Αδίδακτο: η γ΄ κλίση και η μετοχή του παθητικού αορίστου
Φωνηεντόληκτα και υγρόληκτα ουσιαστικά, επίθετα της γ΄ κλίσης, λυθείς λυθεῖσα λυθέν.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου - Λυκείου), 3 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2025 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2024 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2023 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2021 Γ. Αδίδακτο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να κλίνεις τα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά της γ΄ κλίσης, μονόθεμα (ἥρως, ἰχθύς, μῦς) και διπλόθεμα (πέλεκυς, ἄστυ, πειθώ), μαζί με τα σε -ευς και -ις, -εως.
- Να κλίνεις τα διπλόθεμα υγρόληκτα σε -ωρ, -ορος και -ηρ, -ερος (ῥήτωρ, ἀστήρ) και να ξεχωρίζεις τις ιδιομορφίες τους.
- Να κλίνεις τα επίθετα της γ΄ κλίσης (χαρίεις, εὔελπις, μέλας, εὔβοτρυς, δίπηχυς) και τη μετοχή του παθητικού αορίστου (λυθείς, λυθεῖσα, λυθέν).
- Να μεταφράζεις ένα αδίδακτο του Ξενοφώντα και να απαντάς σε ερωτήσεις γραμματικής και συντακτικού όπως στο Θέμα Γ.
Γιατί η γ΄ κλίση
Στο αδίδακτο, οι μισές ερωτήσεις γραμματικής ζητούν έναν τύπο της γ΄ κλίσης: «να γράψετε τη δοτική πληθυντικού», «την αιτιατική ενικού», «το ίδιο πρόσωπο στον άλλο αριθμό». Η γ΄ κλίση είναι δύσκολη γιατί το θέμα δεν φαίνεται πάντα από την ονομαστική. Ο κανόνας για όλες τις ενότητες αυτού του κεφαλαίου: βρες το θέμα από τη γενική ενικού, και από εκεί βγάζεις τους άλλους τύπους.
| Κατηγορία | Υποκατηγορία | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Φωνηεντόληκτα μονόθεμα | -ως, -ωος · -υς, -υος · -ευς, -εως | ἥρως · ἰχθύς, μῦς, βότρυς · βασιλεύς |
| Φωνηεντόληκτα διπλόθεμα | -ις, -εως · -υς/-υ, -εως · -ω, -οῦς | πόλις · πέλεκυς, ἄστυ · πειθώ |
| Συμφωνόληκτα υγρόληκτα διπλόθεμα | -ωρ, -ορος · -ηρ, -ερος | ῥήτωρ · ἀστήρ, ἀήρ, αἰθήρ |
Υπενθύμιση: σε -ευς και σε -ις, -εως
| ὁ βασιλεύς | ὁ Πειραιεύς | ἡ πόλις | |
|---|---|---|---|
| ονομ. | βασιλεύς | Πειραιεύς | πόλις |
| γεν. | βασιλέως | Πειραιῶς | πόλεως |
| δοτ. | βασιλεῖ | Πειραιεῖ | πόλει |
| αιτ. | βασιλέα | Πειραιᾶ | πόλιν |
| κλητ. | βασιλεῦ | Πειραιεῦ | πόλι |
| ονομ. πληθ. | βασιλεῖς | — | πόλεις |
| γεν. πληθ. | βασιλέων | — | πόλεων |
| δοτ. πληθ. | βασιλεῦσι(ν) | — | πόλεσι(ν) |
| αιτ. πληθ. | βασιλέας (ή βασιλεῖς) | — | πόλεις |
Όταν πριν από το -ευς υπάρχει φωνήεν, η γενική και η αιτιατική ενικού συναιρούνται στην αττική: ὁ Πειραιεύς, τοῦ Πειραιῶς, τὸν Πειραιᾶ. Θα το συναντήσεις στο αδίδακτο της ενότητας.
Φωνηεντόληκτα μονόθεμα: -ως, -ωος και -υς, -υος
Έχουν ένα θέμα σε όλες τις πτώσεις: ἡρω-, ἰχθυ-, μυ-. Τα σε -ως, -ωος (ἥρως, Τρώς, θώς, δμώς) κλίνονται ομαλά. Τα σε -υς, -υος (ἰχθύς, μῦς, βότρυς, στάχυς, δρῦς, κλιτύς, ἰσχύς, ὀσφῦς) θέλουν προσοχή σε τέσσερα σημεία:
- Κλητική ενικού χωρίς κατάληξη, μόνο το θέμα: ὦ ἰχθύ, ὦ βότρυ, ὦ μῦ.
- Αιτιατική ενικού σε -ν, όχι σε -α: τὸν ἰχθύν, τὸν βότρυν, τὸν μῦν.
- Αιτιατική πληθυντικού σε -ς, όχι σε -ας· αν τονίζεται στη λήγουσα, παίρνει περισπωμένη: τοὺς ἰχθῦς, τοὺς βότρυς, τοὺς μῦς.
- Τα μονοσύλλαβα παίρνουν περισπωμένη όπου μένουν μονοσύλλαβα: ὁ μῦς, τὸν μῦν, ὦ μῦ, τοὺς μῦς.
Φωνηεντόληκτα διπλόθεμα: -υς/-υ, -εως και -ω, -οῦς
Σε -υς, -εως και -υ, -εως: ὁ πέλεκυς, τὸ ἄστυ
Έχουν δύο θέματα: σε -υ (πελεκυ-, ἀστυ-) για την ονομαστική, την αιτιατική και την κλητική ενικού, και σε -ε (πελεκε-, ἀστε-) για όλους τους άλλους τύπους. Κλίνονται σαν την πόλη, με τρεις παρατηρήσεις:
- Η γενική ενικού είναι σε -ως, και η γενική ενικού και πληθυντικού τονίζονται στην προπαραλήγουσα, παρά τον κανόνα: πελέκεως, ἄστεως, πελέκεων, ἄστεων.
- Το ε του θέματος συναιρείται με το ι ή το ε της κατάληξης σε ει: πελέκε-ι → πελέκει, πελέκε-ες → πελέκεις. Στο ουδέτερο, ε + α → η: ἄστε-α → ἄστη.
- Τα αρσενικά έχουν αιτιατική ενικού σε -ν (τὸν πέλεκυν), αιτιατική πληθυντικού ίδια με την ονομαστική (τοὺς πελέκεις), και κλητική ενικού χωρίς κατάληξη (ὦ πέλεκυ).
Έτσι κλίνεται και ο πῆχυς, τοῦ πήχεως, και ο πρέσβυς με τη σημασία «πρεσβευτής», στον πληθυντικό: οἱ πρέσβεις, τῶν πρέσβεων.
Σε -ω, -οῦς: ἡ πειθώ
Είναι θηλυκά και έχουν μόνο ενικό: ἡ πειθώ, ἡ ἠχώ, και κύρια ονόματα όπως Σαπφώ, Καλυψώ, Λητώ, Κλωθώ. Θέμα σε -ω για την ονομαστική, σε -ο για τις άλλες πτώσεις, και το ο συναιρείται με την κατάληξη.
| ονομ. | γεν. | δοτ. | αιτ. | κλητ. |
|---|---|---|---|---|
| ἡ πειθώ | τῆς πειθοῦς (< πειθό-ος) | τῇ πειθοῖ (< πειθό-ι) | τὴν πειθώ (< πειθό-α) | ὦ πειθοῖ |
Η αιτιατική πειθώ παίρνει οξεία, παρά τον κανόνα που θέλει περισπωμένη σε συνηρημένη λήγουσα.
Υγρόληκτα διπλόθεμα: -ωρ, -ορος και -ηρ, -ερος
Θέμα με μακρό φωνήεν (-ωρ, -ηρ) και θέμα με βραχύ (-ορ, -ερ):
- Τα σε -ωρ, -ορος (ῥήτωρ, Ἕκτωρ, παντοκράτωρ) έχουν το μακρό θέμα μόνο στην ονομαστική ενικού· η κλητική είναι ῥῆτορ, με βραχύ θέμα.
- Τα σε -ηρ, -ερος (ἀστήρ, ἀήρ, αἰθήρ, ἀθήρ) έχουν το μακρό θέμα στην ονομαστική και την κλητική ενικού: ὦ ἀήρ.
- Ονομαστική και κλητική ενικού σχηματίζονται χωρίς κατάληξη.
- Το ἀστήρ κάνει δοτική πληθυντικού ἀστράσι(ν).
Μην τα μπερδέψεις με τα μονόθεμα (ὁ κρατήρ, τοῦ κρατῆρος· τὸ νέκταρ, τοῦ νέκταρος), που κρατούν το ίδιο φωνήεν παντού, ούτε με τα συγκοπτόμενα (ὁ πατήρ, τοῦ πατρός· ἡ μήτηρ, τῆς μητρός), που χάνουν το ε σε ορισμένες πτώσεις.
Επίθετα της γ΄ κλίσης
| Κατηγορία | Παράδειγμα | Σημείωση |
|---|---|---|
| φωνηεντόληκτα δικατάληκτα σε -υς, -υ | ὁ, ἡ εὔβοτρυς, τὸ εὔβοτρυ (γεν. εὐβότρυος) · ὁ, ἡ δίπηχυς, τὸ δίπηχυ (γεν. διπήχεος) | κλίνονται σαν τα ουσιαστικά βότρυς και πῆχυς, αλλά η γενική είναι σε -ος, όχι σε -ως |
| αφωνόληκτα τρικατάληκτα σε -εις, -εσσα, -εν | ὁ χαρίεις, ἡ χαρίεσσα, τὸ χαρίεν | έτσι και ἀστερόεις, ἰχθυόεις, ὑλήεις (επίθετα πλησμονής) |
| αφωνόληκτα δικατάληκτα σε -ις, -ι | ὁ, ἡ εὔελπις, τὸ εὔελπι (γεν. εὐέλπιδος) | κλίνονται σαν το β΄ συνθετικό (ἐλπίς)· αιτ. εὔελπιν· έτσι και ἄχαρις, φιλόπολις, ἄπολις |
| ενρινόληκτα τρικατάληκτα σε -ας, -αινα, -αν | ὁ μέλας, ἡ μέλαινα, τὸ μέλαν | έτσι και τάλας, τάλαινα, τάλαν· δοτ. πληθ. μέλασι(ν) |
Ο χαρίεις
Θέμα χαριεντ- (και χαριετ- στη δοτική πληθυντικού). Το ντ πέφτει πριν από το σ της ονομαστικής (χαρίεντ-ς → χαρίεις), το τελικό τ πέφτει όπου δεν υπάρχει κατάληξη (τὸ χαρίεν), και η κλητική του αρσενικού είναι το θέμα: ὦ χαρίεν.
| αρσενικό | θηλυκό | ουδέτερο | |
|---|---|---|---|
| ονομ. | χαρίεις | χαρίεσσα | χαρίεν |
| γεν. | χαρίεντος | χαριέσσης | χαρίεντος |
| δοτ. | χαρίεντι | χαριέσσῃ | χαρίεντι |
| αιτ. | χαρίεντα | χαρίεσσαν | χαρίεν |
| κλητ. | χαρίεν | χαρίεσσα | χαρίεν |
| ονομ. πληθ. | χαρίεντες | χαρίεσσαι | χαρίεντα |
| γεν. πληθ. | χαριέντων | χαριεσσῶν | χαριέντων |
| δοτ. πληθ. | χαρίεσι(ν) | χαριέσσαις | χαρίεσι(ν) |
| αιτ. πληθ. | χαρίεντας | χαριέσσας | χαρίεντα |
Η μετοχή του παθητικού αορίστου
Κατά το χαρίεις κλίνεται η μετοχή του παθητικού αορίστου: λυθείς, λυθεῖσα, λυθέν, θέμα λυθεντ-. Τη σχηματίζεις από το θέμα του παθητικού αορίστου (ἐ-λύθη-ν → λυθ-) με τις καταλήξεις -είς, -εῖσα, -έν. Ο β΄ παθητικός αόριστος κάνει το ίδιο χωρίς θ: ἐγράφην → γραφείς, γραφεῖσα, γραφέν. Και τα αποθετικά με παθητικό αόριστο έχουν τη μετοχή αυτή: ἐφοβήθην → φοβηθείς, ἐκοιμήθην → κοιμηθείς.
Η δοτική πληθυντικού λυθεῖσι βγαίνει από λυθέντ-σι: το ντ πέφτει μπροστά στο σ και το ε μακραίνει σε ει (αναπληρωματική έκταση). Πρόσεξε ότι ο τύπος είναι ο ίδιος στο αρσενικό και στο ουδέτερο, και διαφέρει από τη δοτική του θηλυκού (λυθείσαις).
Ένα αδίδακτο: η νύχτα μετά τους Αιγός ποταμούς
Εισαγωγή. Το 405 π.Χ. ο Σπαρτιάτης ναύαρχος Λύσανδρος καταστρέφει τον αθηναϊκό στόλο στους Αιγός ποταμούς, στον Ελλήσποντο. Μόνο λίγα πλοία γλιτώνουν, ανάμεσά τους η Πάραλος, η ιερή τριήρης της Αθήνας, που φέρνει το νέο στην πόλη.
ἐν δὲ ταῖς Ἀθήναις τῆς Παράλου ἀφικομένης νυκτὸς ἐλέγετο ἡ συμφορά, καὶ οἰμωγὴ ἐκ τοῦ Πειραιῶς διὰ τῶν μακρῶν τειχῶν εἰς ἄστυ διῆκεν, ὁ ἕτερος τῷ ἑτέρῳ παραγγέλλων· ὥστ’ ἐκείνης τῆς νυκτὸς οὐδεὶς ἐκοιμήθη, οὐ μόνον τοὺς ἀπολωλότας πενθοῦντες, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἔτι αὐτοὶ ἑαυτούς, πείσεσθαι νομίζοντες οἷα ἐποίησαν Μηλίους τε Λακεδαιμονίων ἀποίκους ὄντας, κρατήσαντες πολιορκίᾳ, καὶ Ἱστιαιέας καὶ Σκιωναίους καὶ Τορωναίους καὶ Αἰγινήτας καὶ ἄλλους πολλοὺς τῶν Ἑλλήνων. τῇ δ’ ὑστεραίᾳ ἐκκλησίαν ἐποίησαν, ἐν ᾗ ἔδοξε τούς τε λιμένας ἀποχῶσαι πλὴν ἑνὸς καὶ τὰ τείχη εὐτρεπίζειν καὶ φυλακὰς ἐφιστάναι καὶ τἆλλα πάντα ὡς εἰς πολιορκίαν παρασκευάζειν τὴν πόλιν. καὶ οὗτοι μὲν περὶ ταῦτα ἦσαν.
Ξενοφών, Ἑλληνικά 2.2.3-4 (έκδ. E. C. Marchant, όπως στη βιβλιοθήκη Perseus)
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| ἡ Πάραλος | η ιερή τριήρης της Αθήνας |
| οἰμωγή, ἡ | θρήνος, ολολυγμός |
| τὰ μακρὰ τείχη | τα Μακρά Τείχη, που ένωναν την Αθήνα με τον Πειραιά |
| διήκω | φτάνω, απλώνομαι ως |
| παραγγέλλω | μεταδίδω (ένα μήνυμα) |
| οἱ ἀπολωλότες (ἀπόλλυμαι, μτχ. παρακ.) | οι χαμένοι, οι νεκροί |
| ἄποικος, ὁ | άποικος |
| ἀποχώννυμι (απαρ. αορ. ἀποχῶσαι) | φράζω με χώμα |
| εὐτρεπίζω | ετοιμάζω, επισκευάζω |
| ἐφίστημι | τοποθετώ |
Η μετάφραση
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση (δική μας) |
|---|---|
| ἐν δὲ ταῖς Ἀθήναις τῆς Παράλου ἀφικομένης νυκτὸς ἐλέγετο ἡ συμφορά, | Στην Αθήνα, όταν έφτασε η Πάραλος, μέσα στη νύχτα, αναγγελλόταν η συμφορά, |
| καὶ οἰμωγὴ ἐκ τοῦ Πειραιῶς διὰ τῶν μακρῶν τειχῶν εἰς ἄστυ διῆκεν, ὁ ἕτερος τῷ ἑτέρῳ παραγγέλλων· | και ένας θρήνος απλωνόταν από τον Πειραιά μέσα από τα Μακρά Τείχη ως την πόλη, καθώς ο ένας το μετέφερε στον άλλον· |
| ὥστ’ ἐκείνης τῆς νυκτὸς οὐδεὶς ἐκοιμήθη, | ώστε εκείνη τη νύχτα κανείς δεν κοιμήθηκε, |
| οὐ μόνον τοὺς ἀπολωλότας πενθοῦντες, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἔτι αὐτοὶ ἑαυτούς, | γιατί πενθούσαν όχι μόνο τους χαμένους, αλλά πολύ περισσότερο ακόμη τον εαυτό τους, |
| πείσεσθαι νομίζοντες οἷα ἐποίησαν Μηλίους τε Λακεδαιμονίων ἀποίκους ὄντας, κρατήσαντες πολιορκίᾳ, | επειδή πίστευαν ότι θα πάθουν όσα είχαν κάνει (οι ίδιοι) στους Μηλίους, που ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων, αφού τους κυρίευσαν με πολιορκία, |
| καὶ Ἱστιαιέας καὶ Σκιωναίους καὶ Τορωναίους καὶ Αἰγινήτας καὶ ἄλλους πολλοὺς τῶν Ἑλλήνων. | και στους Ιστιαιείς και στους Σκιωναίους και στους Τορωναίους και στους Αιγινήτες και σε πολλούς άλλους από τους Έλληνες. |
| τῇ δ’ ὑστεραίᾳ ἐκκλησίαν ἐποίησαν, ἐν ᾗ ἔδοξε | Την επόμενη μέρα συγκάλεσαν εκκλησία του δήμου, στην οποία αποφασίστηκε |
| τούς τε λιμένας ἀποχῶσαι πλὴν ἑνὸς καὶ τὰ τείχη εὐτρεπίζειν καὶ φυλακὰς ἐφιστάναι | να φράξουν με χώμα τα λιμάνια εκτός από ένα, να επισκευάσουν τα τείχη, να τοποθετήσουν φρουρές, |
| καὶ τἆλλα πάντα ὡς εἰς πολιορκίαν παρασκευάζειν τὴν πόλιν. καὶ οὗτοι μὲν περὶ ταῦτα ἦσαν. | και σε όλα τα άλλα να ετοιμάσουν την πόλη για πολιορκία. Και αυτοί ασχολούνταν με αυτά. |
Το ἐποίησαν στο «οἷα ἐποίησαν Μηλίους» είναι δίπτωτο με δύο αιτιατικές (ποιῶ τινά τι): Μηλίους (πρόσωπο, άμεσο) και οἷα (πράγμα). Τα πενθοῦντες και νομίζοντες είναι στον πληθυντικό, ενώ το οὐδείς στον ενικό: συμφωνούν κατά το νόημα (σχήμα κατὰ τὸ νοούμενον), γιατί το «κανείς δεν κοιμήθηκε» σημαίνει «όλοι έμειναν ξύπνιοι».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Γ. Να γράψεις: α) τη δοτική ενικού και την αιτιατική ενικού του «Πειραιῶς»· β) τη γενική ενικού και τη δοτική πληθυντικού του «ἄστυ»· γ) την ίδια πτώση του άλλου αριθμού για τα «τειχῶν» και «λιμένας»· δ) τη δοτική πληθυντικού του «νυκτός».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Ονομαστική ὁ Πειραιεύς. Πριν από το -ευς υπάρχει φωνήεν, άρα η γενική και η αιτιατική ενικού συναιρούνται· η δοτική όχι: δοτική τῷ Πειραιεῖ, αιτιατική τὸν Πειραιᾶ.
β) Διπλόθεμο σε -υ, -εως: θέμα σε ε εκτός από την ονομαστική, την αιτιατική και την κλητική ενικού. Γενική τοῦ ἄστεως, δοτική πληθυντικού τοῖς ἄστεσι(ν).
γ) τειχῶν: από το τὸ τεῖχος, σιγμόληκτο· γενική ενικού τοῦ τείχους. λιμένας: από το ὁ λιμήν, τοῦ λιμένος, ενρινόληκτο διπλόθεμο· αιτιατική ενικού τὸν λιμένα.
δ) ἡ νύξ, τῆς νυκτός, θέμα νυκτ-. Το τ πέφτει μπροστά στο σ, και το κ ενώνεται με το σ σε ξ: νυκτ-σί → νυκ-σί → ταῖς νυξί(ν).
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. α) Να αναγνωρίσεις συντακτικά τη μετοχή «ἀφικομένης» και να την αναλύσεις σε δευτερεύουσα πρόταση. β) Να χαρακτηρίσεις την πρόταση «ὥστ’ ἐκείνης τῆς νυκτὸς οὐδεὶς ἐκοιμήθη». γ) Να γράψεις τη μετοχή του αορίστου «ἐκοιμήθη» στη γενική ενικού και στη δοτική πληθυντικού και των τριών γενών.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) ἀφικομένης: επιρρηματική χρονική μετοχή, σε γενική απόλυτη, με υποκείμενο το τῆς Παράλου. Δηλώνει το προτερόχρονο. Ανάλυση: ἐπεὶ ἡ Πάραλος ἀφίκετο.
β) Το ὥστε έρχεται μετά από άνω τελεία: εδώ δεν είναι υποτακτικός σύνδεσμος αλλά παρατακτικός συμπερασματικός («γι’ αυτό, λοιπόν»), και η πρόταση είναι κύρια (ανεξάρτητη), κρίσεως, με οριστική αορίστου (ἐκοιμήθη) και άρνηση οὐ (οὐδείς). Αν δεν υπήρχε η άνω τελεία, θα ήταν δευτερεύουσα επιρρηματική συμπερασματική, εξαρτημένη από το διῆκεν, με οριστική για το πραγματικό αποτέλεσμα.
γ) Ο αόριστος ἐκοιμήθην (του κοιμῶμαι) δίνει μετοχή κοιμηθείς, κοιμηθεῖσα, κοιμηθέν, που κλίνεται όπως το λυθείς. Γενική ενικού: κοιμηθέντος, κοιμηθείσης, κοιμηθέντος. Δοτική πληθυντικού: κοιμηθεῖσι(ν), κοιμηθείσαις, κοιμηθεῖσι(ν).
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τη γενική ενικού και τη δοτική πληθυντικού των ουσιαστικών: ὁ ἥρως, ὁ πέλεκυς, ὁ ῥήτωρ.
Τα κατάφερες;
- Να κλίνεις τα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά της γ΄ κλίσης, μονόθεμα (ἥρως, ἰχθύς, μῦς) και διπλόθεμα (πέλεκυς, ἄστυ, πειθώ), μαζί με τα σε -ευς και -ις, -εως.
- Να κλίνεις τα διπλόθεμα υγρόληκτα σε -ωρ, -ορος και -ηρ, -ερος (ῥήτωρ, ἀστήρ) και να ξεχωρίζεις τις ιδιομορφίες τους.
- Να κλίνεις τα επίθετα της γ΄ κλίσης (χαρίεις, εὔελπις, μέλας, εὔβοτρυς, δίπηχυς) και τη μετοχή του παθητικού αορίστου (λυθείς, λυθεῖσα, λυθέν).
- Να μεταφράζεις ένα αδίδακτο του Ξενοφώντα και να απαντάς σε ερωτήσεις γραμματικής και συντακτικού όπως στο Θέμα Γ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.