαριέσσαςχαρίεντα

Η μετοχή του παθητικού αορίστου

Κατά το χαρίεις κλίνεται η μετοχή του παθητικού αορίστου: λυθείς, λυθεῖσα, λυθέν, θέμα λυθεντ-. Τη σχηματίζεις από το θέμα του παθητικού αορίστου (ἐ-λύθη-ν → λυθ-) με τις καταλήξεις -είς, -εῖσα, -έν. Ο β΄ παθητικός αόριστος κάνει το ίδιο χωρίς θ: ἐγράφην → γραφείς, γραφεῖσα, γραφέν. Και τα αποθετικά με παθητικό αόριστο έχουν τη μετοχή αυτή: ἐφοβήθην → φοβηθείς, ἐκοιμήθην → κοιμηθείς.

Κλίνε το «λυθείς, λυθεῖσα, λυθέν»

Πες την κατάληξη και πάτα το κουτάκι. Το αρσενικό και το ουδέτερο κλίνονται κατά τη γ΄ κλίση, το θηλυκό σαν τη θάλασσα.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

αρσενικόθηλυκόουδέτερο
ονομ. ενικ.
γεν. ενικ.
δοτ. ενικ.
αιτ. ενικ.
κλητ. ενικ.
ονομ. πληθ.
γεν. πληθ.
δοτ. πληθ.
αιτ. πληθ.
κλητ. πληθ.

0 / 30 καταλήξεις

Η δοτική πληθυντικού λυθεῖσι βγαίνει από λυθέντ-σι: το ντ πέφτει μπροστά στο σ και το ε μακραίνει σε ει (αναπληρωματική έκταση). Πρόσεξε ότι ο τύπος είναι ο ίδιος στο αρσενικό και στο ουδέτερο, και διαφέρει από τη δοτική του θηλυκού (λυθείσαις).

Ένα αδίδακτο: η νύχτα μετά τους Αιγός ποταμούς

Εισαγωγή. Το 405 π.Χ. ο Σπαρτιάτης ναύαρχος Λύσανδρος καταστρέφει τον αθηναϊκό στόλο στους Αιγός ποταμούς, στον Ελλήσποντο. Μόνο λίγα πλοία γλιτώνουν, ανάμεσά τους η Πάραλος, η ιερή τριήρης της Αθήνας, που φέρνει το νέο στην πόλη.

ἐν δὲ ταῖς Ἀθήναις τῆς Παράλου ἀφικομένης νυκτὸς ἐλέγετο ἡ συμφορά, καὶ οἰμωγὴ ἐκ τοῦ Πειραιῶς διὰ τῶν μακρῶν τειχῶν εἰς ἄστυ διῆκεν, ὁ ἕτερος τῷ ἑτέρῳ παραγγέλλων· ὥστ’ ἐκείνης τῆς νυκτὸς οὐδεὶς ἐκοιμήθη, οὐ μόνον τοὺς ἀπολωλότας πενθοῦντες, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἔτι αὐτοὶ ἑαυτούς, πείσεσθαι νομίζοντες οἷα ἐποίησαν Μηλίους τε Λακεδαιμονίων ἀποίκους ὄντας, κρατήσαντες πολιορκίᾳ, καὶ Ἱστιαιέας καὶ Σκιωναίους καὶ Τορωναίους καὶ Αἰγινήτας καὶ ἄλλους πολλοὺς τῶν Ἑλλήνων. τῇ δ’ ὑστεραίᾳ ἐκκλησίαν ἐποίησαν, ἐν ᾗ ἔδοξε τούς τε λιμένας ἀποχῶσαι πλὴν ἑνὸς καὶ τὰ τείχη εὐτρεπίζειν καὶ φυλακὰς ἐφιστάναι καὶ τἆλλα πάντα ὡς εἰς πολιορκίαν παρασκευάζειν τὴν πόλιν. καὶ οὗτοι μὲν περὶ ταῦτα ἦσαν.

Ξενοφών, Ἑλληνικά 2.2.3-4 (έκδ. E. C. Marchant, όπως στη βιβλιοθήκη Perseus)

ΛέξηΣημασία
ἡ Πάραλοςη ιερή τριήρης της Αθήνας
οἰμωγή, ἡθρήνος, ολολυγμός
τὰ μακρὰ τείχητα Μακρά Τείχη, που ένωναν την Αθήνα με τον Πειραιά
διήκωφτάνω, απλώνομαι ως
παραγγέλλωμεταδίδω (ένα μήνυμα)
οἱ ἀπολωλότες (ἀπόλλυμαι, μτχ. παρακ.)οι χαμένοι, οι νεκροί
ἄποικος, ὁάποικος
ἀποχώννυμι (απαρ. αορ. ἀποχῶσαι)φράζω με χώμα
εὐτρεπίζωετοιμάζω, επισκευάζω
ἐφίστημιτοποθετώ

Η μετάφραση

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση (δική μας)
ἐν δὲ ταῖς Ἀθήναις τῆς Παράλου ἀφικομένης νυκτὸς ἐλέγετο ἡ συμφορά,Στην Αθήνα, όταν έφτασε η Πάραλος, μέσα στη νύχτα, αναγγελλόταν η συμφορά,
καὶ οἰμωγὴ ἐκ τοῦ Πειραιῶς διὰ τῶν μακρῶν τειχῶν εἰς ἄστυ διῆκεν, ὁ ἕτερος τῷ ἑτέρῳ παραγγέλλων·και ένας θρήνος απλωνόταν από τον Πειραιά μέσα από τα Μακρά Τείχη ως την πόλη, καθώς ο ένας το μετέφερε στον άλλον·
ὥστ’ ἐκείνης τῆς νυκτὸς οὐδεὶς ἐκοιμήθη,ώστε εκείνη τη νύχτα κανείς δεν κοιμήθηκε,
οὐ μόνον τοὺς ἀπολωλότας πενθοῦντες, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἔτι αὐτοὶ ἑαυτούς,γιατί πενθούσαν όχι μόνο τους χαμένους, αλλά πολύ περισσότερο ακόμη τον εαυτό τους,
πείσεσθαι νομίζοντες οἷα ἐποίησαν Μηλίους τε Λακεδαιμονίων ἀποίκους ὄντας, κρατήσαντες πολιορκίᾳ,επειδή πίστευαν ότι θα πάθουν όσα είχαν κάνει (οι ίδιοι) στους Μηλίους, που ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων, αφού τους κυρίευσαν με πολιορκία,
καὶ Ἱστιαιέας καὶ Σκιωναίους καὶ Τορωναίους καὶ Αἰγινήτας καὶ ἄλλους πολλοὺς τῶν Ἑλλήνων.και στους Ιστιαιείς και στους Σκιωναίους και στους Τορωναίους και στους Αιγινήτες και σε πολλούς άλλους από τους Έλληνες.
τῇ δ’ ὑστεραίᾳ ἐκκλησίαν ἐποίησαν, ἐν ᾗ ἔδοξεΤην επόμενη μέρα συγκάλεσαν εκκλησία του δήμου, στην οποία αποφασίστηκε
τούς τε λιμένας ἀποχῶσαι πλὴν ἑνὸς καὶ τὰ τείχη εὐτρεπίζειν καὶ φυλακὰς ἐφιστάναινα φράξουν με χώμα τα λιμάνια εκτός από ένα, να επισκευάσουν τα τείχη, να τοποθετήσουν φρουρές,
καὶ τἆλλα πάντα ὡς εἰς πολιορκίαν παρασκευάζειν τὴν πόλιν. καὶ οὗτοι μὲν περὶ ταῦτα ἦσαν.και σε όλα τα άλλα να ετοιμάσουν την πόλη για πολιορκία. Και αυτοί ασχολούνταν με αυτά.

Το ἐποίησαν στο «οἷα ἐποίησαν Μηλίους» είναι δίπτωτο με δύο αιτιατικές (ποιῶ τινά τι): Μηλίους (πρόσωπο, άμεσο) και οἷα (πράγμα). Τα πενθοῦντες και νομίζοντες είναι στον πληθυντικό, ενώ το οὐδείς στον ενικό: συμφωνούν κατά το νόημα (σχήμα κατὰ τὸ νοούμενον), γιατί το «κανείς δεν κοιμήθηκε» σημαίνει «όλοι έμειναν ξύπνιοι».

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Γ. Να γράψεις: α) τη δοτική ενικού και την αιτιατική ενικού του «Πειραιῶς»· β) τη γενική ενικού και τη δοτική πληθυντικού του «ἄστυ»· γ) την ίδια πτώση του άλλου αριθμού για τα «τειχῶν» και «λιμένας»· δ) τη δοτική πληθυντικού του «νυκτός».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. α) Να αναγνωρίσεις συντακτικά τη μετοχή «ἀφικομένης» και να την αναλύσεις σε δευτερεύουσα πρόταση. β) Να χαρακτηρίσεις την πρόταση «ὥστ’ ἐκείνης τῆς νυκτὸς οὐδεὶς ἐκοιμήθη». γ) Να γράψεις τη μετοχή του αορίστου «ἐκοιμήθη» στη γενική ενικού και στη δοτική πληθυντικού και των τριών γενών.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια είναι η αιτιατική πληθυντικού του «ὁ ἰχθύς»;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τη γενική ενικού και τη δοτική πληθυντικού των ουσιαστικών: ὁ ἥρως, ὁ πέλεκυς, ὁ ῥήτωρ.

Τα κατάφερες;

  • Να κλίνεις τα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά της γ΄ κλίσης, μονόθεμα (ἥρως, ἰχθύς, μῦς) και διπλόθεμα (πέλεκυς, ἄστυ, πειθώ), μαζί με τα σε -ευς και -ις, -εως.
  • Να κλίνεις τα διπλόθεμα υγρόληκτα σε -ωρ, -ορος και -ηρ, -ερος (ῥήτωρ, ἀστήρ) και να ξεχωρίζεις τις ιδιομορφίες τους.
  • Να κλίνεις τα επίθετα της γ΄ κλίσης (χαρίεις, εὔελπις, μέλας, εὔβοτρυς, δίπηχυς) και τη μετοχή του παθητικού αορίστου (λυθείς, λυθεῖσα, λυθέν).
  • Να μεταφράζεις ένα αδίδακτο του Ξενοφώντα και να απαντάς σε ερωτήσεις γραμματικής και συντακτικού όπως στο Θέμα Γ.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;